Химикын кечыже
| Химикын кечыже | |
|---|---|
 | |
| Ышталтын | 1980 ийыште |
| Кече | 1960 ий гыч официальнын огыл |
| Пайремлымаш | ий еда, майын пытартыш рушарнянже |
| Кылдалтын | Химий йӧнозанлык да нефтехимий йӧнозанлык дене |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Химикын кечыже (руш. День химика) — химий да нефтехимий йӧнозанлык пашаеҥ-влакын профессионал пайремышт. СССР-ыште 1965 ийыште пеҥгыдемдыме. Российыште да ончычсо совет республикылаште 1980 ий гыч ий еда майын пытартыш рушарнянже палемдалтеш.
Российыште тыгак МГУ химикшын кечыже, США-ште — когаршын кечыже палемдалтеш.
Пайремын историйже
Российыште икымше тыглай химический лабораторий-влак XVII курым тӱҥалтыште шочыныт. 1718 ийыште купоросым, азот кислотам да моло веществам ыштен лукшо икымше химический завод пашам ышташ тӱҥалын.
1748 ийыште Михаил Ломоносовын темлымыж почеш Санкт-Петербургышто Россий империйыште икымше шанче-шымлыше химий лабораторий ышталтын. Тушто руш шанчызе силикатын химийже да технологийже, металлым ыштен лукмо да рудный пробым лончылымо шотышто ныл тӱжем утла экспериментым эртарен, тӱрлӧ растворын, веществан свойствыштым шымлен да химический реакцийым эскерен.
XIX курымышто руш шанчызе Дмитрий Менделеев химий элемент-влакын периодический системыштым почын.
Химикын кечыжым 1960 ийыште палемдаш тӱҥалыныт. Эн ончыч тидым Санкт-Петербургысо университетын химий факультетыштыже тунемше ныл студент ыштен. Нуно апрельын икымше шуматкечынже шке вийышт дене изирак пайремым эртареныт[1].
Вара шкеныштын Химик кечыштым Ломоносов лӱмеш Моско кугыжаныш университетыште 1965/66 тунемме ийысе нылымше курсышто тунемше студент-влак эртареныт.
1965 ий 10 майыште Химикын кечыжым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 4239-VI №-ан кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемдыме[2]. Но официал кече 20 ий эртымеке гына шочын — 1980 ий 1 октябрьыште «Пайрем да шарнымаш кече-влак нерген» указ лектын[3]. Тиде документ дене келшышын, майын пытартыш рушарнянже «пашазе-влакын суапыштым шотыш налын», келшен толшо аланыште химикын кечыже палемдалтеш[4]. Тиде жапыште химий Совет Ушемын шуко йӧнозанлык сферыштыже, нефтепереработкышто, обороно производствышто да ялозанлыкыште кугу рольым модын.
.jpeg.jpeg)
М. В. Ломоносов лӱмеш Моско кугыжаныш университет Химикын кечыжым пайремлыме йӱлам арален коден. Тыште тудым майын кокымшо шуматкечынже, Физикын кечынже, палемдат. Тиде кечын МГУ-што йӱла почеш куржталмаш эртаралтеш[5].
Россий Федерацийыште Химикын кечыжым студент ден туныктышо-влак веле огыл, тыгак химий отрасльын пашаеҥже, шанчызе-влак палемдат[6].
Российысе южо илемыште, кушто химий комбинат-влак олам ыштыше предприятийыш савырненыт, Химикын кечыже, илен-толын, Олан кечышкыже савырнен. Тыге, мутлан, Дзержинскыште иканаште кок пайремым палемдат, тушто икмыняр химий предприятий верланен[7].
Химикын кечыжым совет пагыт деч вара лийше эллаштат — Казахстаныште, Узбекистаныште, Белоруссийыште да Украиныште — пайремлат. Тыге, мутлан, Украиныште пайремым угыч 1994 ий майыште «химий да нефтехимий йӧнозанлык пашаеҥ-влакын инициативыштлан полшымо шот дене» президентын 219/94 №-ан «Химикын кечыже нерген» кӱштыкшӧ почеш палемдыме.
Кӧ палемда
Тиде кечым химий да нефтехимий йӧнозанлык пашаеҥ, студент, аспирант да туныктышо-влак палемдат. Химический йӧнозанлыкын продукцийже тӱрлӧ: тиде кислотам, щелочьым, минеральный ӱяҥдышым ыштен лукмашат, полимерный материалым, чиям, бытовой химийым, лак ден чиям, тыгак резино-асбестовый, фотохимический, медицине да химико-фармацевтический продукцийым лукмашат. Химпромын кызытсе материалже, технологийже да изделийже ялозанлыкыште, металлургийыште, машина чоҥымаште, чоҥымаште, медициныште, фармакологийыште да обороно аланыште кучылталтыт, мланде кӧргысӧ поянлыкым шымлаш да лукташ манын химий йӧнозанлык эре вияҥ толеш. Российыште тудо экономикыште ик эн тӱҥ рольым модеш[8].
Пайрем йӱла
Российысе Химик-влакын ушемышт кажне ийын Москосо ик театрыште пайремле мероприятий-влакым эртара. Элна мучко тиде кечын концертым ончыктат да эн сай пашаеҥ-влакым суапландарат. Теорий да прикладной химий аланыште у сеҥымаш-влак нерген каласкалыше тӱрлӧ конференций, семинар, лекций-влак эртаралтыт[7].
Палемдымаш
- ↑ С Днeм химика! 4 факта о празднике, 2018-05-25, <https://homa.ru/info/news/s-dnyem-khimika-4-fakta-o-prazdnike/>. Тергыме: 29 ага 2026.
- ↑ Сайт правительства Саратовской области. Тергыме кече: 29 ага 2026. Архивлыме 26 вӱдшор 2022 ий.
- ↑ Когда отмечают День химика в 2025 году, <https://www.rbc.ru/life/news/664753a69a794721398775d9>. Тергыме: 29 ага 2026.
- ↑ | Указ N3018-X. Тергыме кече: 29 ага 2026. Архивлыме 9 идым 2020 ий.
- ↑ День химика 2025: какого числа, история и традиции праздника, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/den-khimika/>. Тергыме: 29 ага 2026.
- ↑ Бауман, Александр (2025-04-01), День химика в 2025 году: праздник науки и экспериментов, <https://vfokuse.mail.ru/article/den-khimika-65532167/>. Тергыме: 29 ага 2026.
- ↑ 1 2 День химика в 2025 году: дата, история и традиции праздника, <https://lenta.ru/articles/2025/02/25/den-himika/>. Тергыме: 29 ага 2026.
- ↑ Михаил Мишустин поздравил работников и ветеранов химической промышленности с профессиональным праздником (руш.). government.ru. Тергыме кече: 29 ага 2026.
