Кушкыжмо

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Юмын тӱням ыштымыжын кумшо кечыже («вторник»), мланде ден кушкыл-влак лийыныт. Рафаэль, 1518 але 1519 ий
Мелна кушкыжмо Ӱярня. Сӱретче Борис Кустодиев, 1916 ий

Кýшкыжмо (руш. вторник) — арнян шочмо ден вӱргече кокласе кечыже. ISO 8601 тӱнямбал стандарт почеш, тиде — арнян кокымшо кечыже, кеч южо йӱлаште кумшо улеш.

Этимологий

Арес юмын статуйжын Римысе копийже, тиде юмо деч ятыр йылмыште кушкыжмым сарын генийже да тудын планетыже лӱмеш лӱмдымӧ йӱла кая

«Кушкыжмо» мутын моло славян йылмыште келшыше мут уло (белор. аўторак, укр. вівторок, болг. вторник, макед. вторник, серб. уторак, польск. wtorek, словак utorok, словен torek, русин. віторок, чеш. úterý).

Армян (Երեքշաբթի — ерекшабти́), грузин (სამშაბათი — самшабати), пошкырт (шишәмбе), таджик (сешанбе), татар (сишәмбе) да казах (сейсенбі) йылмылаште мут персидла се-шанба гыч лектын, тидыже вик ойлымаште «шуматкече деч кум (кече)» манмым ончыкта.

Акрет римлян-влакын Марслан пӧлеклалтын (фр. Mardi, итал. Martedì), йӱдвел герман племена-влакын — Тиу мутлан келшышын (норв. Tysdag), тидыже тудын роман да герман йылмыласе лӱмлаштыже палдырнен.

Кушкыжмын dies Martis («Марсын кечыже») латин лӱмжӧ акрет грек гыч ἡμέρα Ἄρεως (Аресын кечыже) кусарымаш улеш. Шым кечан арнясе кече-влакым шым классический планете дене ончымаш, очыни, эллин-шамычын пагытышт гыч тӱҥалеш[1]. I да III курым коклаште Рим империй  (руш.) (мар. Римын кандаш кечан пазар циклжым эркын-эркын шым кечан арня дене алмаштен. Латин гыч лекше шуко йылмыште (француз, испан, итальян) кече Марс лӱмеш, Римысе сар юмо лӱмеш, маналтын.

Англичан лӱмжым Tiwesdæg акрет англичан да Tewesday (кызытсе англичанла Tuesday) кокла англичан йылмыла гыч налме. Тиде латынь гыч акрет германла кусарымаш лийын, тушто Марс сар юмын лӱмжӧ тыгайракак пашам шуктышо Teiwaz герман юмын лӱмжылан алмашталтын (акрет англичанла Tiw). Тыге, кушкыжмо, вик каласымаште, «Тиу кече» манмым ончыкта[2]. Tiw — *Tîwaz протогерман юмын акрет англичан формыжо, але акрет норвег йылмыште Týr-ын, сар да закон юмын, формыжо[3].

Индийысе пали да санскрит классический йылмылаште, Таиландысе семынак, кушкыжмо Ангарака («тудо, кӧн йошкар тӱсшӧ уло») маналтеш[4] да Мангалулан, сар юмылан, да Марслан, йошкар планетылан, пӧлеклалтын.

«Кушкыжмо», япон йылме гыч тура кусарымаште, — «тул кече» (火曜日).

Религийым эскерымаш

Тошто Сугыньысо арнян икымше (шуматкече деч вара) кечыже христиан-влакын рушарня лиймылан кӧра кумшо кечым «кушкыжмо» манын лӱмдаш тӱҥалыныт. Православий черкыште кушкыжмо Тошто Сугыньысо святой-влаклан, тӱҥ шотышто, пророк-шамычлан, пӧлеклалтыныт, нунын коклаште эн кӱшнӧ Иоанн Тынешпуртышо шога, тудлан кушкыжмо еда кече мучко эртыше службышто пӱтынь идалык мучко Октоих гыч гимным мурат (кунам тиде кушкыжмылан нимогай кугу черке пайрем огеш логал). Триодим мурымо жапыште гына, чӱчкыдынжӧ кушкыжмо еда, канонын пеш шуэ улшо кокымшо мурыжо почеламут семын ойлалт кертеш.

Кушкыжмо — рушарня, шуматкече, изарня да шочмо дене пырля — пӱтым кучымо кечат (шуко кечан пӱтӧ годым, тыгак сочельник годым, Господьын Ыресшым Нӧлталме да Иоанн Предтечын вуйжым Руалме кечын), тыгак пӱтым кучыдымо (скоро́мный) кечат — вес кечылаште — лийын кертеш. Кушкыжмо, изарня да шуматкече еда православий черке ок венчае, молан манаш гын нине кече-влак, але пӱтым кучымо кече вашеш (вӱргечын да кугарнян), але кугу пайрем (рушарня — изи Кугече) вашеш улыт.

Посна палемдыме кушкыжмо

  • Страстной манме арнялан логалше Кугу кушкыжмын христиан-влак Иисус Христосын Иерусалимыште туныктен ойлымыжым шарналтат: кокымшо толмо нерген (Мф. 24), лу ӱдыр нерген притче (Мф. 25:1—13), талант нерген притче (Мф. 25:14—30);
  • Волгыдо арнян кушкыжмынжо: Юмынаван Иверысе да Юмынаван Шуйысо юмоҥаже-влак, тыгак Давид-Гареджийысе преподобноорланыше ача-влак (XVII курым, Грузий) чапландаралтыт;
  • Радинча кечын — Ваштареш кугечын кушкыжмынжо — Лазарьын шуматкечыже, Господьын Иерусалимыш пурымыжо, Страстной арня, Кугече годым да Волгыдо арня жаплан кӱрылтыш деч вара колышо-влакым икымше гана йӱкын шарнымаш шукталтеш.

Католик эллаште Кугу пӱтӧ вашеш кече «коя кушкыжмо» маналтеш (онч. Марди Гра). Кугече кушкыжмо — тиде касвел-христиан кечышотышто Кугече Октаве гутласе кушкыжмо.

Индуизмыште кушкыжмын Хануманлан, Дургалан, Калилан да Ганешлан вуйым савымаш да кумалмаш шарлен. Южо индуистлан кушкыжмо — пӱтым кучымо кече[5].

Кушкыжмын тӱвыра йӱлаже

Еврей сӱан: кушкыжмо пырля илаш тӱҥалаш эн сай кечылан шотлалтын

Еврей-влакын кушкыжмо сӱанлан эн келшыше кечылан шотлалтеш, молан манаш гын, «Бытие» книгаште тӱням ыштыме нерген каласкалыме годым тиде кече нерген кок гана «хорошо» манын ойлалтын, тидыже тудым моло паша кече кокла гыч ойырен[6].

Грек тӱвыраште кушкыжмо пиалдыме кечылан шотлалтеш, молан манаш гын тиде Константинопольын сеҥалтме кечыже[7]. Испанец-влакын калыкмутышт уло: «Кушкыжмын ӱдырым ит нал да путешествийыш ит тарване» (исп. En martes, ni te cases ni te embarques). Тидын амалжылан кушкыжмо ден Марс, сар юмо, коклаште кыл улмо шотлалтеш, тугеже тудо колымаш дене кылдалтын[8]. Эшеже испанла кутырышо тӱняште тылзын 13-шо числаже, тудо кушкыжмылан, а кугарнялан огыл, логалеш гын, пиалдыме.

Тайысе кечан кечышотышто кечын лӱмжӧ пали йылмысе мут гыч лектын, тудо Марс планетым, вик каласаш гын, «Колышо-влакын ломыжышт» манмым ончыкта; кушкыжмо дене кылдалтше тӱс — ал.

Кушкыжмо — Америкысе Ушымо Штатлаште сайлымашлан тыглай кече. Федерал сайлымаш ноябрьын икымше шочмыж деч вара кушкыжмын эртаралтеш[9]; тиде кечым 1845 ийысе закон дене президент сайлымашлан пеҥгыдемдалтын (рашыже — Сайлыше-влакын Коллегийыштым ойыраш) да тыгак Представитель-влакын Палатышкышт (1875 ийыште) да Сенатыш (1914 ийыште) сайлымашым эртараш келыштаралтын. Латиндешымше курым тӱҥалтыште кушкыжмо йӱклаш шот-рат могырым пеш йӧнан кече лийын: граждан-влаклан сайлыме участкыш миен шуашышт ала уло кече мучко логалеш, да сайлымашым шочмылан келыштараш гын, шукынжо рушарнян пӧрт гыч ынешт лек, молан манаш гын тиде кечын шуко еҥ юмыкумалмашке кая.

Российыште Калык комиссариатын 1919 ий 3 сентябрьысе пунчалже дене кушкыжмышко «калыкым пукшышо да тӱшкагудо пашаеҥ-влаклан» пайрем каныш кусаралтын[10].

Тулеч моло

Астрологийыште кушкыжмо Марс планете дене кылдалтын да тиде планетын ♂ символжо дене палемдалтын. Марсын Шорыкым да Скорпионым виктарымыжлан кӧра нине пале-влакат кушкыжмо дене кылдалтыныт.

Америкысе Ушымо Штатлаште видеомодмашым тӱҥ шотышто кушкыжмо еда луктыт, тидым Sonic the Hedgehog 2-н «Sonic 2s day» маркетинг кампаний тӱҥалын манын шотлалтеш[11]. Тылеч посна, кушкыжмын США-ште DVD-м, тыгак Blu-ray-ым луктыт[12]. Сем альбом-влакым чӱчкыдын кушкыжмын луктеденыт, но 2015 ий гыч нуным, уло тӱня семынак, кугарня еда луктыт[13].

1929 ий 29 октябрь США-ште Шем кушкыжмо манын лӱмдалтын, тиде — фондысо рынкыште кугу пуламырын тӱҥалтышыже, Шем изарня деч варасе икымше кушкыжмо, лач тунам Кугу депрессийын тӱҥалтышыже лийын.

Тӧрлатымаш кушкыжмо — кажне тылзын кокымшо кушкыжмын Microsoft компаний шке программыжлан уэмдымашым (патчым) луктеш. Южо системе администратор мыскара йӧре тиде кечымат Шем кушкыжмо манеш.

Суперкушкыжмо — ятыр американ штатыште эн тӱҥалтыш президент сайлымашым эртараш шкеныштын ойырымо кечышт.

Палемдымаш

  1. ↑ Symbols.com - Symbol 29:16. web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  2. ↑ Tuesday is Tyr’s Day (англ.). www.timeanddate.com. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  3. ↑ Tiw (Tyr) (англ.). www.webcitation.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  4. ↑ Aṅgāraka 126 (англ.). www.webcitation.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  5. ↑ londonsrimurugan.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 1 кылме 2019 ий.
  6. ↑ Вторник это день чего?, 2023-07-28, <https://kupuk.net/vopros-otvet/vtornik-eto-den-chego/>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  7. ↑ The fall of Constantinople, <https://web.archive.org/web/20190421213207/https://www.economist.com/europe/1999/12/23/the-fall-of-constantinople>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  8. ↑ Reportaje | Marte cena con los apóstoles, 2008-05-13, <https://web.archive.org/web/20190421213239/https://elpais.com/sociedad/2008/05/13/actualidad/1210629603_850215.html>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  9. ↑ Тайский солнечный календарь (руш.). context.reverso.net. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  10. ↑ Большая советская энциклопедия (первое издание), — М: АО «Советская энциклопедия», 1929, С. 206
  11. ↑ The Weird Reason Why Video Games Are Released On Tuesdays, Business Insider, <https://web.archive.org/web/20190421213210/https://www.businessinsider.com/why-video-games-are-released-on-tuesdays-2014-11>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  12. ↑ Why Albums Are Released On Tuesdays In The U.S., NPR.org, <https://web.archive.org/web/20190421213207/https://www.npr.org/sections/therecord/2010/09/08/129725205/why-albums-are-released-on-tuesdays>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
  13. ↑ Industry Sets Friday as Global Record Release Day, Billboard.com, <https://web.archive.org/web/20190430124013/https://www.billboard.com/articles/business/6487289/friday-global-record-release-day-ifpi>. Тергыме: 5 кылме 2025. 
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кушкыжмо&oldid=1233997" гыч налме