Тылзе

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Тылзе (руш. месяц, руш палемдымаш: мес.[1][2]) — Мланде йыр Тылзын пӧрдмыж дене кылдалтше, системе деч ӧрдыжтӧ улшо жапым висыме единице.

Тылзе дене шотлымо тылзе-влак шуко кечышотын негызше улыт. Шымлызе-влак археологический раскопко-влакын лектышышт почеш тыгай иктешлымашыш толыныт: айдеме-влак палеолит жап гычак кече-влакым Тылзын фазыж почеш шотлат.

Шотлашлан йӧнан лийже манын, тылзыште кече-влакын чотышт тичмаш лийшаш, а ӱлнӧ ончыктымо Тылзын пӧрдмыжын тӱрлӧ периодшо 27,2—29,6 сутка наре шуйна да тичмаш сутка дене шотлалт кертын огытыл, садлан кечышот-влак ожнысек тиде чын огыл улмым тылзын тӱрлӧ кужутшо да/але ешартыш кече-влакым пуртымо дене компенсироватлаш тыршеныт.

Россий Федерацийыште тылзе жап висыме единицым Калык-влак кокласе единице-влакын системышт  (руш.) (мар. (СИ) дене пырля кучылташ лиеш. Тидын годым единицын лӱмжым да палемдымашыжым дольный да кратный приставке-влак дене кучылташ огеш лий[3].

Астрономийыште тылзе-влак

Синодик (тылзе) тылзе

Синодик (акр.-грек σύνοδος «ушнымаш, лишеммаш» гыч) тылзе — Тылзын кок почын-почын толшо икгай фазыже (мутлан, у тылзе-влак) кокласе жап. Кужутшо эре икгай огыл; кокла кугытшо 29,53058812 кокла кече сутка (29 сутка 12 шагат 44 минут 2,8 секунд) дене иктак, синодик тылзын чын кужутшо кокла кугыт деч куд шагат утлалан ойыртемалт кертеш (тидын годым у тылзе кокла кужутан синодик тылзе почеш шотлымо жап деч 13 шагат марте кораҥ кертеш)[4].

Сидерический (шӱдыр) тылзе

Тылзын шке кояш тылзе еда кайымыж годым кава сферын ик верышкыжак (шӱдыр-влак шотышто) кок почын-почын пӧртылмӧ кокласе жап. Кужутшо 27,3216610 сутка (27 сутка 7 шагат 43 минут 11,51 секунд) дене иктак.

Тропик тылзе

Мланде йыр Тылзын пӧрдмӧ периодшо, икгай долгота гыч шотлалтеш. 27,3215817 кокла кече сутка (27 сутка 7 шагат 43 минут 4,66 секунд) дене иктак. Тропик тылзе Мланде пӧрдмӧ оҥын прецессийжылан кӧра сидерический тылзе деч изиш кӱчыкрак лиеш. Ик тылзыште шошо тӧрланыме точко, кудо гыч долгота шотлалтеш, Тылзын движенийже ваштареш изиш ончыко каен шукта.

Аномалистик тылзе

Тылзын Мланде йыр кайымыж годым перигей гоч кок почын-почын эртыме кокласе жап. 1900 ий тӱҥалтыште кужутшо 27,554551 кокла кече сутка (27 сутка 13 шагат 18 минут 33,16 секунд) лийын, 100 ийыште 0,095 секундлан иземеш.

Драконик тылзе

Тылзын Мланде йыр кайымыж годым орбитмыжын ик узелже (кӱзышӧ але волышо) гоч кок почын-почын эртыме кокласе жап. 1900 ий тӱҥалтыште кужутшо 27,2122204 кокла кече сутка (27 сутка 5 шагат 5 минут 35,84 секунд) лийын, 100 ийыште 0,0035 секундлан кугемеш.

Тылзе да тылзе-кече кечышотлаште тылзе-влак

Тылзе да тылзе-кече кечышотлаште, кудым еврей, мусульман, китай, индус да моло калык-влак кучылтыт, тылзын кужутшо 29 але 30 кече. Южо кечышотлаште тылзын тӱҥалтышыже фактический астрономический у тылзе кечылан логалеш, весылаште тылзын тӱҥалтышыжым непосредственно эскерымаш полшымо дене палемдат.

Кече кечышотлаште тылзе-влак

Григориан да юлиан кечышотлаште  (руш.) (мар. тылзын Тылзын фазыж вашталтме дене кылдалтдыме пеҥгыдемдыме кужутшо кучылталтеш.

Номер 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Лӱм Январь Февраль Март Апрель Май Июнь Июль Август Сентябрь Октябрь Ноябрь Декабрь
Кече-влакын чотышт 31 28
(29 кужемд.) 		31 30 31 30 31 31 30 31 30 31
Кидвургын лу-влакше почеш тылзыште кече-влакын чотыштым шарнен кодашлан мнемоник правил

Кужемдыме ий — юлиан да григориан кечышотлаште ий, кудын кужутшо 366 кече дене иктак — тидыже тыглай, кужемдыме огыл ийын кужутшо деч ик суткалан шукырак. Юлиан кечышотышто кужемдыме ийлан тудо ий шотлалтеш, кудын номерже нылытлан кратный. Григориан кечышотышто ешартыш условийым ешарыме: шӱдлан кратный, но нылшӱдлан кратный огыл ий-влак кужемдыме огытыл (1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300, 2500…). Тидлан кӧра юлиан да григориан кечышот-влак кокласе ойыртем 1900 ийыште (100-лан кратный, но 400-лан кратный огыл) 12 гыч 13 кече марте кугемын, но 2000 ийыште (400-лан кратный) ончычсо семынак кодын.

Лӱм-влак

Тӱнясе калык-влакын йылмылаштышт тылзе-влакым тӱҥалтыште идалык цилкын шкешотан пӱртӱс явленийже-влак почеш лӱмденыт; южо йылмылаште тиде таче кече марте аралалт кодын, мутлан, икмыняр славян йылмылаште. Тачысе тӱняште шуко йылме, тидын коклаште славян йылме еш гыч руш да серб йылме-влак, тылзе-влакым палемдашлан латин мутвундым налыныт: «Юнонан тылзыже» (июнь), «Юлий Цезарьын тылзыже» (июль), «Октавиан Августын тылзыже» (август), шымше — луымшо (сентябрь — декабрь).

Палемдымаш

  1. ↑ Институт русского языка им. В. В. Виноградова Российской академии наук и компания «Словари.ру». Основные общепринятые графические сокращения (руш.). Словари.ру. Компания «Словари.ру» (2000). Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 30 шорыкйол 2019 ий.
  2. ↑ Федеральное государственное бюджетное учреждение науки «Российская книжная палата». ГОСТ Р 7.0.12-2011 Система стандартов по информации, библиотечному и издательскому делу. Библиографическая запись. Сокращение слов и словосочетаний на русском языке. Общие требования и правила. — М.: Стандартинформ, 2011. — С. 13. — 24 с. Архивысе копий 13 пургыж 2019 гыч
  3. ↑ Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации. web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  4. ↑ Климишин, 1990, с. 62—64.

Литератур

  • Витковский В. В. Месяц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  • Михайлов А. А. Земля и её вращение. — М.: Наука. Главная редакция физико-математической литературы, 1984. — 80 с. — (Библиотечка «Квант»; Вып. 35). — 150 000 экз.
  • Аллен К. У. Астрофизические величины. — М.: Мир, 1977. — 448 с.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тылзе&oldid=1233346" гыч налме