Шорыкйол (тылзе)
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 ий | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.jpg)
Шорыкйо́л (руш. январь, лат. Jānuārius mēnsis «Янусын тылзыже») — юлиан да григориан кечышотлаште идалыкын икымше тылзыже, Цезарьын реформыж деч ончыч ӱярня тылзе гыч тӱҥалше тошто рим ийын латикымше тылзыже. 31 кече гыч шогышо шым тылзе гыч иктыже. Тиде, кокла шот дене, Мландын Йӱдвел полушарийжын кугурак ужашыштыже идалыкын эн йӱштӧ тылзыже (кушто шорыкйол телын кокымшо тылзыже улеш), да Кечывалвел полушарийын кугурак ужашыштыже идалыкын эн шокшо тылзыже (кушто шорыкйол — кеҥежын кокымшо тылзыже).
Кызытсе саманыште григориан кечышот почеш шорыкйол тылзын 20 кечыже марте Кече Пикшызе шӱдыръешыште, шорыкйолын 20 кечыж гыч — Тӱкан Каза шӱдыръешыште[1] (моло данный почеш — 19-ше шорыкйол гыч[2]).
Статистике да тылзе нерген
Иман пушеҥгылаште важыкумша-влак пыжашым опташ тӱҥалыт. Шордо ден пӱча-шамыч тӱкыштым кудалтат. Кырыш кол кужу жаплан малаш кая, мокшынчо муным кышка[3].
Историй да этимологий
Январь (шорыкйол) шке лӱмжым жап, омса да капкан кок шӱрган юмыжо Янус (Ianuarius) лӱмеш налын.
Тылзын лӱмжӧ «идалыкыш омса» манмым ончыкта (латин мут «омса» — ianua). Оригинал рим кечышот 10 тылзе гыч шоген, тушто теле деч посна 304 кече гына лийын, телым гын «тылзыдыме» пагытлан шотленыт. Мемнан эра деч ончыч иктаж 713 ийыште Ромулын пеле мифический алмаштышыже, Нума Помпилий кугыжа, преданий почеш, кечышот стандарт кече идалыклан (365 кече) келшен толшо лийже манын, шорыкйол ден пургыж тылзылам ешарен, да шорыкйол идалыкын икымше тылзыже лийже манын темлен, а ондак тошто рим кечышотышто идалыкын икымше тылзыже ӱярня тылзе лийын[4] (оригинал источник-влак келшен огыт тол). Мемнан эра деч ончыч 153 ий 1 майыште да 15 мартыште должностьыш шогалше кок консулын лӱмышт палыме, тидын деч вара должностьыш шогалмаш 1 январьыште лийын.
Кокла курымласе Европышто идалык тӱҥалтышым шотлашлан тӱрлӧ кечым кучылтыныт, нунын коклаште 25 март, 25 декабрь, 1 март (1492 ий марте — Русьышто), 1 сентябрь (Византийыште, Русьышто — У жапыште — 1492—1699 ийлаште). Туге гынат, кокла курымласе кечышотлаште тылзе-влаклан эше рим йӧн денак пайленыт, нуно январь гыч декабрь марте латкок колонкышто верланеныт. XVI курым гыч тӱҥалын, европысо эл-влак 1 январьым У ий тӱҥалтышлан официальнын приниматлаш тӱҥалыныт, тиде датировкым южгунам эше «Пӱчмӧ стиль» маныт, молан манаш гын 1 январьлан Христос Обрезанийын кечыже логалын, тудым 25 декабрьлан толшо Рошто кече гыч кандашымше кечылан шотлымо. Российыште тиде стильым («Христосын Шочмыж» гыч идалыкым шотлымаш дене пырля) Пётр I 1700 ий 1 январьыште пуртен.
Шорыкйол тылзын исторический европысо лӱмжӧ-влак коклашке тудын Wulf-monath саксонский манме палемдымашыжым («пире тылзе») да Карл Великийын пуымо Wintarmanoth («теле/йӱштӧ тылзе») лӱмжӧ пурат. Тошто руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе сечень маналтын, калык тылзышотышто тыгак — просинец, перезимье, лютовей, трескун, ломонос.
Черке славян йылмышЧерке славян йылмыш шорыкйолын латин лӱмжӧ Византий гоч толын, тушто тылзе геноварис маналтын[5]. Генуарь, генуарий, генварь черке мут Российыште январь совет мут дене пырля кучылталтын, официал документлаште вашлиялтын. Эше 1847 ийысе орфографий мутерыште «генварь» да «январь» мут-влак иктӧр кучылталтыныт. «Генварь» шомакым Я. К. Гротын ямдылыме «Русское правописание» академий изданийын лекмыж дене гына (1885 ий) йӧршеш кучылтмым чарненыт, тудыжо тиде йодыш шотышто икгай лиймашым пеҥгыдемден[6].
Моло йылмылаште
Европын шуко йылмыштыже идалыкын икымше тылзыжын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но туге гынат, икмыняр исключений уло.
Финн йылмыште тылзе tammikuu маналтеш, «тумо тылзе» манмым ончыкта, но тӱҥалтыште лӱм «телын рӱдын тылзыже» лийын, молан манаш гын tammi ончыч «рӱдӧ» манмым ончыктен. Чех йылмыште шорыкйол leden лиеш, икманаш «иян» манмым ончыкта. Украин йылмыште — січень, хорват йылмыште — siječanj, «руаш» мут гыч, очыни, пум руымым але шошым ӱдаш манын акрет годым тиде жапыште кумдыкым пундыш деч эрыкташ тӱҥалмым ончыкта. Ты паша «сеча» маналтын. Поляк styczeń тыгак праслав. *sěčьnь гыч лектын, но tyka «кол, ломаш» влияний дене вашталталтын[7]. Белорус йылмыште шорыкйол тылзе — студзень, студзіць — «йӱштӧ» мут гыч. Саам йылмыште тудо ođđajagimánnu семын палыме, «у ий тылзе» манмым ончыкта. Тылзын Ocak турок лӱмжӧ — «коҥга», «камин». Литва йылмыште sausu «сухой» (кошкышо) мут гыч sausis ышталтын, молан манаш гын Литваште тиде тылзыште келге, шулыдымо лум шуко, тудым «кошкышо» маныт. Кызытсе суас йылмыш гыйнвар латин лӱм черке славян йылме дене Византий гыч толын, тушто тылзе геноварис маналтын.
Кызытсе китай да япон тылзылаште григориан кечышотын тылзыже-влак тыглай цифр дене палемдалтыт, тыге шорыкйол — «икымше тылзе», пургыж — «кокымшо тылзе» да т. м. Тошто япон тылзе кечышотышто, шорыкйоллан лишыл тылзе (да вара тудын дене ассоциироватлалтше), Муцуки (睦月) маналтын, тудын лӱмжын мом ончыктымыж нерген икмыняр тӱрлӧ теорий уло.
Шорыкйол тылзын символжо-влак
- Китай йӱлаште шорыкйолын символжылан япон сливе шотлалтеш.
- Шорыкйолын япон пеледыш эмблемыже — камелий.
Пайрем-влак
- 1 шорыкйол — У ий; Тыныслыкын тӱнямбал кечыже; Мер поянлыкын кечыже.
- 4 шорыкйол — Брайль азбукын тӱнямбал кечыже.
- 5 шорыкйол — Кайык кече (США).
- 6 шорыкйол — Рошто ожсыгече.
- 7 шорыкйол — Рошто.
- 8 шорыкйол — Куван пучымыш.
- 11 шорыкйол — Заповедник да калыкле парк-влакын кечышт.
- 12 шорыкйол — Россий Федерацийысе прокуратур пашаеҥын кечыже.
- 13 шорыкйол — Российысе савыктыш кече.
- 14 шорыкйол — Тошто У ий; Господньым пӱчмӧ; Осёлын пайремже.
- 17 шорыкйол — Артистын кечыже.
- 18 шорыкйол — Крешене кас.
- 19 шорыкйол — Господьым Тынеш Пуртымаш.
- 20 шорыкйол — Крым Республикын кечыже.
- 21 шорыкйол — Российысе инженер войска-влакын кечышт.
- 22 шорыкйол — Российын юж кумдыкшым аралыше авиацийын кечыже.
- 24 шорыкйол — Тунеммашын тӱнямбал кечыже.
- 25 шорыкйол — Россий Федерацийын Сарзе-Теҥыз Флотшысо штурманын кечыже; Тачанан кечыже.
- 26 шорыкйол — Таможньын тӱнямбал кечыже; Австралийын кечыже.
- 27 шорыкйол — Холокостышто орланен колышо-влакым шарныме тӱнямбал кече; Ленинград блокадым кораҥдыме кече.
- 28 шорыкйол — Шкеилыш уверым аралыме кече.
- 30 шорыкйол — Теле Антон.
- 31 шорыкйол — Ювелирын тӱнямбал кечыже; Афанасий Ломонос.
- Вашталтше
- 3-шо шочмо — Мартин Лютер Кингын кечыже.
- 3-шо рушарня — Ӧндалалтме кече; Лумын тӱнямбал кечыже.
Месячник-влак
- Кукшо шорыкйол — кочывӱдым йӱмым иземдыме месячник, тудо Великобританийыште шочын.
Палемдымаш
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака – «Змееносец» (руш.). neznal.ru. Тергыме кече: 18 шыжа 2025.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 6. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
- ↑ Яд, яма, январь - этимологический словарь - Успенский Лев - Почему не иначе? - происхождение слов - стр.395. web.archive.org. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ Рождественский Н. С. — глава из книги Шапиро А. Б. «Русское правописание» — М: АН СССР, 1951, С. 160—198. speakrus.ru. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Wydawnictwo Literackie. — Kraków, 2005. — С. 585. — ISBN 978-83-08-04191-8.
Кылвер-влак
- Январь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Январь, 2014-01-02, <https://web.archive.org/web/20140107095915/http://mixstory.ru/developments/calendar/january.html>. Тергыме: 21 шыжа 2025.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
