Пий пиалын кечыже
| Пий пиалын кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Официалдыме |
| Ыҥ | Пий-влакын суапыштым шотыш налмаш, нунылан тӱткылыкым да йӧратымашым ончыктымаш |
| Палемдат | тӱня мучко |
| Кече | 4 ага |
Пий пиалын кечыже — пийлан пӧлеклалтше официалдыме пайрем тӱнян тӱрлӧ элыштыже ий еда 4 майыште палемдалтеш. Тиде кечын пийын озашт нуным у модыш, тамле кочкыш да пырля яндар южышто коштмышт дене куандараш тыршат.
Пий-влакын кумылыштым шымлымаш
Ятыр тӱрлӧ шымлымаш негызеш шанчыеҥ-влак тыгай иктешлымашым ыштеныт: пий-влак кумылышт дене пеш шуко тӱрлӧ койышым ончыктат: тургыжланымаш, лӱдмаш, йырнымаш, ылыжмаш, йӧратымаш, куанымаш, шӱлыкаҥмаш, но кокымшо верыште улшо шижмаш-влакым — титакым, вожылмашым, намысым, ужмышудымашым, кугешнымашым нуно огыт пале. Чонаным ончымо шотышто специалист Элейн Хенли палемден[1]:
Ме раш палена: пий-влакын шижмашышт уло. Кеч-мо гынат, нунын мом шижын кертмышт нерген ме тӱжвал койышышт гыч гына тогдаена. Пий-влакын титакым але намысым шижмышт нерген, мутат уке, еҥ-влак ойлат. Но чонан-влак йӱкын вашталтмым, тарванымым, эсогыл озан пушыжым шижыт да весемыт. Нуно тыгак шыдын пушыжым раш палат.
Британ Колумбийысе университетын психологий шотышто профессоржо Стенли Корен да тудын коллегыже-влак пийын уш-акыл шотшо кум ияш йоча гаяк ман шонат. Чонан-влак вуйдорыкышт дене ятыр вияҥше улыт, йыгырмут командым тунемыт да 200 наре мутым умылат. Американ шымлыше-влакын шонымаштышт, мӧҥгысӧ пий-влак еҥ деке чонештме койышым ончыктат: нуно шке озаштым мискыште улшо кочкышлан веле огыл аклат. Нунылан тӱткыш да сай кумыл кӱлеш, кудым нуно лачак айдеме дене мутланыме годым шижыт[2].
А. Н. Северцов лӱмеш экологий да эволюций Институысо шӧрым кочшо чонанын койышыжым да койыш экологийжым шымлыше лабораторийын кугурак шанче пашаеҥже Анна Шубкина каласкала:
Пий-влак айдеме дене кылым кучымышт годым чыла шижмаш органым кучылтыт — йӱкын, шинчан, умылымо, тактильный. Конешне, пеш кугу рольым чурий сын (мимике) айла, но чурий веле огыл, кап-кыл тарванымат полша, тудым моторике маныт. Эмпатий — весын чон шижмашыжым да кумылжым умылен моштымаш — пий-влаклан пеш кӱлешан.
Пий-влак куанымышт годым, почыштым рӱзат, йӱкын оптат, модышым кондат[3]. Озалан сай кумылым ончыктылын, нуно шеҥгел йолышт дене шогалыт, кидыштым-шӱргыштым нулат, тупыш возын пӧрдалыт, мӱшкырыштым туржаш йодыт[4].
Абазу университет гыч Япон шымлышыже Каори Мурата «Current Biology» журналыште статьям савыктен, тушто палемдыме, пий-влак кугу куан годым шортынат кертыт[5]. Тыгай койышым окситоцинын секрецийже пеҥгыдемда. Тергымашымат (эксперимент) эртарыме: оза ятыр жап ойырлымек, пийым вашлийын да ниялтен, ныжыл мутым ойлен, тиддеч вара пийын шинчаштыже шинчавӱд йӧршан вӱдыжгӧ палынак ешаралтын.
Южо оза тыге шона: чонанын умшыже почылтын, тӱрвӧ лук нӧлталаалтын да йылме лектын гын, тудо шыргыжеш. Специалист-влакын шонымышт почеш, пийын айдеме шыргыжмашым ушештарыше сынже, тудын тыматле, сай кумылан улмыж годым лиеш. А южо чонан, поснак тогдаен моштышо-влак, «шыргыжмыштлан» озан куанымыжым ужын, лӱмын тыге койын моштат, озан кумылжым нӧлталаш, мокталтымым да тамле сийым налаш манын, тыге койыт[6].
Вияҥ толмо корнышто пий-влак айдемын да шке тукым чонанын койышыштым умылаш тунем шуыныт. Икмыняр ий ончыч бразилийысе шанчызе-влак тергымашым эртареныт, туштыжо 17 сурткӧргӧ пий-влак лийыныт[7]. Чонан-влаклан сӱретан фотографий-влакым ончыктеныт, кушто тӱрлӧ кумылан еҥ ден пий-влак ончыкталтыныт: йорга, пиалан, ойган, сырыше да молат. Сӱретым ончымаш тӱрлӧ йӱк йоҥгымо дене эртен: воштылмаш, шортмаш, кычкырлымаш, оптымаш, урмыжмаш. Южо сӱретлан йӱк келшен толын, а весыштлан уке. Эскерымашын лектышыже ончыктен: тергымашын участникше-влак тыгай сӱретым тӱткынрак онченыт, кудышто сӱрет ден йӱк икгай лийыныт. Шанчыеҥ-влак тыге иктешленыт, пий-влак налме уверым шерыт (анализым ыштат), иктешлат (системыш кондат), тыгак шке тукым чонанын да айдемын сай да уда кумылыштым раш умылат. Ондак тыге шоненыт: пуйто когнитив (пален-умылен налме) моштымаш примат-влакын гына уло.
Илыш-йӱла
Кунам лач Пийын пиал кечыже шочын, раш огына пале. Южо возымаште пайремын 4 майыште палемдыме Проклын кечыж дене кылдалтме нерген уверым муаш лиеш[8]. Проклын кечыж годым кечывал марте суртвольыкым да чонаным уремыш лукташ ок лий улмаш. Еҥ-влак ӱшаненыт: вувер ден локтызо-влак лупсеш осалым шӱведат, да тудын дене тӱкнен, вольык черланен кертеш. Ашныме чонан-влак нерген утларак шекланыман да нунын тазалыкыштым эскерыман улмаш[9].
Йӱла почеш Пийын пиал кечынже оза-влак шке ашныме йолташыштым куандараш тыршат: нуным паркыш луктын коштыктат, ола деч ӧрдыжкӧ наҥгаят, пырля модыт, сийлат, пийлан лӱмын чоҥымо кумдыкыш мият, шерыт, йӱштылтат, моло пий-влак дене модаш эрыкым пуат. Тыгак тиде кечын волонтёр-влак пий-влакын приютышкышт мияш шонышо-влакым шкешт деке ӱжыт, тушто шке чонаныштым ончыктат, приютлан кӱлшӧ полыш нерген ойлат, шке кумылын пуымо надырым погат, чонаным эмлаш манын, окса погымо нерген увертарат.
Школ ден книгагудылаште пий-влаклан пӧлеклалтше тӱрлӧ туныктымо да вияҥдыше мероприятий-влак эртаралтыт: лекций, викторине, конкурс, мастер-класс, тематике дене книга обзор-влак. Профессионал кинолог ден пий оза-влак шке чонаныштым вӱден кондат, оҥай историй, ончен-куштымо, дрессировко нерген каласкалат.
Оҥай факт
Пий-влаклан пӧлеклалтше икмыняр пайрем уло: Японийыште пийын кечыже (11 январьыште), Пий-влакын тӱнямбал кечышт (27 апрельыште), Йолыштен ашныме пий-влакын тӱнямбал кечышт (апрельысе пытартыш шуматкечын), Пий-влакын ӱшанле улмыштлан тауштымо кече (25 июньышто), Пий-влакын тӱнямбал кечышт, США-ште пийын кечыже (26 августышто).
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Учёные разобрались в эмоциях собак: "Как трёхлетние дети". Московский комсомолец (28 сӱрем 2017). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ "Очеловечивание человека": почему собаки так хорошо понимают людей. РИА Новости (12 сӱрем 2018). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Кинолог рассказал, способны ли собаки любить по-настоящему. АНО «Информационно-аналитический центр «МедиаНьюс» (14 пургыж 2023). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Как собаки показывают хозяину свою любовь. Volcha.ru (26 идым 2014). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Японские ученые доказали способность собак плакать от радости. Российская газета (24 сорла 2022). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Ожогина, Наталья. Умеет ли собака улыбаться — разбираемся в собачьих «жестах». Новый очаг (12 идым 2022). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Учёные: собаки определяют настроение человека по выражению лица и голоса. ТАСС. Наука (14 шорыкйол 2016). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Спивакова, Маргарита. Какой сегодня праздник — 4 мая 2022 года. Московский комсомолец (4 ага 2022). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
- ↑ Проклов день. Традиции и обряды. Сибкрай.ru (3 ага 2021). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2024.
Литератур
- Баскина, С. Л. Давай поГАВорим. Как понять язык собаки. — М.: АСТ, 2022.
- Зайцева, О. Перевод с собачьего. Русско-собачий разговорник. — М.: АСТ, 2009.
- Мычко, Е. Н., Сотская, М. Н., Беленький, В. А. Поведение собаки: пособие для собаководов. — М.: Аквариум Принт, 2004.
- Феннел, Д. Как понять собаку. Научись говорить на языке лучшего друга. — М.: Рипол Классик, 2008.
- Фишер, Д. Думать как собака. Как научиться понимать свою собаку и избежать проблем в ее воспитании. — М.: Эксмо, 2020.