Тыва Республикын Конституций кечыже
| Тыва Республикын Конституций кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | кугыжаныш пайрем |
| Официал | руш. День Конституции Республики Тыва, тыв. Тыва Республика Үндезин хоойлузунуң хүнү |
| Ыҥ | Тыва Республикын Конституцийже — Тыва Республикын тӱҥ тӧртыкшӧ |
| Ышталтын | Тыва Республикын Конституцийжым пеҥгыдемдыме кече лӱмеш (2001) |
| Палемдат |
 Тыва |
| Кече | 6 ага |
Тыва Республикын Конституций кечыже (тыв. Тыва Республиканың Үндезин хоойлузунуң хүнү) — Тыва Республикын кугыжаныш пайремже. 2001 ий гыч кажне ийын 6 майыште палемдалтеш[1].
Тыва Республикын Конституцийже — Тыва Республикын тӱҥ тӧртыкшӧ, 2001 ий 6 майыште пӱтынь референдумын лектышыж почеш луктыныт. Тудо 2 ужаш гыч шога, 17 глава ден 143 статьям уша[2]. Тиде Тува Республикын кызытсе, шотлымо почеш кандашымше, Конституцийже.
Историй
Тыва Республикын икымше Конституцийжым 1921 ий 15 августышто пӱтынь Тывасе учредительный погынышто пеҥгыдемденыт. Тудо тӧртык дене келшышын Азийын рӱдыштыжӧ вуйвода кугыжанышын ышталтмыжым, граждан-влакын тӧртык ончылно тӧр праван улмыштым, ӱшанъеҥ-шамычым ойырен налме принципым, экономике, тӱвыра да калыкын тазалыкшым аралыме шотышто кугыжанышын тыршымыжым тӱрыснек почын пуэн.
1923 ийысе Конституций икымше гана сайлыме шотышто правам пуртен.
1924 ий октябрьыште II Великий Хурал Тыва Республикын кумшо Конституцийжым налын, тыште кугыжаныш кучемын кӱшыл органже ден управлений орган-влакын системышт раш умылтарымашым налын, погынымаш ден сайлымашлашке ушнашлан 22 ийым темаш кӱлмӧ нерген палемдыме.
Нылымше Конституцийым 1926 ий 24 ноябрьыште лукмо да икымше гана тӧртык дене келшышын кугыжаныш печать, тисте да герб нерген положенийым пеҥгыдемден.
1930 ий 18 октябрьыште VII Великий Хурал шотлымо почеш ТНР-ын визымше Конституцийжым пеҥгыдемден.
1941 ий 25 июньышто лукмо ТНР Конституцийын проектшым икымше гана тыва да руш йылмыла дене лӱмын каҥашаш ыштыме брошюр-влак дене савыктеныт. Великий Хуралын пеҥгыдемдымекыже да 25 июньышто тудын пашаш ушнымекыже Туваште икымше гана Конституцийын кечыжым палемдыме.
1978 ийысе Тыва АССР-ын Конституцийже почеш Тыва АССР-ым чыла калыкын социалистике кугыжанышыже семын увертареныт, республикысе чыла пашаче калыклан эрыкым пуымо нерген ончыктеныт. Тыва АССР-ын кажне гражданинже ик жапыштак РСФСР-ын да СССР-ын гражданинже лийын[3].
Перестройко саман эртымек, Тыва Республикын эше ик, чот почеш шымше, Конституцийжым пеҥгыдемденыт. 1993 ий 21 октябрьыште лекше тӱҥ тӧртыкыштӧ Тыва Республикым Россий Федерацийыш пурышо шкевуя вияҥме да Россий Федерацийын составше гыч лекташ праван улшо суверенный демократий кугыжаныш семын увертарыме. Туге гынат, 1993 ий 12 декабрьыште Россий Федерацийын Конституцийжым пеҥгыдемдыме да Тыва Республикысе Конституцийын ваштареш улмыжлан верч нуным шотыш кондаш ойым пидме[4].
Тыва Республикын Президентшын 2000 ий 8 сентябрьысе кӱштыкшӧ дене Тыва Республикын конституций комиссийже чумырген. Тушко тӧртыкшот да суд укшласе кучемын, мер ушем, предприятий да организаций-влакын ӱшанъеҥышт пуреныт. Тыге, 2001 ий 6 майыште пӱтынь тӱнямбал референдумышто Тыва Республикын Конституцийжым пеҥгыдемденыт[5].
Пайремлымаш
Тыва Республикын Конституций кечын Кызылыште ойыртемалтше юрист-влаклан кугыжаныш да ведомстве наградым пуымо церемоний эрта.
Республикысе школлаште тунемше-шамычлан Россий Федерацийын гражданинжын паспортым пайремлын кучыктат[6].
Конституций кече лӱмеш республикыште ятыр тӱвыра, шонаш таратыше да спорт мероприятий-влак эртаралтыт. Тӱвыра пӧрт ден рӱдерлаште викторине, информаций шагат, шонаш таратыше, модмо, музык программе да спорт модыш-влак эртаралтыт. Каныме жапым эртарыме тӧнежлаште тематике ончер-влак пашам ыштат, презентацийым ончыктат, чолга еҥ, самырык да школышто тунемше-шамыч «йыргешке ӱстелыш» чумыргат[7].
Тыгак ончо
• Тыва Республикын Конституцийже
• Тыва Республикын кугыжаныш тистын кечыже
Палемдымаш
- ↑ Закон Республики Тыва О праздничных днях Республики Тыва от 12 февраля 1999 года № 143
- ↑ Конституция (Основной закон) Республики Тыва
- ↑ В Туве 6 мая отметят День конституции Республики Тыва
- ↑ Конституция Республики Тыва отмечает 22 годовщину
- ↑ В Туве 6 мая отметят День конституции Республики Тыва
- ↑ В Туве отмечают День Конституции республики
- ↑ Владислав Ховалыг поздравил жителей Тувы с 22-й годовщиной со дня принятия Конституции республики
Литератур
• Конституции Тувы за 100 лет / Сост. К. Д. Аракчаа, К. А. Бичелдей, Ч. Г. Ондар. Абакан: ИПП Журналист, 2021. с. 400.
Кылвер-влак
• В Туве 6 мая отмечают День Конституции Республики Тыва
• Конституция Республики Тыва: историческая справка
• Закон Республики Тыва О праздничных днях Республики Тыва от 12 февраля 1999 года № 143
• Конституция (Основной закон) Республики Тыва