Шуматкече

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Шуматкече (ыҥ-влак) ончал.


Шуматкече (руш. суббота, ивр. ‏шабба́т‏‎ гыч) — арнян кугарня ден рушарня кокласе кечыже.

Тӱням ыштымын шымше кечыже (рушла «суббота»), «Да ыштен шуктен Юмо Шкенжын чыла ыштыме пашажым да Шкенжын чыла ыштыме пашаж деч шымше кечылан каналтен» (Илымаш.2:2-3). Василий Вож, 1696 ий
«Ренганеши» (Нью-Йоркышто ресторан) шуматкече йӱдым, Джон Слоанын сӱретше, 1912 ий

Этимологий

Сатурн юмын Римысе статуйжо, тиде юмо деч тӱнямбал икмыняр йылмыште шуматкечым жап юмо да тудын планетше лӱмеш лӱмдымӧ йӱла кая

Шабба́т еврей мут (ивр. ‏שַׁבָּת шаба́т‏‎) йӱлаш пурымо семын (эн шагалже, Иосиф Флавий жап гыч[1]) швт (שבת) вож дене кылдалтеш, тудыжо «канымаш, чарнымаш, жаплан чарнымаш» умылымаш дене кылдалтын. Библий почеш (Илым. 2:2), Юмо тӱням куд кечыште ыштен, а шымше кечын шкенжын чыла пашажым чарнен[2], тидын годым «кече» умылымаш тыште тура умылымашанат, тыгак важмалдыканат лиеда: «тӱжем ий ик кече гай» да т. м. (Пс. 89:5, 2Пет. 3:8). Иудаизмыште шуматкече — тиде арнян пытартыш, шымше, кечыже, ты кечын Тора ден Танах паша да кумыл йодмо сомыл деч кораҥаш да «шнуй погынымашым» эртараш темлат (Исх. 20:10, 31:15, Лев. 23, Ис. 56, 58:13 да т. м.).

Кызытсе шанче ончалтыш почеш, шуматкечын лӱмжын «чараш» глагол дене кылже теологийысе кокымшо умылтарымаш улеш. Кызытсе жапыште тыге шотлат: шуматкечын лӱмжым еврей-влак Вавилонысо плен годым аккад. sebūtu «тылзан тылзын шымше кечыже» да šapattu, šabattu «тылзан тылзын латвизымше кечыже, тичмаш тылзе» гыч нине мут-влакым контаминацийлыме дене кӱсынленыт[3].

Шуматкечын еврей лӱмжӧ латин але грек йылмыла гоч христианстве дене пырля Рим империйыште да пӱтынь Европышто шарлен. Ср.грек. σάμβατον да ср.лат. sabbatum гыч шуматкечын рушла да чыла славян лӱмжӧ лектын: чехла, словакла, полякла, словенла — sobota (латинла гыч); белорусла, сербла, украинла — субота (грекла гыч, согласный йӱкым нер гоч ойлымым икшырымын йомдарыме дене).

Тудо йӱламак роман йылме-влак шуктат: итальян — sabato, француз — samedi, испан да португал — sábado, румын — sâmbătă. Тыгаяк лӱмын лекмыже армян (շաբաթ — šapʰatʿ), грузин (შაბათი — шабати), венгр (szombat), пошкырт (шәмбе), таджик (шанбе), татар (шимбә), казах (сенбі), авар (щамат) да чуваш (шăматкун — «шăмат кече») йылмылаште.

Рим империйыште тиде кече Сатурнлан пӧлеклалтын, тушеч Европысо южо йылмыште тиде кечын лӱмжӧ лектын. Европышто шым кечан арнян кечылажым шым классический планет дене келыштарымаш, очыни, эллин пагытыш кая[4]. Рим империйыште I да III курым коклаште тиде йӱла пеҥгыдемдалтын, эркын-эркын Римысе кандаш кечан арням эрвелысе шым кечан арня дене алмаштен. Тыге арнян кечылажым келшыше юмо-влаклан келыштарымаш, очыни, важмалдык улеш, кече-влакым планет-влакын лӱмышт дене лӱмдымӧ, нунышт, шке черетешышт, юмо-влакын лӱмышт дене лӱмдалтыныт.

Тыгеракын, шуматкечын латин лӱмжӧ dies Saturni («Сатурнын кечыже») лийын, тудо акрет англичан йылмыш Saeternesdaeg семын пурен (кызытсе англичанла — Saturday). Вестфалийысе, Ӱлыл Саксонийысе герман диалектлашт да эрвел фриз йылмыште, кушто латин шӱкалтыш виян лийын, шуматкече Satertag маналтеш, тудат голланд Zaterdag-лан родо улеш.

Скандинав эллаште шуматкече lördag, lørdag, але laurdag маналтеш, лӱмжӧ тошто скандинав laugr / laug — «йӱштылмаш» мут гыч лектын, тыге Lördag — кок ужашан мут, «монча кече» манмым ончыкта. Тиде лӱм рушарня водын мушкылтмо йӱла гыч лектын, рушарняже христианствым налме деч вара пайрем кечылан шотлалташ тӱҥалын.

Шуматкече чыла немыч йылман эллаште официальнын Samstag манын лӱмдалтеш: йӧршын тиде вариант дене Австрийыште, Лихтенштейныште, Швейцарийын немыч йылман ужашыштыже, кечывалвел да касвел Германийыште кучылталтеш. Мут акрет кӱшылнемычла sambaztac гыч лектын, тудыжо лачак грекла Σάββατο гыч лектын, тудо, шке черетешыже, еврейла שבת (Шаббат) гыч лектын. Германийыште шуматкечын кокымшо лӱмжӧ — Sonnabend, тудо акрет кӱшылнемычла sunnunaband гыч лектын да акрет англичанла sunnanæfen дене лишке кылдалтын. Тиде мут чынжым «Кечан (кече) водо (англичанла sunday маналтше)», вес семынже «Рушарня деч ончычсо кече» манмым ончыкта. Sonnabend лӱм йӱдвел да эрвел Германийыште кучылталтеш, да эсогыл ГДР-ыште шуматкечын официал лӱмжӧ лийын.

Касвел фриз йылмыште шуматкечым ончыктышо тыгак кок мут уло: saterdei (Сатурнын кечыже) — «чодыра фризла» да sneon — «шунан мландан фризла», кокымшыжым snjoen гыч налме, тиде мут акрет фризла sunne — «кече» да joen — «водо» мут-влак гыч ышталтын.

Кельт йылме-влакат тиде кечым Сатурн лӱмеш лӱмдат: ирландла — Satharn але dia Sathuirn, шотланд гэль йылмыште — Disathairne, валлийла — dydd Sadwrn, бретонла — Sadorn але disadorn.

Китай йылмеш негызлалтше шуматкечым ончыктышо 토요일 (то-йо-ил — «мланде кече») корей мут але 土 — «мланде» китай иероглифым ушымо гыч, но тыгак 토성 (To-Sung 土星) иероглиф денат кылдалтмыже серыпле, тидыже «Сатурн» манмым ончыкта.

«Шуматкече» япон йылме гыч чынжым кусарымаште — «мланде кече».

Индийыште шуматкече Шанивар, Шанин, ведий юмын, лӱмжӧ почеш, тудын сынже семын Сатурн планет улеш. Таиландыште шуматкече пали (сани) йылме дене лӱмдалтын да тыгак Сатурным планет семын ончыкта.

Кызытсе маори йылмыште шуматкечын лӱмжӧ, «Рахорои», чынжым «вургем мушмо кече» манмым ончыкта — тиде англичан колонизаций саманын кодшыжо, тунам у тынешпурышо христиан-маори-влак шуматкечын шке вургемыштым рушарнян черкыш каяш мушкаш жапым ойыреныт. Маори-влакын шуматкечым лӱмдышӧ чумыр вес лӱмжӧ — «Хатареи».

Кечышотышто шуматкечын верже

Иудаизм гыч толшо йӱла почеш, шуматкече — арнян пытартыш кечыже. Тиде кутырен келшымаш США-ште да Израильыште стандарт лийын кодеш, но кызытсе Европышто шуко еҥже шуматкечым арнян кудымшо (пытартыш деч ончычсо) кечыжлан, а рушарням пытартышлан шотла. Европысо кызытсе умылымаш ISO 8601-ыште пеҥгыдемдалтын. Черкын огыл йӱла почеш, шуматкече славян-влакын тыгак «шесток» (кудымшо кече) маналтын[5].

Христиан йӱлам виян кучышо эл-влак шуматкечым тугак умбакыжат арнян шымше кечыжлан шотлат. Тиде варасе антик йӱла дене кылдалтеш, тушто арнян кечыже-влак шым классический планет дене кылдалтыныт (Кече[6], Тылзе, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, Сатурн), да арнян икымше кечыже Кечылан эн кӱлешан волгалтарыше семын пӧлеклалтын, моло кечышт акрет еҥ-влакын умылымаштышт волгалтарыше-влакын кугытыштын изем толмышт семын пӧлеклалтыныт. Тыге, грек йылмыште кугарня чынжым «ямдылалтме» кече манмым ончыкта, шуматкечым тудо пайрем семын — арнян пытартыш шымше кечыже семын палемден, Евангелий ден Дидахен ойлымышт почеш.

Англойылман квакер-влак шуматкечым йӱла почеш «Шымше кече» манын лӱмдат, Saturday лӱмын чий йӱла гыч лекмыж деч кораҥыт. Непалыште шуматкече — арнян пытартыш кечыже да арня еда улыжат ик официал каныш кече.

Ислам йӱлам шуктышо шуко араб эллаште, шуматкечым, Sabt-ым, арнян икымше кечыж семын ончат.

Юмыйӱлаште шуктен шогымаш

Шуматкече Бней-Бракыште (Израиль), автокорно яра, юмылан ӱшаныше-влак синагогыш каят

Икымше гана Библий «шымше кечын» посна статусшо нерген Илымаш Книган кокымшо йыжыҥыштыже ушештара, тунам Юмо шуматкече кечым благословитлен да тудым святитлен (Илым. 2:3). Варарак «шымше кече» Лу сугынь радамыш эреак канен шогымо, Юмылан кумалаш пӧлеклалтше кече семын пурталтын, вес куд кечынже пашам ыштыме.

Иудаизмыште

Тӱҥ статья: Шаббат  (руш.) (мар.

Тиде палемдымаш почеш, иудей йӱла дене шуматкече — тиде Шаббат, тудым «Израильын эргыже-влаклан» сугынь семын пуымо. Чий йӱлам кучышо-влаклан — Талмуд, Маймонидын да Торам умылтарыше моло-влакын пашаштлан келшышын, нуно иудей лияш шонен огытыл гын — Нойын тукымжын Шым законжым шцуктымашат сита улмаш, тушко шуматкечым шукташак кӱлмӧ нерген сугынь огеш пуро. Иудей-влаклан гын арня еда шутакечын канымаш — шуктышаш шнуй сомыл. Юмыйӱла амал дене шуматкече Израильыште официальнын палемдыме каныш кече, ты кечын чыла кугыжаныш тӧнеж да шуко предприятий, тидын шотышто мер транспортат, пашам огыт ыште. Еврей шуматкече кугарнян кече шичме деч вара тӱҥалеш.

Православийыште

Православий черке еврей-влаклан шуматкече нерген сугынь ден христиан-влаклан «Господьын кечыже» (рушарня) коклаште ойыртемым палемда, православийысе умылымаш почеш, «рушарням пайремлымаш — тиде шуматкече пайремым кусарымаш огыл, но посна пайрем, тудым пайремлымаш шуматкечым пагалымым ок кораҥде»[7]. Православийыште шуматкече «чыла святой-влаклан» пӧлеклалтын, тыгак колышо-влак верч кумалме кече, молан манаш гын шуматкечын Иисус Христосын капше шӱгар колоткаште лийын, а Тудын чонжо — «мландын пич поргеман верыштыже». Октоихыште нине темылан келшыше гимн-влак улыт, кандаш арняш цикл почеш ышталтыны, тудым идалык мучко шуматкече еда мурат. Православийысе юмылан ӱшаныше-влаклан шуко кечан пӱтым кучымо годым шуматкече куштылемдалтеш, тунам кушкыл ӱйым, южгунам колым кочкаш лиеш.

Шуматкечын[8] юмыкумалмаш кечыгут да кугу пӱтӧ жапысе дечат, тыгак пайрем жапысе (тидын шотышто рушарнясе дечат) ойыртемалтеш.

  1. шуматкече еда «Юмо ӱжын…» годым Миней гыч святойлан гына 6 стихир муралтеш, вара эртен кайыше йӱкын догатикше муралтеш, молан манаш гын шуматкечын черетан йӱкым пуымаш гае эртаралтеш[9];
  2. «стиховны» — Октоихысе стихир-влак «орланыше» улыт («Юмо ӱжыныштӧ…» стихир гыч, молан манаш гын Октоихысе почеламут корно-влак шуматкечын колышо-влаклан пӧлеклалтыныт — «колышо» да «лыпланыше» улыт);
  3. кеастене кумалмаш мучаште тыглай святойлан тропарь деч вара шуматкечын пуымо йӱкын рушарнясе Юмынавалык муралтеш;
  4. шуматкечысе пелйӱдым 9-ше кафизме (17-ше олмеш), моло тропарь-влак да южо кумлтыш мут;
  5. шуматкече эрдене кумалмаш годым тыглай святойын тропарьжын йӱкшӧ почеш рушарнясе Юмынавалык муралтеш, 16-шо кафизме да 17-ше (колышо-влак лӱмеш) почеламутеш мокталтыт, черетан 19-ше ден 20-шо кафизме олмеш храмын канонжо кучылталтеш, а Октоихысе колышо-влак лӱмеш почеламут олмеш тудын деч ончычсо «моктымо» стихир муралтеш;
  6. Литургийыште шуматкечысе тропарь ден кондак (чыла святойлан) святойын храмжын тропарьжым да кондакшым мурымым кораҥдат. Полиелей святойлан прокимен, апостол да Евангелий шуматкечын кечывалымсе прокимен, апостол да Евангелий деч ончыч каят.

Шуматкече коклаште ойыртемалтыт:

  1. Шылдыме шуматкече — колышо-влакым уштымаш, парастас служитлалтеш;
  2. Подвигышт дене волгалтше преподобный ача-влакын шуматкечышт;
  3. Кугу пӱтӧ годсо икымше шуматкече — кугун орланыше Феодор Тироным шарнымаш (водынжо кугарнян коливом святитлат);
  4. Кугу пӱтӧ годсо 2-шо, 3-шо да 4-ше шуматкече — ты кечын Черкын пеҥгыдемдымыже почеш чыла вереат колышо-влакым уштат;
  5. Акафист шуматкече — Кугу Пӱтын визымше арнясе шуматкечыже;
  6. Лазарьын шуматкечыже — Воштыр рушарня водын Кугу Пӱтӧ жапысе кудымшо арняжын шуматкечыже;
  7. Кугу шуматкече — Чоткыдо арнян Кугече воднысо шуматкече: Иисус Христосын капшын шӱгар колоткаште лиймыжым шарнымаш. Тиде кечын, алмаш-алмаш моктен, 17-ше кафизме гыч 176 почеламут муралтеш, нуно кум ужашлан шелалтыныт, да кугун моктен ойлымо деч вара храм йыр плащанице дене ыресым кучен коштыт, «Ылыж, Юмо…» почеламутан Аллилуиарий олмеш 15 паремий лудалтеш, шем чиемым ошо дене вашталтат, Кугу Василийын Литургийже, «Да айдемын кеч-могай капшат шып улеш…», Иерусалимысе тыныс нерген Кумалтыш мут, Татулыкым пуышо тул, Апотсол-влакын пашаштым лудмаш;
  8. Волгыдо арнясе шуматкечын Артос пудырталтеш да тудым прихожан-влаклан пуэдат;
  9. Кугече деч варасе 4-ше шуматкече: Бутовышто йӧсланыше, Российысе у орланыше-влакым шарнымаш;
  10. Тройчын шуматкече — колышо-влакым уштымаш;
  11. Витле кечысе шуматкечыже — Витле кече пайремым ужатымаш;
  12. Ий еда 14 (27) сентябрьыште пайремлалтше Нӧлталтмаш воднысо шуматкече, тыгак Нӧлталтмаш деч варасе Шуматкече: нине шуматкечын Литургийыште посна апостоллык да Евангелийысе тӱҥалтыш лудалтеш;
  13. Покро шуматкече — колышо-влакым уштымо кече, Покров кече водынысо ача-авалык шуматкече, тудо 1 (14) октябрьлан логалеш;
  14. Метрий шуматкече — колышо-влакым чыланат уштымо кече, ача-авалык шуматкечыже. Кугун орланыше Димитрий Солунскийым шарныме кече деч ончычсо шуматкечын ий еда шукталтеш, тудо 26 октябрьлан (8 ноябрьлан) логалеш;
  15. Христос Шочмо (Рошто) ончычсо шуматкече;
  16. Христос Шочмо (Рошто) деч варасе шуматкече;
  17. Юмыкончымаш деч ончычсо шуматкече;
  18. Сотемдарымаш деч варасе шуматкече.

Йӱлашке пурышо юмыкумалмаш кече ончычсо кечын кастене тӱҥалмыжлан верч кызытсе календарно-астрономический шуматкечын шуматкече деч варасе толшо рушарня кечын пайрем юмыкумалмашын кугурак, да утларак ойыртемалтше ужашыже, шукталтеш: шуматкече, чынжым, рушарнясе кугу пайремлан ямдылалтмаш улеш.

Католицизмыште

Католик черкын концепцийжылан келшышын, рушарня христиан Черкыште шуматкечым «Господьын Кечыже» семын тӱрыснек алмаштен[10][11][12].

Протестантизмыште

Реформаций жапысе протестантизмыште рушарням «христиан шуматкечын» сугыньжо семын онченыт[13][14]. Тыгай умылымаш кызытсе жапыштат южо протестант конфессийлан келшен толеш. Кызытсе шуко протестантше тыге шотла: шуматкече нерген Библийысе сугынь У Сугыньышто «шукталтын», вес семынже ешаралтын да кумдаҥдалтын, да таче арнясе ик кече деке огыл, а ӱшанышын Юмылан святитлыме (ойырымо) чыла кече декат ушналтеш[15][16][17][18].

Шуматкечым чын сугынь семын шуктен шогышо икымше протестант-влак анабаптист-влак коклаште лектыныт[19]. XVII курымышто шымше кечысе баптист-влакын икымше общинышт лектыныт. Кызытсе жапыште шуматкечым пайремлымыше эн кугу протестант конфессий — шымше кечысе адвентист-влак. Тыгак шуматкечым шуктен шогышо витле кечаш-влакын (шуматкечыланыше витле кечаш-влакын) изирак тӱшкашт улыт[20]. Кечым «Юмын Тӱнямбал черкыже» юмыйӱла организацийын членже-влак шуктен шогат.

Российыште XVIII курым мучаште «шуматкечызе-влакын» юмыйӱла толкынышт шочын, тудын ойыртемалтше сынже семын шуматкечым Библий текстеш негызлыме сугшынь семын шуктымаш лийын. XV—XVI курымлаште шуматкечызе-влакын жидланыше тӱшкан ересьышт дене куснен толшо кылыштым пеҥгыдемдыше факт уке. Тӱҥалтыш жапыште шуматкечыланымаш радикально-антитринитарный манме толкын семын вияҥын. Шуматкечызе-влак православий туныктымашым да культым шотлен огытыл, нунын ӱшанымаш туныктышыштын негызше Тошто Сугынь лийын, тушто нуным ӱмырашлык куллыкым чарымаш, озаланыше классмытым титаклымаш, тыгак ик юмо гына улмо нерген шонымаш (Тройчынлан ваштареш) да «кумирым» (юмоҥам) кораҥдыме шонымаш сымыстареныт. Шуматкечызе-влакын южо тӱшкашт Иисусым Юмо семын огыл, а ик пиямбар шотленыт. Культышто нуно Торан Израильлан кӱштымыжым шукташ тыршеныт (пӱчмаш, шуматкечым да иудей пайрем-влакым пайремлымаш, кочкышым да молымат чарымаш да т. м.), тидыже тӱжвал могырым нуным иудаизм дене лишемден. Но нунын дене инанен шогымо туныктымашын шкенжын посна ойыртемжат лийын[21].

Шуматкечын тӱвыра йӱлаже

Шуматкече — тӱнямбалне шуко элыште каныме кече (онч. паша арня).

Европын мланде пашам ыштымаштыже шуматкече рушарнян черкыш кайыме водынысо «монча кече» семын шотлалтын, тидыже «Мончаш шуматкечын кошт» калыкмутыштат аралалтын, вес семынже — чылажымат шке жапыштыже ыште[22].

Фольклорысе ончымаште шуматкече вампир-влакым сонарлаш келшыше кече лийын, молан манаш гын тиде кечын, Европысо ӱшанымаш почеш, нуно шке шӱгар колоткаштышт каненыт. Балканыште тыгак шуматкечын шочшо айдемын пӱртӱс деч кугу моштымашыже уло манын ӱшаненыт: омым умылтарен кертын да моло-влакын ончалтышышт деч шылше вампирым ужен сеҥен, да пуйто тыгай еҥ-влак поснак вампирым сонарлен кертше улыт[23]. Тидлан келшышын, шуматкечын шочшо еҥ-влакым ты контекстыште грекла «sabbatianoí»[24] да болгарла «съботници» маныт[23].

Парымым шуматкечын пӧртылтымӧ йӱла лийын. Кугыжан Российысе школ ден семинарийлаште шуматкечын арня мучко титакым ыштыше тунемше-влаклан экзекуций (кырымаш) эртаралтын, тудым субботки маныныт.

1920 ий 1 майыште Кремльыште Россий кумдыкан субботник (В. И. Ленинын ушнымыж дене)

Российыште да ончысо СССР-ын южо элыштыже совет жап гыч (1919 ий 10 май гыч) «субботник» йӱла уло — паша деч ярсыме жапыште шке кумылын яра ыштыме мер-пайдале паша.

1967 ий 7 мартыште КПСС ЦК, СССР Министр-влак Каҥаш да ВЦСПС «Предприятийласе, тӧнежласе да организацийласе пашазе ден служышо-влакым кок каныме кечан вич кечаш паша арняш кусарыме нерген» пунчалым луктыныт. СССР-ыште шуматкече официальнын пашам ыштыдыме кече лийын.

США-ште шуматкече эрденысе телеэфир йоча аудиторийлан пӧлеклалтын, тиде жапыште телеканаллаште мультфильмым ончыктат. Американ йӱд клуб, бар да ресторан-влак шуматкечын моло кечыла дене таҥастарымаште варарак почылтыт. «Шуматкече йӱд» ой «Шуматкече касын чытырыктыше мужыжо» (тыште Нью-Йоркысо дискотеке-влак ончыкталтыныт) да «Ола тӱрыштӧ шуматкече кас» фильм-влакын лӱмыштышт, тыгак муро-влакын лӱмыштышт (онч. ӱлнӧ) палдырна. Шуматкече кас — телевиденийыште мыскара передачым ончыкташ келшыше жап. Мутлан, «Шуматкече кастене вияш эфирыште» передаче США-се телеэкранлаште 1975 ий гыч кажне арнян гаяк лектеш. Тыге ыштымаш комикын илышыж нерген «Мистер шуматкече кас» кинофильмын лӱмыштыжӧ палдырна. Шуматкечын кечывалым, тӱҥ шотышто, увертарымаш системын тергымаш эрта, арня еда але тылзе еда. Тиде жап шукыж годым кажне шагатыште черке чаҥын кырымыж дене эрта.

Австралийысе Футбол лиге йӱла почеш мучаш модмашым сентябрьын пытартыш шуматкечынже эртара. Шуматкече еда Великобританийыште тыгак ятыр футбол модмаш эртаралтеш. Нидерландыште футболлан протестант юмыйӱлан шӱкалтышыже «шуматкече клуб-влакын» улмыштышт коеш, нунын членыштлан рушарнян футбол дене модаш чарыме лийын. «Рушарня клублаште» да «пашазе класс клублаште» Нидерландысе католик ден пашазе-влак модыныт, нунылан шуматкечын пашам ышташ кӱлын да сандене рушарня кечын гына модашышт йӧн лийын.

Австралийыште да У Зеландийыште, тыгак Луизиана американ штатыште, шуматкече — йӱлаш пурышо сайлымаш кече.

Швецийыште шуматкече шукыж годым арнясе ик кече, кунам йоча-влаклан конфетым кочкаш лиеш (lördagsgodis). Тиде йӱла, пӱй кариес шарлымым чараш манын, XX курымын 60-шо ийлаштыже пурталтын.

Тайысе кечан кечышот почеш, шуматкече дене фиолет тӱс кылдалтын.

Шуматкече дене кылдалтше событий-влак

  • Шем шуматкече — 2009 ий 7 февраль кече, Австралийысе Виктория штатыште вондер-влакын эн виян йӱлымӧ амаллан кӧра тыге лӱмдымӧ, тунам 174 еҥ колен. Тиде элын кызытсе историйыштыже палемдыме эн кугу пожар лийын.

Шуматкече лӱмлаште да лӱмдымашлаште

  • Кокла курымласе Русьышто Собота, Соботко але Суббота пӧръеҥ «мирской» лӱм пеш палыме лийын, тудым пиаланлан шотлалтше тиде кечын шочшо рвезе-влаклан пуэныт. Черке святцылаште тудлан икгай умылымашан Савватий лӱм келшен толын[25].
  • Суббо́тник — синодикын, уштымаш книган, лӱмжӧ, тудым православный монастырьлаште шуматкече еда лудыныт[22].
  • «Суббота» — Санкт-Петербургысо театр, 1969 ийыште театрыште ыштыше самырык-влакын шонымашышт дене ышталтын. Шуматкечын 18 мартыште родышт-влаклан нуно «Палыме да палыдыме мотив почеш этюд-влакым» ончыктеныт, тиде кече коллективым негызлыме официал кечылан шотлалтын[26].
  • «Шуматкече, 13» — Нью-Йорк гыч «Мо? Кушто? Кунам?» модмашын командыже, США-н ныл гана чемпионжо. Официал мифологий почеш, 1999 ийыште, 13-шо числалан логалше ик шуматкечын, чумыралтын.
  • Шуматкече йӱдым шукталтше шуко осал пашалан верч Ушнышо Штатлаште да Канадыште кеч-могай шерге огыл пистолетын «Saturday night special» сленган лӱмедышыже шочын.
  • The Saturday Evening Post («Шуматкече касын почто») — американ периодике журналын лӱмжӧ.
  • Saturday (Fall Out Boy song) («Шуматкече») — «Fall Out Boy» американ рок-тӱшкан «Take This to Your Grave» музыкальный альбомжо гыч муро.
  • Saturday («Шуматкече») — Кардифф гыч «Kids in Glass Houses» рок-тӱшкан «Smart Casual» музыкальный альбомжо гыч муро.
  • «The Saturdays» — британ-ирланд ӱдырамаш поп-тӱшка.

Оҥай факт-влак

  • «Шаба́ш» жаргонизм (паша мучаш умылымашыште), «ша́баш» (англ. sabbath) мут семынак, «шаббат» («шуматкече») мут деке кая.
  • Кугу пӱтын кудымшо арнянже православий черке Лазарьын ылыж кынелме кечыже палемдалтеш, тудо «Лазарь шуматкече» маналтеш, тидлан кӧра руш тушто уло: «Кунам шуматкече рушарнян лиеш (але рушарня — шуматкечын)?»[22] Тушто «воскресенье» («рушарня», «ылыж кынелмаш») мутын арнян кечыжын да айдемын колышо гыч ылыж кынелмыжын икгай йоҥгалтмашешышт негызлалтын.

Примечания

  1. ↑

    Да тыге, ойла Моисей, чыла тиде куд кечыште тӱня шкенжын уло кӧргыж дене шочын, а шымшыште [Господь] малалтен да шке пашаж деч каналтен. Тышеч меат тиде кечын шке пашана гыч каналтена, тудым sabbaton манын лӱмдена: тиде лӱм еврей йылмыште канышым ончыкта..

    — Иудей акретлык (руш.). azbyka.ru. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  2. ↑ Суббота — статья из Электронной еврейской энциклопедии
  3. ↑ UCL. The Etymology of ‘Sabbath’ | UCL Calendars in Antiquity and the Middle Ages (амер. англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  4. ↑ Symbols.com - Symbol 29:16. web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  5. ↑ Грамота.ру – справочно-информационный интернет-портал «Русский язык» | Игра | Конкурсы | Архив конкурсов (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  6. ↑ Кече планете огыл
  7. ↑ Диакон Андрей Кураев. Протестантам о Православии. Тергыме кече: 17 кылме 2025. Архивлыме 29 теле 2009 ий.
  8. ↑ Краткая история устава. История православного богослужения, страница 14 (руш.). vunivere.ru. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  9. ↑ Священник Сергий Ванюков. Субботнее богослужение с «Бог Господь» за 2008 год № 3-4 (руш.). Московская митрополия Русской Православной Церкви. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  10. ↑ Катехизис Католической Церкви: Компендиум. М.: Духовная библиотека, 2007. § 452. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  11. ↑ Катехизис Католической Церкви. Изд. 4-е. М.: Культурный центр Духовная библиотека, 2001. п. 2175. krotov.info. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  12. ↑ James Gibbons. The Faith of Our Fathers. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  13. ↑ William Bradford’s Of Plymouth Plantation: 1620—1647. Тергыме кече: 17 кылме 2025. Архивлыме 11 сорла 2011 ий.
  14. ↑ Mourt’s Relation: A Journal of the Pilgrims at Plymouth, 1622. Тергыме кече: 17 кылме 2025. Архивлыме 11 сорла 2011 ий.
  15. ↑ Суббота | Церковь Божия (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  16. ↑ Официальный сайт христианской церкви "Спасение в Иисусе" бета версия | новости | Суббота или воскресение? (Статья, Сергей Новикевич). web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  17. ↑ Изменил ли Спаситель IV заповедь?, <https://web.archive.org/web/20110217213721/http://www.moldovacrestina.net/russian/iisus-zmenil-4-zapovedi-subbota/>. Тергыме: 17 кылме 2025. 
  18. ↑ Дэн Корнер. Шесть фактов для размышления субботников. Тергыме кече: 17 кылме 2025. Архивлыме 29 кылме 2010 ий.
  19. ↑ Sabbatarianism — Gameo (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  20. ↑ Энциклопедии@Mail.Ru. web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  21. ↑ Субботники — статья из Электронной еврейской энциклопедии
  22. ↑ 1 2 3 Суббота // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  23. ↑ 1 2 Българска народна митология - Георгиева И.П.. — 1983.
  24. ↑ Macedonian folklore : Abbott, G. F. (George Frederick) : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (англ.). Internet Archive. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  25. ↑ Стр.2 - "Ты и твое имя" - Успенский Лев - читать онлайн - электронная библиотека Пьер Безухов. web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
  26. ↑ Театр Суббота_История начало 1969-1986. web.archive.org. Тергыме кече: 17 кылме 2025.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шуматкече&oldid=1232578" гыч налме