Вӱргече
Вӱргече (руш. «среда» — средина, середина гыч) — арнян кушкыжмо ден изарня кокласе кечыже.
Этимологий да кечышотшыто верже
ISO 8601 тӱнямбал стандарт почеш, тиде — арнян кумшо кечыже, кеч южо йӱлаште (авраамлык юмыйӱлалаште) нылымше улеш. Мутлан, португал йылме quarta-feira («нылымше кече») мутым кучылтеш, тыгак вӱргече — персид йылмыште «нылымше кече» (چهارشنبه). Вӱргече грек йылмыште, Τετάρτη, тыглай «нылымше» манмым ончыкта. Тугаяк умылымаш араб (أربعاء), еврей (רביעי — ревии) лӱмлаште. Армян (Չորեքշաբթի — чорекшабти́), грузин (ოთხშაბათი — отхшабати), казах (сәрсенбі), башкир (шаршамбы), таджик (чоршанбе), узбек (chorshanba/чоршанба) да татар (чәршәмбе) йылмыла гыч мут чынжым «шуматкече гыч ныл (кече)» манын кусаралтеш.
Но эстон йылмыште вӱргечын лӱмжӧ kolmapäev — «кумшо кече» — арнян икымше кечыжлан шочмым ончыкта. Китай йылмын йӱдвел диалектлаштыже 星期三 (xīngqīsān) «кумшо кече» манмым ончыкта, молан манаш гын рушарня номердыме.
Вӱргече шочмо гыч тӱҥалше да кугарня дене пытыше славян вич кечан паша арнян покшелныже верланен. Рушарням арнян икымше кечыжлан налме гын, вӱргече арнян покшеланже логалеш, тышеч тудын руш лӱмжӧ лектын. Эрвел славян-влакын кугезыштын пӱтынь арня вич кече гыч шоген да вӱргече тудын покшелже лийын, манын шонымаш уло. Да варарак гына еврей-влак деч грек-влак гоч нуно шуматкечым кӱсынленыт, а христианстве шарлыме дене нунын йылмыштышт рушарнят лектын[1]. Шуко славян йылмыште икгай келшыше образец уло (болгарла: сряда, хорватла: srijeda, чехла: středa, македонла: среда, полякла: środa, сербла: среда але сриједа, словакла: streda, словенла: sreda, украинла: середа, да тыгак славян огыл венгрла: szerda — славян йылме гыч кӱсынлымӧ).
Финн йылмыште вӱргече Keskiviikko («арнян покшелже»), исланд йылмыште: Miðvikudagur, фарер йылмыште: Mikudagur («кече — арнян покшелже») маналтеш. Фарер йылмын южо диалектлаштыже Ónsdagur уло, тудо чыла вере шарлыше вӱргечын лӱмжӧ дене ик семын кучылталтеш.
Хинди йылмыште вӱргече Будхвар маналтеш.
«Вӱргече», япон йылме гыч чынжым кусарымаште, — «вӱд кече» (水曜日).
Акрет Римыште тиде кече Меркурийлан пӧлеклалтын. Шым кечан арня Римыште II курым мучаште — III курым тӱҥалтыште пеҥгыдемдалтын. Рим вӱргечын Dies Mercurii лӱмжӧ («Меркурийын кечыже») акрет грек йылмысе ἡμέρα Ἕρμου heméra Hérmou, «Гермесын кечыже» гыч кальке лийын, шым кечан арням шым классический планет дене кылдымаш икымше гана Веттий Валентын Anthologiarum-ыштыжо (170 ий гутлаште) палемдалтын.
Латин лӱмжӧ кызытсе шуко роман йылмылаште палдырна: mercredi (француз йылме), mercoledì (итальян йылме), miércoles (испан йылме), miercuri (румын йылме), dimecres (каталан йылме), Marcuri але Mercuri (корсикан йылме).
Йӱдвел Европышто Меркурийлан Один (Вотан) келшен толын, тудын лӱмжӧ гычак тиде кечын тошто герман лӱмжӧ лектын. Герман юмо Воден, Воданаз але Один Рим империй жапыште «герман Меркурий» семын вашталтын.
Кызытсе англичан вӱргечын лӱмжӧ Wednesday кокла англичанла Wednesdei гыч куснен толын, акрет англичанла вӱргече — wōdnesdæg. Англойылман квакер-влак вӱргечым, чий веран сыже деч кораҥаш манын, ожнысекак «нылымше кече» манын лӱмдат.
Кызытсе немыч йылмыште Mittwoch мут (викше: «арнян покшелже») X курымышто ончычсо вӱргечын Wodanstag («Воданын кечыже») лӱмжым алмаштен, тидыже тудым ты кечын славян лӱмжӧ деке лишылым ышта. Датчан йылмыште, тыгак норвег да швед йылмылаште, вӱргечын лӱмжӧ Одинын кечыже семын кодын — Onsdag.
Юмыйӱлам шуктен шогымаш
Тошто христиан-влак вӱргече еда тӱшкан юмылан кумалаш храмыш погыненыт. Святой Амвросий вӱргече ден кугарням шогымо кече (dies stationum) манын лӱмда, икымше христиан-влакын кумалтыш дене ушымо пӱтышт тыге маналтын[2]. Православий черке вӱргечын (тыгак кугарнян) пӱтым эскера (идалык мучко икмыняр пайрем да ппӱтыдымӧ жап деч посна). Вӱргечын да кугарнян пӱтӧ годым шыл, муно да шӧр кочкышым кочкаш ок лий. Православийын еҥже-влаклан вӱргече пӱтӧ Иуда Искариотын Иисус Христосым ужалымыжым шарнымым ончыкта. Вӱргечысе пӱтым тунар чоткыдын кученыт, южо ӱшанышыже тудым кугу пайрем кечылаштат чарнаш шонен огыл. Тыгай чоткыдылык 1168 ийыште посна соборым ӱжаш амал лийын, тудыжо палемден: вӱргече ден кугарнясе пӱтым Рошто ден Юмыкончымаш пайрем-влаклан гына кораҥдаш кӱлеш. Ожнысо ик мутышто вӱргече ден кугарнясе пӱтым кучымаш шот кӱшыч святой Пахомийлан почылтшо утаралтмашын шолыпшо маналтеш, а вӱргече ден кугарня шкешт кок Суксо семын кончалтыт, нуно ончыкылык илышыште куаным вашлийыт да нуным жаплыше еҥ-влакым узьмакыш вӱден кондат[2].
Вӱргече ден кугарнян кечыгут эртыше службышто Октоихын да южо моло Юмыкумалмаш книгаласе гимн Утарышын орланымыже да Тудын Ыресеш колымыж нерген ойлат. Вӱргечын, тыгак кугарнян, рушарнян да шочмын, нине кечыла деч вара вигак кугу черке пайрем да пӱтӧ огыт тол гын, православий йӱла почеш венчайымаш шукталт кертеш.
Православийысе юмыкумалмаште посна вӱргече уло:
- Сыр арнян вӱргече ден кугарнян Литургий деч посна Аллилуйлык службо ышталтеш;
- Кугу пӱтӧ жапыште вӱргече еда — Ондак святитлыме Сийын Литургийже;
- Чоткыдо арняште — Кугу вӱргече;
- Волгыдо арнян вӱргечынже: Юмыошкылмо Синай Курыкышто шӱраҥыштше преподобный ача-влакын Соборышт, тыгак Юмынаван Касперысе юмоҥаже;
- Кугече деч варасе нылымше арнян вӱргечынже Пеле гыч Шелмаш пайрем ышталтеш. Пеле гыч Шелмаш годым Юмынаван Моздокысо да Дубнасе-Красногорскысо (XVII курым) юмоҥан куснылшо пайремлымашыже ышталт кертеш;
- визымше арнян вӱргечынже — Пеле гыч Шелмашым ужатымаш;
- кудымшо вӱргечын — Кугече пайремым ужатымаш да Господьын Нӧлталмыжын ончыл пайремже;
- Давид-Гареджийысе преподобный Додон Нӧлталмыж деч варасе вӱргече (596 ий, Грузий).
Ирланд да кельт-шотланд йылмылаште вӱргечын лӱмжӧ тиде кечын пӱтым кучымым шарныкта: Dé Céadaoin (ирланд гэльла) да Di-Ciadain (шотланд гаэльла); aoine «пӱтӧ» манмым ончыкта, céad — «икымше» (кугарня тыглай «пӱтӧ», Aoine маналтеш). Католик эллаште Кугу пӱтын икымше кечыже «ломыжан вӱргече» семын палыме (шочмо гыч пӱтым кучаш тӱҥалше православный-влак деч ойыртемалтшын, католик-влакын Кугу пӱтышт вӱргечын тӱҥалеш). Касвел христиан йӱлаште Кугу пӱтын икымше кечыже, рушарням шотлаш огыл гын, Кугече деч нылле куд календарь кече ончыч да нылле паша кече деч ончыч лиеш.
США-ште шуко католик да протестант общине да южо еврей синагого вӱргече еда Юмын Возымашым шымла але кумалтыш йӱдым малыде кумал эртарат, сандене шуко американ кугыжаныш школлаште спорт расписанийыште тиде фактым ончыктат, шочмо ден вӱргечым ӱдыр-влакын модмашыштлан, кушкыжмо ден кугарням рвезе-влакын модмашыштлан кодат, да тыглайжат вӱргече каслан нимогай пашам палемдаш огыт тырше.
Тӱвыра йӱла-влак
Испанлаште «вӱргече» мут, miércoles, келшыше йӱкан вурседылме mierda «шӱкшак!»-лан эвфемизм семын кучылталтеш.
Тайысе кечан кечышот почеш, вӱргече дене ужар тӱс кылдалтын.
Мьянмыште вӱргечын 12 шагат марте шочшо йоча-влаклан, йӱла почеш, алфавитыысе боудэхунан маналтше ныл буква гыч иктыж гыч тӱҥалше лӱмым пуат. Акрет Индийысе астрологий шонымаш дене кылдалтын, 12 шагат кечывал деч вара арнян кандашымше кечыже — Яху (Раху) Кече — тӱҥалеш.
Тыглай руш калыкысе ӱшанымаш-влак южо вӱргечым посна ойыреныт: тыге, Тульский губернийыште Кугу пӱтын икымше арнясе вӱргечынже ялысе еҥ-влак памаш але изэҥер ден пӱя деке лектыныт да колыштыныт: вӱд ок йӱклане гын, ок кечкыж гын; да кечкыжме, йӱкланыме але шӱшкымӧ дене ончыкыжым мо лийшашым палаш тыршеныт. Кугу пӱтын визымше арнясе вӱргечынже Тульский губерний Алексин уездысе яллаште телым ужаташ погынат улмаш: пӧръеҥ-влак ӱдырамаш-влакым урем дене терыш шынден коштыктеныт, озак-влак ватан марий-влакын шупшыктымо терым кумыкташ тыршеныт, ӱмбакышт лум чумыркам кышкеныт да т. м. Пӱтын пытартыш арнясе вӱргечынже пасуан яллаште эрдене чыла сурт вольыкым чер деч аралаш вӱд дене чывылтеныт[2].
1890-ше ийла гыч 1916 ий марте Москошто вӱргече еда «Вӱргече» сылнымут кружок погынен, тушко Викентий Вересаев, Александр Куприн, Иван Бунин, Максим Горький да моло кугу писатель-влак коштыныт. 1905—1907 ийласе революций деч вара Ю. А. Бунинын вуйлатыме «Самырык вӱргече» маналтше кружок шочын. Тушко у коштшо-влак гыч — Иван Шмелёв, Борис Пильняк, сӱретче Аполлинарий Васнецов. 1905—1909 ийлаште Санкт-Петербургышто вӱргече еда Вячеслав Ива́новын пачерыштыже тыгак тунамсе ончыл поэт ден мыслитель-влакын погынымашышт эртен[3].
Вӱргече мифысе персонаж семын
Ик кугу руш йомакыште Вӱргече ӱдырамаш семын ончкталтеш, тудо вынер куаш полшаш ӱжшӧ озаватым пиктен пушташ вынерым ямдыла, молан манаш гын калык сылнымутышто вӱргече ден кугарня рушарня ден моло черке пайремла дене ик радамышкак шындалтыныт; тиде кечылаште пӱтым пудыртымаш веле огыл, тыгак южо сурт пашам ышташат кугу язык семын шотлалтын[2].
Руш йылмыште шарлыше ой уло: «Вӱргече — тиде изирак кугарня».
Вӱргече дене кылдалтше событий-влак
1992 ий 16 сентябрьыште британский фунт стерлингын курсшо кенета чот волен каен. Тиде событий «Шем вӱргече» семын палыме лийын.
Польшышто Олькуш олаште вӱргечын террористический акт (1906 ий 15 август) да пацификаций акций (1940 ий 31 июль) лийын, варажым нуным «Вӱран вӱргече» маныныт.
Вӱргече лӱмлаште да лӱмдымаште
- Wednesday’s Song («Вӱргечысе муро») лӱман трек Джон Фрушантен 2004 ийысе «Shadows Collide with People» альбомыштыжо уло, Wednesday («Вӱргече») — пианистке Тори Эймосын «Scarlet’s Walk» альбомжо гыч мурыжын лӱмжӧ.
- Вӱргече Йоркшир гыч профессионал англичан футбол клуб лӱмыш — Шеффилд Уэнсдей (Шеффилд Вӱргече) — пурталтын.
- Уэнсди («Вӱргече») Аддамс «Аддамсмыт еш» телесериал гыч шонен лукмо ешын еҥже улеш.
- Мистер Вӱргече Нил Гейманын «Американ юмо-влак» романжын ик тӱҥ персонажше улеш.
Примечания
- ↑ Русинов Н. Д. Древнерусский язык. Учеб. пособие для студентов филолог. и истор. специальностей ун-тов и пед. ин-тов. — М.: Высшая школа, 1977. — С. 15. — 30 000 экз.
- ↑ 1 2 3 4 ЭСБЕ, статья «Среда»
- ↑ Петербург, ХХ век, фрагменты: Н. Бердяев о "башне" Вяч. Иванова. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
