Изарня

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Юмын тӱням ыштымыжын нылымше кечыже (изарня, рушла «четверг»), кайык ден кол-влак шочыныт (Илымаш. 1:20-23). Нюрнбергысе хронике, 1493 ий

Изарня (руш. четверг) — арнян вӱргече ден кугарня кокласе кечыже.

«Шолып кастене» — христиан-влакын Кугу изарнян да кажне евхаристийыште шарналтыме событий

Этимологий

Зевс юмын статуйжын Римысе копийже, тиде юмо деч ятыр йылмыште кавасе кӱдырчӧ юмын да тудын планетше-влак лӱмеш «изарням» лӱмдымӧ йӱла кая

Руш йылмыште лӱмжӧ «ныл» числа гыч лектын, молан манаш гын изарня — «арнясе» нылымше кече (рушарня деч вара). Тиде кечым ик семын лӱмдымаш моло славян йылмылаштат кучылталтеш (словакла — štvrtok, чехла — čtvrtek, хорватла да боснийла — četvrtak, полякла — czwartek, болгарла — четвъртък, сербла — четвртак, украинла — четвер, белорусла — чацвер). Венгр йылмышкат славян лӱм куснен — csütörtök.

Акрет грек-влакын изарняшт Зевслан пӧлеклалтын, тудыжо римлян-влакын Юпитерыштлан (итал. Giovedì), скандинав-влакын — Торлан (англ. Thursday), континентал германец-влакын — Доннарлан (нем. Donnerstag) келшен толын. Славян-влакын тиде кечышт тыгак кӱдырчӧ юмо Перунлан пӧлеклалтын. Изарнян полаб лӱмжӧ Peräunedån «Перунын кечыже» лийын, кеч тыгеат лийын кертеш: тиде немычла Donnerstag гыч кальке.

Кызытсе шуко роман йылмыште кече кава да кӱдырчым колтылшо юмо улшо Рим юмын — Юпитерын — лӱмжым арален коден. Акрет римлян-влакын изарня Iovis Dies — «Йовын кечыже» маналтын: латыньлаште Юпитерын родительный але притяжательный падежше Iovis/Jovis лийын, да тыге роман йылмылашке изарнян лӱмжӧ семын куснен: итальянла — giovedì, испанла — jueves, французла — jeudi, каталанла — dijous, румынла — joi. Тиде тыгак P-кельт валлий йылмыште палдырна — dydd Iau.

Рим юмым, Юпитерым, тыгаяк пашам шуктышо герман юмылан келыштарымылан кӧра шуко герман йылме изарнян лӱмжым Кӱдырчым колтылшын верысе лӱмжӧ гыч налын: датла, норвегла да шведла — Torsdag, фарерла — Tórsdagur, немычла — Donnerstag, голландла — Donderdag. Финн йылмышкат герман лӱм куснен — Torstai.

Кызытсе англичан лӱмжӧ, Thursday, акрет англичанла Þunresdæg — «Тунорын кечыже» гыч лектын[1] (-n-ым йомдарыме дене, йӱдвел диалектла гыч тӱҥалын, акрет исландла Þorsdagr-лан кӧра, тудыжо «Торын кечыже» манмым ончыкта). Англичанла Thunor да скандинавла Thor кугезе герман кӱдырчӧ юмым лӱмдышӧ Thunraz лӱм гыч налалтын.

Индийысе шуко калык йылмылаште изарням ончыкташ ગુજરાતી — кучылталтеш — Гурувар: «вара» — «кече» да «Гуру» — юмо-влаклан ойым пуэн шогышо да Юпитер планетын озажым ончыктышо Брихаспатин образше семын улшо туныктышо[2].

Урду йылмыште изарня — Jumeraate, тидыже «кугарня водо» манмым ончыкта.

«Изарня», япон йылме гыч тура кусарымаште, — «пушеҥге кече» (木曜日).

Кечышотышто изарнян верже

«Изарня (эрла кугарня)», Садлер, 1880 ий

ISO 8601 почеш изарня арнян нылымше кечыжлан, тыгак арнян номержым палемдыше кечылан шотлалтеш: идалыкын икымше арняже идалыкысе икымше изарням пуртышо арня семын палемдалтеш, да умбакыжат тыгак. «Нылымше» кече семын изарнян лӱмжӧ китай йылмыште (星期四) да эстон йылмыште (neljapäev) кучылталтеш.

Иудей да христиан йӱлаште изарня ожнысекак арнян визымше кечыжлан шотлалтеш, тидыже грек йылмыштат палдырнен: Πέμπτη («пемпти») — «визымше», ивритыште: יום חמישי («Йом Хамиши» — «Визымше Кече»). Тыгак португал йылмыште, романла гыч улшо моло йылмыла деч ойыртемалтшын, quinta-feira мут кучылталтеш, тудо «литургий арнян визымше кечыже» манмым ончыкта, да изарнян ожнысекак улшо католик лӱмжӧ гыч лектын — «Feria Quinta», тудым верасе юмо-влакын лӱмыштым палемдаш чарыме юмыйӱла текстлаште кучылтыт.

«Визымше Кече» семын изарня квакер-влак коклаште палыме, нуно изарнян чий вера гыч лекше англичанла лӱмдымаш деч торлат.

«Визымше кече» семын изарня тыгак исланд, араб да индонезий йылмылаште лӱмдалтеш.

Армян (Հինգշաբթի — hингшабти́), грузин (ხუთშაბათი — хутшабати), башкир (кесаҙна), таджик (панҷшанбе) да татар (пәнҗешәмбе) йылмылаште мут чынжым «шуматкече гыч вич (кече)» манмым ончыкта.

Религийлык шуктен шогымаш

Православийыште:

  • Сыр арнясе изарнян преподобный Шио Мгвимскийын (V—VI курым) куснылшо пайремлымашыже шукталтеш;
  • Кугу пӱтын визымше арнясе изарнянже преподобный Мария Египетысын шарнымашыже шукталтеш, сандене чӱчкыдын водынжо (вӱргече кастене) православий храмыште тудын илымыже преподобный Андрей Критысын касаралтме Кугу канонжо дене лудалтеш;
  • Чоткыдо арнян Кугече деч ончычсо Кугу изарня — Шолып касым да Иисус Христосын Евхаристий таинствым пеҥгыдемдымыжым шарныме кече. Тиде кечын чыла ӱшаныше-влак Христосын Капше ден Вӱржӧ деке тӱкнаш тыршат. Кугу изарнян Юмылык Литургийыште священник-влак посна йӧн дене идалык мучкылан Шапаш Сийым ямдылат; архиерей тиде Литургийыште йол мушмо Чиным шуктен кертеш, а патриарх (але поместный черкын вес саныште улшо ончылшогышыжо) — Мирым святитлыме Чиным. Калык ӱшанымаш почеш, тиде кечын изарнясе шинчал ямдылалтеш;
  • Изарнян Кугече деч вара 40 кече гыч Господьын Нӧлталмыжын пайремже шукталтеш, тунам Иисус Христос кавашке нӧлталтын. Нӧлталтмаш кечын Ферейдан лопышто (Иран) перс-влак деч орланыше-влакым шарналтат (XVII курым, Грузий);
  • Нӧлталтмаш деч варасе изарня: преподобный Давид Гареджийысын (VI—VII курым, Грузий). Кугече деч варасе шымше изарнян Российын * * южо регионыштыжо ӱмыр шуде колышо-влакым калыкын (уставдыме) шарнымашыже уло — «Семык»;
  • Витле кече деч вара 1-ше арнясе изарнян: Юмынаван Корецкысе «Языкан-влак пелен коштшо» юмоҥаже (1622).

Изарнян тыглай (кечыгут эртыше) службо-влак православий черкыште апостол-влаклан да нунын пашаштым шуйышо святитель-влаклан пӧлеклалтыт, нунын коклаште Николай Чудотворец ойыртемалтеш. Октоихыш нине темылан келшыше гимн-влак пурталтыныт, нуно кандаш арнян цикллан келыштаралтыныт, да нуным изарня еда идалык мучко мурат. Изарня — кушкыжмо, шуматкече да рушарня семынак — пӱтым кучымо кече огыл; шуко кечан пӱтым кучымо жап деч посна, тыгак сочельник, Господьын Ыресшын Нӧлталтмыже да Иоанн Предтечын вуйжым Руалме годым. Изарня еда, тыгак кушкыжмо да шуматкече еда, православий черке огеш венчае, молан манаш гын изарня деч вара эре кугарня — пӱтым кучымо кече (южгунам пайрем)- лиеш.

Католицизмыште кече официальнын Ужарге (Dies viridium) маналтеш; тиде лӱмжӧ тиде кечын у ужаргым кочмо акрет йӱла дене але тиде кечын языкым кораҥдыме дене да касаралтше-влакын уэш шочшо гай да «ужарге» лиймышт дене умылтаралтеш. Ӱян арнясе изарня — карнавалын пытартыш кечыже — католик-влакын коя изарня (jeudi gras) маналтеш[3].

США-се протестант-влакын ноябрьын нылымше изарнянже Тауштымаш кече логалеш, тиде тений поген налме шурнылан Юмылан тауштымым ончыктышо пайрем. Таче тиде кугу пайрем юмыйӱла умылымашым йомдарен да чумыр калыкын еш йӱлаже улеш.

Иудаизм да ислам изарням пӱтым кучаш сай кечылан шотлат. Дидахе, мӧҥгешла, икымше христиан-влакым, иудейлык шӱкалтыш деч кораҥаш манын, изарня еда пӱтым кучыма деч кораҥаш йодеш да олмешыже кугарня еда путым кучаш темла. Иудаизмыште изарнян эрдене Торам калык ончылно лудыт, тыгак кораҥдаш йӧрышӧ лӱмын куанле событий уке гын, касаралтме посна кумалтыш мутым лудыт.

Индуист-влак коклаште изарнян пӱтым кучымо йӱла тӱрлӧ юмыйӱла амал дене пӱтынь Индий мучко шарлен.

Изарнян тӱвыра йӱлаже

«Тауштымаш кече» 1913 ийысе открытке, американец-влакын кажне ийын ноябрьын нылымше кечынже палемдлыме пайрем

«Изарнян йӱр деч вара» руш калыкмут «раш огыл лийшаш жапыште, кунамже пале огыл» манмым ончыкта, да, очыни, шонымаш шукталтшеш нерген чий верасе ӱшанымаш дене кылдалтын, а варарак, христианствын шарлымыж дене, игылтме сыным налын[4].

СССР-ыште 1932 ийыште Наркомснаб Пунчалым луктын, тудын почеш общепитыште изарня еда «кол кечым» пуртымо.

Великобританийыште изарнян традиций почеш сайлымаш эртаралтеш. Икымше гана тӱшка сайлымаш изарнян 1935 ийыште эртен, да тиде вигак йӱлашке пурен, кеч эл законышто пеҥгыдемдыме огыл, тудо ончыкта веле: сайлымаш шуматкече, рушарня, Сочельник, Рошто, Кугу кугарня, да каныш кече деч посна кеч-могай кечынат эртаралт кертеш. Изарнян сайлымаш йӱлам тыге умылтараш лиеш: шуко олаште изарня пазар кече лийын. Великобританийыште верысе органлашке сайлымаш чӱчкыдын майын икымше изарнянже эртаралтеш.

Австралийысе кинотеатрлаште изарнялан шуко фильмын премьерже келыштаралтын, а шуко ужалыше рӱдер моло паша кече деч варарак (21:00) петыралтеш. Тиде тыге умылтаралтеш: шуко австралиецлан изарнян ик-кок паша арнялан пашадарым тӱлат.

Изарнясе йӱд колледж-влаклан да Америкысе Ушнышо Штатлаште НФЛ модмашлан телерадиокаласкалымашын прайм-таймыштлан шотлалтеш. 1960-шо ийлаште США-се кыдалаш школлаште тыге шотленыт: кӧ изарнян тӱҥ шотышто ужар тӱсан вургемым чия, тудын сексуал ориентацийже традиционный огыл[5].

Тайысе кече кечышот почеш, изарня дене нарынче тӱс кылдалтын. Тыгак буддист Таиландыште изарня «Туныктышын Кечыжлан», туныкташ тӱҥалаш сай жаплан, шотлалтеш.

Англичан йоча-влак коклаште Monday’s Child мужедме мыскара палыме, тудо, йочан шочмо кечыжын арнян кудо кечыжлан логалмыжым шотыш налын, койыш-шоктышыжым але ончыко мо лийшашыжым сӱретла. Тиде почеламут гыч «Изарнян шочшо мӱндыркӧ кая» корно кызытсе эстрадын икмыняр мурыжлан: «Thursday’s Child» (The Chameleons тӱшкан «Script of the Bridge» тӱҥалтыш альбомжо гыч мурыжо, 1983 ий); «Thursday’s Child» (Дэвид Боуин мурыжо, 1999 ий) негыз лийын.

Изарня дене кылдалтше событий-влак

1929 ий 24 октябрьыште «Шем изарня» маналтше кече, тунам Нью-Йоркысо фонд биржыште акций-влакын курсышт кеета чот волен, тудо Кугу депрессий тӱҥалшашым шижтарыше лийын.

Изарня лӱмлаште да лӱмдымаште

  • «Изарня лийше айдеме» — Г. К. Честертонын романже.
  • «Кумылаҥдыше изарня» — Джон Стейнбекын романже (тудын «Консерве радам» романжын умбакыже шуйнымыжо). Каласыме кече «Йӧндымӧ вӱргече» деч вара кая, да «Ярныктарыше кугарня» деч ончылно.
  • Изарня Нонетот — Джаспер Ффорден роман-влак серийжын тӱҥ героиньыже.
  • Donnerstag aus Licht (нем. «Волгыдо гыч изарня») — Карлхайнц Штокхаузенын «Волгыдо. Арнясе шым кече» гепталогий гыч оперже.
  • «Изарнян изи йӱр деч вара» — А. Н. Островскийын либреттыж почеш кинойомак.
  • «Вӱран изарня» — Томас Джейн дене тӱҥ рольышто ончычсо наркотик ужалыше нерген кинофильм.
  • «Изарня» — Санкт-Петербургышто авторлык муро клуб.
  • Thursday (англ. Изарня) — Нью-Брансуик гыч альтернативан американ рок-тӱшка, Нью-Джерси штат.

Оҥай факт-влак

Нострадамусын ончылгоч каласымыж почеш (катрен 50, центурий 1), «Эрвелым» лӱдыкташ тӱҥалше виян (но вес семын палалаш лийдыме) лидер, астрологийын «вӱд палыж» йымалне шочеш да изарням шке пайремже семын пеҥгыдемда[6].

Примечания

  1. ↑ Online Etymology Dictionary (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  2. ↑ Gujarati Language (ગુજરાતી) Days of the Week - Gujarati Language (ગુજરાતી) - MasterAnyLanguage.com. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
  3. ↑ ЭСБЕ, статья «Четверг»
  4. ↑ Клейн Л. С. Воскрешение Перуна: К реконструкции восточнославянского язычества. — СПб.: Евразия, 2004. — С. 232. — ISBN 5-8071-0153-7
  5. ↑ Judy Grahn. Another Mother Tongue. New York: Beacon Press, 1990.
  6. ↑ Nostradamus. Nostradamus Quatrains: Century 1 - Quatrain 50. web.archive.org. Тергыме кече: 8 кылме 2025.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Изарня&oldid=1232434" гыч налме