Ага (тылзе)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Ага (ыҥ-влак) онч.
Ага
Шч Кш Вр Из Кг Шм Рш
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
2026 ий

Ага (руш. май, лат. mensis Maius — «Майя юмын тылзыже») — юлиан да григориан кечышотышто идалыкын визымше тылзыже, тошто рим идылыкын, Цезарьын пужен ыштыме кечышотшо деч ончыч тӱҥалше идалыкын, кумшо тылзыже. 31 кечан шым тылзе гыч иктыже. Мландын Йӱдвел пелшарыштыже шошын пытартыш, кумшо тылзыжлан, Кечывалвелыште — шыжын пытартыш, кумшо тылзыжлан шотлалтеш.

Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш Кече 13 ага марте Шорык шӱдыр тӱшкаште улеш, а 13 ага гыч — Презе шӱдыр тӱшкаште лиеш[1] (вес увер почеш — 14 ага гыч[2]).

Шотлымаш (статистике) да сӱретлымаш

Моско кундемыште ага тылзын кокла температурыжо +11,5 °С, вашталтме сынже тыгайрак: 1918 ийыште +6,4 °С лийын, а 1989 ийыште +17,2 °С[3].

Чӱчкыдын ага тылзыште игече йӱкшемда, тиде йӱкшемдымаш ломбын пеледме жапше дене лачеш толеш («ломбо йӱштӧ» маналтеш). Южгунам лумат возеш: 8 май (2017), 7 май (1461[4], 2014[5]), 9 май (1909), 14 май (1466)[4], 15 май (1913), 19 май (1668)[4], 21 май (1927, 1971), 25 май (1470)[4], 26 май (1466)[4]. Чӱчкыдынак тылзын кокымшо пелыштыже кукшо да шокшо игече шога[3].

Шошым икымше кӱдырчан йӱр чӱчкыдынак тылзе тӱҥалтыште толеш — кокла шот дене: 2 май, эн ончычсо — 23 март (1915), варасе — 31 май (1908). Кокла шот дене ончымаште, 6 майыште кылмыктыш пыта, эн ончычсо кече — 19 апрель (1960), эн варасыже — 4 июнь (1930). Ага тылзын сад кушкыл-влак пеледыт: пуншоптыр, вишня, олмапу, слива, пызле, мӧрӧ. Куэ лышташнер почылтмо деч вара, ик арня эртымеке, пареҥгым шындаш лиеш. Ага тылзын тыгак шуко пушеҥгын лышташыже шарла да шуко пеледыш пеледеш: ландыш, шӧршудо, чинчышудо, кечыйолшудо, эрнайшудо, кишкышинча да моло. Сӧснакурезе да куптырвоҥго поҥго-влак лектыт[3].

Тылзын икымше пелыштыже шӱшпык мураш тӱҥалеш, кокымшо пелыштыже — вӱрзым (лыртык, сергайык)-влак чоҥештен толыт. Телым малыше кишке, шыҥшале (падырагишке) да мланывӱдысӧ чонан-влак помыжалтыт, шыҥа-влак лектыт. Шуко янлык ден кайыклан ага тылзе — тукымым шочыктен-пӱктен лукмо жап[3].

Эртык да тылзе лӱмын лиймыже (этимологий)

Гермес ден Майя (акрет годсо йошкар фигуран амфорын сӱретлымашыжын ужашыже, 500 ий наре м. э. деч ончыч)

Ага тылзе грек юмо Майян лӱмжӧ дене лӱмдалтын, римысе Перке юмо Bona Dea (Поро Юмо)  (руш.) (мар. дене таҥастаралтын, тудын пайремже тиде жаплан толын. «Перке юмо» — тиде эпитет, а чын лӱм огыл манын шотлаш негыз уло. Тыгак чылан палат, Тошто Римыште Майя юмо Мланде юмо Майеста дене таҥастаралтын, тудын пайремже-влак май тылзылан логалыныт (тушеч — тылзын лӱмжӧ)[6]. Тошто Италийыште Майя-Майеста саскан мландым аралышылан шотлалтын.

Рим поэт Овидий ӱшандарен, ага тылзе maiores «кугыеҥ-влак» лӱмеш лӱмым налын, вес тылзе (июнь) iuniores але «самырык еҥ-влак» лӱмеш лӱмдалтын (Fasti VI.88).

Май лӱмын палемдымыже европысо историй лӱм-влакым Карл Великийын кучылтмо почеш — Wonnemond гыч (тошто герман wunnimanot — «кӱтӱ тылзе») — пура. Тошто руш кечышотышто тылзе «шудо» (руш. «травный») маналтын, калык тылзымутышто — травник, цветень. «Май» лӱм (черке книгалаште — маий), моло тылзе-влакын лӱмышт семынак, Византий гыч юлиан кечышот дене пырля толын.

Кресаньык-влакын пашашт шуко лийын, сандене тиде жап, йӱла почеш, сӱан да ӱдырым налаш келшен толын огыл, тидыже руш калыкмутышто ончыкталтын: «сӱаным ыштынем ыле, да май ок кӱштӧ»[3], тӱрлӧ вераште ага тылзын ушемым ышташ йӧрдымыж нерген каласалтын. Тыгаяк ой-влак тошто римлян-влакынат лийыныт, тыге Овидий палемда, «майыште осал да шала-влак веле марлан лектыт». Плутарх тыгак серен, «римлян-влак майыште ӱдырым огыт нал, а июньым вучат». Акрет франк-влак майыште шке ватыштым шалаш колтышо, нунылан эрыкым пуышо пӧръеҥ-влаклан ушым пуртеныт[7].

Тошто Ирландийыште 1 майыште, йӱлам шуктымо, тулым ылыжтыме дене Белтейн пайрем эртаралтын, тиде жап гыч кеҥеж тӱҥалын, а ага икымше кеҥеж тылзылан шотлалтын[8].

Моло йылмылаште

«Май» (Леандро Бассано радынаже, 1595/1600 ийла)

Европы шуко йылмылаштыже ага тылзын лӱмжӧ эллин-грек-рим йӱлалан келшен толеш, кудым вара чыла рим кумдык налын.

Чех йылмыште ага (руш. май) — květen, вес семынже «пеледше» (руш. м«цветень»ай). Украин, белорус да тошто руш йылмылаште — травень, «шудан». Хорват йылмыште ага (руш. май) — svibanj, кизил кушкыл (sviba, Cornus sanguinea) лӱмым налын, тудыжо тиде жапыште ош пеледыш дене леведалтеш. Финн йылмыште тылзе toukokuu маналтеш, шонаш лиеш: touko — «шошо пасу паша» да kuu — «тылзе» мут-влак гыч[9]. Литва йылмыште тылзе gegužė маналтеш, gegužė — «куку» мут гыч лийын[10].

Кызытсе китай да япон йылмылаште ага (руш. май) 五月 — «визымше тылзе» семын палемдалтын[11].

Пайрем-влак

«Май» (Беррийысе герцогын моткоч сӧрал часословшо, 1410—1490 ийла)

Рим-католик черкыште ага (руш. май) тылзе Шнуй деч Шнуй Мария Ӱдырым чапландарымашлан пӧлеклалтын («май службо-влак», православий черкыште Юмынаван акафистшым шарныкта).

Вашталтше

Руш калыкмут ден пале-влак

  • Ага йӱштӧ — идалык киндан[12].
  • Ага тылзын йӱр лиеш, уржа лиеш[12].
  • Ай, ай, май тылзе: йӱштӧ огыл гын, тугеже шужышо[12]!
  • Ага / май тылзын кок йӱштыжӧ: тумо лашташым лукмо годым да ломбо пеледме годым[13].
  • Ага тылзын мардежат мура[14].
  • Май тылзын ӱдырым налаш — курым мучко орланаш[14].

Палемдымаш

  1. ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 28 шыжа 2011. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
  2. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 24-25,28. ISBN 5-7230-0074-8
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Е. П. Борисенков, В. М. Пасецкий «Тысячелетняя летопись необычайных явлений природы», — М: Мысль, 1988, Стр. 296—298, 338. ISBN 5-244-00212-0
  5. ↑ РИА Новости: Утром в Москве пошёл снег, но к вечеру уже потеплеет. Тергыме кече: 15 пеледыш 2014. Архивлыме 24 ага 2014 ий.
  6. ↑ Мифологический словарь. Тергыме кече: 22 ага 2013. Архивлыме 29 ага 2013 ий.
  7. ↑ «Энциклопедия обрядов и обычаев», — СПб: Респекс, 1996, Стр. 308. ISBN 5-7345-0063-1
  8. ↑ Праздники кельтов. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  9. ↑ Названия месяцев. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  10. ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  11. ↑ Толкователь китайских иероглифов. Тергыме кече: 12 сӱрем 2022. Архивлыме 5 сорла 2016 ий.
  12. ↑ 1 2 3 Май // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  13. ↑ Месяцеслов. Традиции, обычаи, приметы и советы на каждый день. — М.: РИПОЛ Классик, 2011. — С. 259. — 764 с. — ISBN 978-5-386-02955-5.
  14. ↑ 1 2 Демус В. Копилка народной мудрости. Традиции. Обряды. Приметы. Пословицы. Поговорки. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2015. — 240 с. — ISBN 978-5-9910-3211-7.

Кылвер-влак

  • Май // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ага_(тылзе)&oldid=1232173" гыч налме