Шочмо

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Юмын тӱням ыштымыжын кокымшо кечыже («шочмо»), мландысе да кавасе вӱдым ойырымаш. Юлиус Шноррын гравюржо.

Шо́чмо (руш. Понедельник) — арнян рушарня ден кушкыжмо кокласе кечыже. ISO 8601 кызыт улшо тӱнямбал стандарт почеш икымше паша кече.

Этимологий да тӱрлӧ йӱлаште лӱмдымаш

Ятыр йылмыште шочмын лӱмжӧ Тылзе (кавасе кап да юмо) деч лектеш

«Шочмо» мут да моло славян йылмылаште тудлан келшыше лӱм (укр. понеділок, белорус. панядзелак, сербохорв. понѐд(j)ељак, болг. понеделник, польск. poniedziałek, чех pondělí, акрет руш. да тошто славян понєдѣльникъ, в.-луж. póndźela, н.-луж. pónźele, полаб. рüned᾽ėlа) акрет славян *ponedělj- гыч лектын, тудыжо шке черетешыже *nedělja «рушарня (чынжым „пашам ыштыдыме, каныме кече“)» гыч ышталтын. «Шочмын» («понедельник») этимологий значенийже — «арня деч варасе [рушарня деч варасе] кече».

Pazartesi турко лӱм тыгак «рушарня деч варасе кече» манмым ончыкта.

Моло лӱмдымаш йӱла-влакат улыт. Тыге, акрет иудей-христиан йӱла кече-влакым шуматкече гыч шотла, тидлан кӧра: грек. Δευτέρα («кокымшо кече (шуматкече гыч)»), лат. feira segunda (таҥ. кызытсе португ. segunda-feira), грузин. ორშაბათი (оршабати), таджик. душанбе, башкирла да татарла дүшәмбе, казах. дүйсенбі, армян. Երկուշաբթի (йеркушабти́). Тидын семын, ивритыште шочмын лӱмжӧ — «Йом бет».

Тудын лӱмжӧ сирий йылмыште «икымше кече» манмым ончыкта.

Вес йӱла — астрономий-астрологиян. Тушто шочмо тылзын кечыжлан шотлалтеш. Моло кокла гыч тушко пурат:

  • классический лат. dies Lunae (таҥ. кызытсе фр. lundi);
  • германла *mandagaz, тышеч англ. Monday, акрет фризла mōnadeig, кокла ӱлылнемычла да кокла голландла mānendach (кызытсе голландла Maandag), акрет кӱшылнемычла mānetag (кызытсе нем. Mon(d)tag), акрет исландла mánadagr (шведла да нюнорла: måndag, исландла: mánudagur, датский да букмол: mandag) лектыныт[1];
  • санскрит. Sōmavāra, Сома — индуизмыште Тылзе юмын лӱмжӧ, тышеч Индийын ожнысек улшо моло йылмылашкыже налме, но тыгак йыгыре Chandravāra лӱм уло (вед. Chandra «Тылзе» гыч); Кечывалвел-Эрвел Азийысе йылмылаште, мутлан, тайла «Ван Джан»(«Тылзе юмо Чандран кечыже») пали гыч налме;
  • китайла '月曜日', «тылзе кече», тышеч японла げつようび (getsuyobi) да корейла 월요일 кӱсынлымӧ.

Шочмын верже кечышотышто

ISO 8601 почеш арнян икымше паша кечыжлан шотлалтеш.

Кызытсе касвел тӱвыра шочмым паша арнян тӱҥалтышыжлан шотла, молан манаш гын, тӱҥ шотышто, тиде кечын кугыеҥ-влак пашаш, а йоча-шамыч каныме кече деч вара школыш пӧртылыт.

Религийысе христиан ден иудей йӱлаште, Библийысе кечышот почеш, шочмо арнян кокымшо кечыжлан шотлалтеш. Чыла вере налмаште шочмо нерген тиде ончалтыш США-ште, Канадыште да Японийыште уло. Тиде амал денак Рим-католик черкын  (руш.) (мар. официал литургий кечышотшо шочмым кокымшо кече семын — «Ферий II» — лӱмда.

Религийыште эскерымаш

Иудаизмыште да исламыште шочмо пӱтӧ да кумалтышлан сай жап семын шотлалтеш. Иудей йӱлаште Торам шочмо еда эрдене калык ончылно лудыт, тидлан палемдыме кум кече гыч иктыштыже (вес кокытшо — изарня да шуматкече). Тудым кораҥдаш йӧршӧ посна куанле событий уке гын, тыгак касаралтме посна кумалтыш мут ойлалтеш. Дидахыште, иудей йӱлам шукташ огыл манын, икымше христиан-влаклан шочмо еда пӱтӧ деч кораҥаш темлалтын. Шочмо олмеш вӱргечым темленыт.

Православий черкыште шочмо еда Юмын икымше ыштымашыже-влакым — Суксо-шамычым — чапландарат, нунылан Октоихыште кажне кечаш службышто пӱтынь идалык мучко шочмо еда мурымо гимн-влак пӧлеклалтыныт. Ятыр монастырьыште шочмо пӱтым кучымо кече улеш: шочмо Суксылан пӧлеклалтмылан кӧра монах-влакат суксо илыш дене илаш тыршат, тиде кечылаште шыл ден кайыкым веле огыл, тыгак шӧр кочкышым, колым, ӱйым огыт коч, аракам огыт йӱ (пайрем шочмылан логалеш гын, колым, аракам да ӱйым пуэн кертыт).

Кугу пост жапыште шочмо вашеш кас кумалтышыште, Титакым кудалтыме Чиным але уставыште уке улшо Пассий Чиным шуктымо деч ончыч, тыглай (кечывалымсе але арнясе) прокимен огыл, а кок кугу прокимен гыч иктыже каласалтеш:

Шке шӱргетым Шкендычын шочшет деч ит кораҥде, кузе орланымемым вашке тый колат: пуро мыйын чонышкем да кораҥде тудым мый дечем.

Улшо поянлыкым Тый дечет лӱдшӧ-влаклан пуэнат, Го́споди.

Содомым, касвел преданий почеш, шочмын шалатыме, суксо-влак тунам Лотын ешыжым ола гыч луктыныт (Нюрнбергысе хронике, 1493 ий)
  • Кугу пӱтым кучымо икымше кече руш православийыште «ару шочмо» маналтеш, чыла ӱшанышын чоткыдо пӱтӧ кечыже;
  • Кугу шочмын Тошто Сугынь гыч иза-шольо-влакшын Египетыш ужалыме патриарх Иосифым орланыше Иисус Христосын сынже семын шарналтат, тыгак кӧргӧ чон саскам — чынжымак касаралтмашым, ӱшанымашым, кумалтыш мутым да поро пашам — кондыдымо чоным символ семын ончыктышо азам ыштен кертдыме смоковницым Иисусын каргымыже нерген Евангелийысе ойлымым шарналтат;
  • Волгыдо шочмын кас кумалтышыште идалыкыште ик гана веле кугыжан капкаште Евангелийым калык деке мелын шогалын лудыт;
  • Ваштареш Кугечысе шочмо — Кугу пӱтӧ да Волгыдо арня жаплан кужун чарыме деч вара черкыште венчаялташ лийме икымше кече. Русьышто тиде шочмо «Йошкар курык» маналтеш, тунам черкысе кӱкшӧ паперть гыч самырык вате-марийын сӱанышт нерген йырым-йыр увертареныт;
  • Шочмын, Святой Тройчын Кече деч вара, Святой Шӱлыш Кече пайремлалтеш. Тиде шочмынак Юмынаван Тупичевысе да Кипрысе юмоҥажын куснылшо пайремлымашыже шукталтеш;
  • Петро пӱтӧ Витле кечысе 2-шо арняжын шочмынжо тӱҥалеш. Петро, Успенье да Рошто пӱтӧ годым Аллилуй службын кас кумалтышыштыже, Устав почеш, шочмын гына прокимен каласалтеш, а моло кечылаште — «Аллилуиа» кок стих дене.

Шочмо эре рушарня деч вара толмылан кӧра, вес семынже малыде юмыкумалмаш деч вара, шочмын кас кумалтышыште кафизме уке. Шочмын, вӱргечын, кугарнян да рушарнян, нине кече-влак деч вара вигак кугу черке пайрем да пӱтӧ огыт тол гын, православий йӱла дене венчаялташ лиеш.

Касвел-христиан йӱлаште кум шочмо ойган чап дене палемдалтын: апрельын икымше шочмыжо (тунам Каин Авельым пуштын), августын кокымшо шочмыжо (тунам Содом ден Гоморрым шалатыме) да декабрьын пытартыш шочмыжо (тунам Иисус Христосым ужалыше Иуда Искариот шочын)[2].

Квакер-влак ожнысекак шочмым «Кокымшо Кече» семын лӱмдат да чий йӱла негызан англичан лӱм деч кораҥат.

Исламыште шочмо Мухаммедын пӱтым кучымо кече лийын, молан манаш гын тиде тудын шочмо кечыже лийын.

Шочмын тӱвыра йӱлаже

1907 ийыште колтымо тиде открытке «Нью-Йорк олаште шочмо эр» маналтеш да шочмын вургемым мушмо йӱлам ончыкта
Шочмо эр (Ганс Балушек, 1898 ий)

Шочмо дене южо элыште да тӱвыраште посна стереотип-влак кылдалтыныт. Мутлан, еврей-влак шочмым сӱанлан келшыше кечылан огыт шотло, молан манаш гын Господь тӱням ыштымыж годым тиде кечын, моло кечыласе семын, ыштен, ик ганат «сай» манын ойлен огыл.

Таиландыште саре тӱс олжнысек шочмо дене кылдалтын (Тайысе кече кечышотым онч.).

Касвелысе шуко музыкантын мурыштыжо шочмо кумыл волтышо, тургыжланыме але каньысыланыме кече семын ончыкталтеш. Мутлан, Mamas & Papas тӱшкан «Monday, Monday» (Шочмын, шочмын) (1966), Carpenters тӱшкан «Rainy Days and Mondays» (Йӱран кече да шочмо) (1971), The Boomtown Rats-ын «I Don’t Like Mondays» (Мылам шочмо огеш келше) (1979), да Bangles-ын «Manic Monday» (Ушдымо шочмо) (1986).

Российыште «шочмо нерген муро» эн палыме — «Бриллиантовая рука» кинофильм гыч «Остров невезения» (1968 ий). Текстын авторжо — Л. П. Дербенёв, композитор — А. С. Зацепин.

Тыгак, йӱлалан ваштареш кайыме семын, Happy Mondays («Пиалан шочмо») лӱман тӱшка да Hey Monday («Эй, шочмо») палыме американ панк-тӱшка уло.

Статистике почеш шочмын Нидерландыште илыше-влак чӱчкыдын шкеныштым шке пуштыт[3], эмлалтмашке каят[4] але интернет-сёрфингыш ушнат[5].

Кугыжан Российыште тыглай калыкын шомыланыме койышыжо шарлен, вес семынже — шочмын пашам ыштен огытыл: «Шочмо-мокмырзо — уштымашыже рушарнялан», «Шочмо — йолагай». Кече пиалдымылан шотлалтын, тидыже, очыни, тошто йӱлан солнышыжо улеш, тунам ялысе священник рушарнян литургийыште лийдыме прихожаниным вашлийме годым тудым черке воктене шинчыреш йолыштен. Тӱрлылан ӱшаныше еҥ-влак шочмын у пашам тӱҥалын, корныш лектын огытыл, оксам пуэн огытыл[6].

Украиныште XX курым тӱҥалтыш марте шочмыланыме лӱман йӱла шарлен улмаш[7], тунам мариян вате-влаклан пӱтым кучыман да пашам ыштыман огыл улмаш (поснак шӱртым шӱдыраш лийын огыл). Южо вере тиде йӱла сӱан ойпидышыш шукталтшаш семын пурталтын (мутлан, Полтава губерний Переяслав уездысе Бориспольышто). H. Чернышов[8] шочмыланыме йӱлам сӱаным пыртак ыштыме акрет формын кодшыжо семын умылтара — «кум нылымше ужашан мужыраҥмаш», тидын годым ӱдырамашлан арнясе палемдыме кечылаште каныш да эсогыл пӧръеҥ дене коштмо шотышто эрык пуалтын[9].

Калык комиссариатын 1919 ий 3 сентябрьысе пунчалже дене шочмыш «ончыктышо предприятий» пашаеҥ-влаклан пайрем каныш кусаралтын[10].

Совет космонавтикыште эн тӱҥалтыште шочмо тыглай паша кечылан шотлалтын, но 1960 гыч 1965 ий марте 11 колтымаш тиде кечын туткар дене пытымеке, тиде кече 1965 ий гыч «кӱшыч пунчал почеш» космонавт-влаклан каныш кече лийын.

Шочмо миф персонаж семын

Харон — славян «Шочмылан» лишыл сын (Литовченко А. Д., 1861)

Эрвел славян-влакын шонымашышт почеш, Шочмо чынже денак лийше айдеме, чал вуян шоҥго коча улмаш, тудо колышо-влакын чоныштым узьмак капка воктене вашлийын да тудын кечынже пӱтым кучышо-влакым поро кумыл дене вашлийын, тыгак Шочмо тулан эҥер гоч чон-влакым вончыштарен шоген. Южо ӱшанымаш почеш, Вашталтмаш пайрем годым (Олма Илян), кунам чын илыше-влаклан узьмакыште Юмо шкеак олмым пуэда, тамыкыште языкан-шамычлан олмам Шочмо пуэда[11]. Тыгак шочмо еда «шнуй Шочмо» пиямбар Илья дене пырля монастырьыште шылым кочде илат[7].

Шочмо лӱм ден вуймутлаште

  • Таджикистанын рӱдолажын Душанбе лӱмжӧ персид йылме гыч кусарымаште «шочмо» манмым ончыкта.
  • Понедельник руш тукымлӱм уло.
  • 1894—1895 ийлаште Российыште арняште кок гана «Понедельник» газет лектын — «Гражданин» газетлан сӱретан ешартыш. Савыктышыже князь В. П. Мещерский, редакторжо ончыч К. Ф. Филеппеус, а 1895 ийысе 4 № гыч савыктыше шкеже[12].
  • «Понедельник — день тяжёлый», А. Н. Васильевын  (руш.) (мар. роман-фельетонжо, 1961 ий.
  • 1963 ийыште экранышке «Понедельник — день тяжёлый» совет фильм-комедий лектын (режиссёр Иван Лукинский).
  • «Доживём до понедельника» совет художественный фильм уло.
  • Иза-шольо Стругацкиймытын ик романышт «Понедельник начинается в субботу» маналтеш.
  • 1973 ийыште американ писатель Курт Воннегутын возымо романже «Завтрак для чемпионов, или Прощай, чёрный понедельник» маналтеш.
  • Гай Монтэг («Шочмо», немычла) — писатель Рэй Брэдберин «451 градус по Фаренгейту» антиутопиян фантастике романжын тӱҥ геройжо.

Палемдымаш

  1. ↑ Barnhart, Robert K.: The Barnhart Concise Dictionary of Etymology. Harper Collins, 1995. ISBN 0-06-270084-7
  2. ↑ Другие несчастливые дни. Не только пятница, 13-е. » Бяки.нет (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 1 кылме 2025.
  3. ↑ Monday is most common day for suicide, The Guardian (London), 2005-08-26, <https://web.archive.org/web/20130122021115/http://www.guardian.co.uk/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1>. Тергыме: 1 кылме 2025. 
  4. ↑ Monday is ‘the most popular sick day’. Тергыме кече: 1 кылме 2025. Архивировано из оригинала 27 вӱдшор 2010 ий.
  5. ↑ OneStat.com - About Us - Press Box. web.archive.org. Тергыме кече: 1 кылме 2025.
  6. ↑ ЭСБЕ, статья «Понедельник»
  7. ↑ 1 2 ЭСБЕ, статья «Понедилкование»
  8. ↑ «Киевская Старина» 1886, № 4, стр. 763—771
  9. ↑ «Киевская Старина» (1887, 1, 180—182. IV, 763—771) и «Этнографическое Обозрение»
  10. ↑ Большая советская энциклопедия (первое издание), — М: АО «Советская энциклопедия», 1929, С. 206
  11. ↑ Левкиевская Е. Е. Мифы русского народа. — М.: Астрель, 2000. — С. 92. — 528 с. — (Мифы народов мира). — ISBN 978-5-271-24693-7.
  12. ↑ ЭСБЕ, статья «Понедельник (газета)»
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шочмо&oldid=1232224" гыч налме