Ӱйым нумалше ӱдырамашын кечыже
| Мирым (ӱйым) нумалше ӱдырамашын кечыже | |
|---|---|
 Мирым (ӱйым) нумалше шым ӱдырамаш. Юмоҥа, XIX курым тӱҥалтыш | |
| Тӱрлылык |
Христиан/ калык христиан |
| Вес семын | Ӱдырамаш пайрем, Бабья яичница, Маргошенье |
| Тыгак | Мирым (ӱйым) нумалше ӱдырамашын арняже |
| Ыҥ | бабья братчина |
| Палемдат | христиан, эрвел славян-влак |
| Кече | Кугече деч варасе 2-шо рушарня |
| 2025 | 21 вӱдшор (4 ага) |
| 2026 | 13 вӱдшор (26 вӱдшор) |
| 2027 | 3 ага (16 ага) |
| Йӱла | бабья братчина с общей яичницей, поминовение усопших |
| Кылдалтын | Кугече гыч тӱҥалын 15-ше кече |
Мирым (ӱйым) нумалше ӱдырамашын кечыже[1][2] але Мирым (ӱйым) нумалше шнуй ӱдырамашын арняже[3][4] — православий кечышотышто мироносиц ӱдырамаш-влак лӱмеш, Иосиф Аримафейский да Иисус Христосын шылтыме Никодим тунемшыж лӱмеш куснылшо пайрем[5]. Руш православий черке «Кугечын 3-шо арняже» ман лӱмда, (арня рушарня кечым ончыкта, Кугечын икымше арняже Кугечымак ончыкта)[6].
Эрвел славян-влакын тӱвыраштышт ты кече ӱдырамашын пайремжылан шотлалтын[7]. Южо вере келшен илыме йӱла радам шукталтын[8]. Йӱла сийлан «ӱдыр» але «ӱдырамаш» салмамуно шотлалтын[9][10]. Ты кечын самырык-влакын шошымсо йӱлашт Радинча арням мучашлен[11].
Православийыште верже
Тиде кечын Православий черке шнуй вате-влакым — Иисус Христосын орлыкшым, колымыжым, Каваш Нӧлтмыжым ужшо-влакым шарна. Нӧлталтше Иисус эн ончыч мирым нумалше вате-влак дек толын. Нунын деч кугече «Христос воскресе!» / «Христос ылыжын!» саламлалтмаш лектын.
Православий йӱлаште мироносиец-ватылан шотлалтыт: Мария Магдалина, Мария Клеопова, Саломия, Иоанна, Марпа, Мария да молат.
Мироносицы мут «ӱйым нумалше» манмым ончыкта. Тиде ӱдырамаш-влак Христосын ылыжме йӱдым тудын колоткаж деке вашкеныт, эрвел йӱла почеш шке туныктышыштын капышкыже ямле тамым пурташ шоненыт. Ты жапыште Христосын шуко тунемшыже поктылмо деч лӱдын куржыныт, да иудей лӱдыкшӧ деч шылын петыралтше омсам шеҥгелне шинченыт, нине вате-влак нунын ончылно улшо азапым, лӱдмым сеҥен, Иисусым йӧратыше кумылышт почеш, пурымо омса кӱ дене уралтын гынат, иудей орол-влак шогеныт гынат, тудын колоткаж деке пуреныт.
Руш православий черкыште тиде кече христиан ӱдырамаш-влакын пайремышт семын палемдалтеш[12].
Касвел христиан-влак мироносиц-вате-влакым «Кум Мария» маныт, Евангелийыште кум поро ӱдырамаш-влакым ушештарат, католик йӱлаштат нуно чылан Мария лӱман лийыныт, маныт.
Православий еҥ-влак тиде кечын Иосиф Аримафейский ден Никодимым шарналтат, нунышт Иисус Христосын капшым тойымо деч ончыч ӱй дене шӱреныт, а мироносиц вате-влак Христосын капшым шуматкече деч вара икымше кечын-рушарнян шӱреныт. Литературийыште тиде кечын Марк деч 69 тӱҥалтыш лудалтеш (Мк. 15:43-16:8).
Кызытсе православий ӱдырамаш-влак тиде кечым 8 март Тӱнямбал ӱдырамаш кече семын пагалат.
Славян йӱла
Кечын моло лӱмжӧ
руш. Маргоски, Моргосье, Жёны-мироносицы, Женский праздник[9], Бабий праздник[13] (белг.), Бабья яичница, Бабья братчина (нижег.), Бабья неделя (костром.), Кумитное, Кумишное, Завивальное воскресенье[14][13] (смол., белг.), Маргошенье (смол.), Лалынки[13] (белг.), Шапшиха[13] (яранск.), Неделя святых жён мироносиц и Иосифа праведного; черкыслав. Неде́ля святы́х же́н-мироно́сиц[15]; белор. Бабскі свята[16]; укр. Неділя Жон-мироносиць[17]; сербхорв. Мироносице, Недеља мироносица[18].
Йӱла ден радам
Руш кресаньык-влак шоненыт: ты кечын чыла ӱдырамаш-влакын лӱм кечышт (именины). Сандене тудым ӱдырамаш келшымаш (Угарман губернийын) ӱдырамаш арня (Костром губернийын Кологривский уездше) маныныт. Путырак чапле курскысо да смоленскысе лӱм — маргоски, маргошенье (маргосье), очыни, маргось диалект мут дене (псков) кылдалтын: чояланаш, койышланаш манмым ончыкта[19].
Мироносиц-вате — ӱдырамаш пайрем. Салмамуным кӱктат да чывым шӱшкылыт. Ӱдырамаш-влак шкеак, пӧръеҥ деч посна. Погыненыт — кӧ кӧм ӱжын шукта[20].
Ошсыгечын ик але икмыняр ӱдырамаш сурт еда муным, моло кочкышым поген коштыныт. Костром область Чухлом районышто ӱдырамаш-мироносец-влакым ӱжмӧ ӥӱла мурым модын-мурен кычкыреныт, ӱдырамашым пӧртончык лекташ ӱжын, муным лукташ темленыт. Тыгай кычкырымаш эрден эрак, волгыжме деч ончыч эртаралтын. Мироносиц кечын кажне ӱдырамаш черкысе кечывал кумалмашке миен толаш тыршен. Службо деч вара ӱдырамаш-влак иквереш кумалтышым йодыныт, тидын годым акым муно дене тӱленыт, южгунам — йытыным пуэныт. Кечывал деч вара кас лишан, иктеш чумырген, вате йӱмашым эртарышт. Ӱдырамаш-влак йӱд марте мурен-куштен коштыныт. Лач южгунам гына, пайремым модшо ӱдырамаш-влак деке пӧръеҥ ушнен кертын[21].
«Мироносиц-вате» йӱла радам ик губернийыштат ойыртемалт кертын. Смоленский губернийын Рославль уездыште пайремлан пасукапка деке чумыргеныт. Тулотышто салмамуным кӱктеныт, вара шошымсо мурым муреныт. Смоленскысе губернийын южо уездыштыже салмамуным кочкын пелешкаленыт: «Юмо пу, мемнан йытын шочшо кӱляш!». Тиде Губернийынак Смоленск, Краснин, Ельнин уездлаште пӧрт еда черет дене коштыныт, кажне суртышто салмамуным кӱктеныт, тыге нуно чыла суртым ончен савырненыт[22].
Пайрем кечын ойыртемалтше йӱлаже — тоштыеҥым шарнымаш, кунам кечыгут, але арня мучко колышо-влакым шарненыт. Мутлан, Сергач Ачка селан приходыштыжо ий еда Мироносиц арнян шочмыж гыч чыла колышо прихожан-влак лӱмеш сорокоуст лудалтеш. Рыбнов район Аксёново селасе приходышто мироносиц-вате кече деч ончычсо шуматкечын шӱгарлаш мият. Шӱгар ӱмбалне чиялтыме муным кодат[11].
Тоштыеҥым шарнен куамлмаш мироносиц-вате кечын тыглай шочын огыл. Очыни, тыште христиан пайрем утларак тошто ӱдырамаш пайремым петырен, ӱдырамаш пайрем утларак мланде паша, тоштыеҥым шарныме культ дене кылдалтше лийын, тыгак кайыкым пагалымаш денат лачеш толын[11].
Белорусьыште Кугече деч вара кумшо арня мироносиц-вате лӱман, тудо рушарнян толеш, ондак «ӱдырамаш пайрем» ман шотлалтын. Тиде кечын ӱдырамаш-влак салмамуным пасушко намиеныт да тушто кочкын пелештеныт: «Дай, Боже, чтоб наш лён урадился куделём» (белор. Дай, Божа, каб наш лён урадзіўся кужалём)[16].
И. Бесоновын шонымыж почеш (Руш фольклорын республикысе кугыжаныш рӱдерже), ты кечым «Ӱдырамаш кече» семын пагалымаш акрет славян йӱлам шарныкта[23].
Калыкмут ден пале-влак
Кузьма ден Демьян да Мироносиц-вате — чывын колымашыже[24]. Пӧръеҥ-шамыч куралаш, а вате-шамыч кӱэшташ. (Рязан. губ.)[25].
Палемдымаш
- ↑ Беловинский, 2003, с. 32.
- ↑ Терещенко, 1848, с. 26.
- ↑ Неделя 3-я по Пасхе, свв. жен-мироносиц. Архивысе копий 19 идым 2017 гыч (pravoslavie.ru)
- ↑ Неделя 3-я по Пасхе, свв. жен-мироносиц. Архивысе копий 11 идым 2017 гыч (azbyka.ru)
- ↑ Александров и др., 1999, с. 634.
- ↑ Неделя 3-я по Пасхе. Тергыме кече: 1 ага 2022. Архивлыме 1 ага 2022 ий.
- ↑ Даль, 1880—1882.
- ↑ Громыко, 1991, с. 212.
- ↑ 1 2 Громыко, 2007, с. 254.
- ↑ Громыко, 1991, с. 238.
- ↑ 1 2 3 Александров и др., 1999, с. 635.
- ↑ Православный женский день, День Жен-мироносиц: 30 апреля в 2017 году. Тергыме кече: 2 шыжа 2017. Архивлыме 2 шыжа 2017 ий.
- ↑ 1 2 3 4 Маргоски, Лолынки. Архивысе копий 17 пургыж 2015 гыч // БГЦНТ
- ↑ Бушкевич, 2004, с. 62.
- ↑ Неделя святых жен мироносиц. Тергыме кече: 11 сӱрем 2017. Архивлыме 2 ага 2018 ий.
- ↑ 1 2 Васілевіч, 1992, с. 608.
- ↑ Неділя Жон-мироносиць. Тергыме кече: 18 идым 2015. Архивлыме 5 ӱярня 2016 ий.
- ↑ Недељковић, 2002, с. 24.
- ↑ Тульцева, 1999, с. 634.
- ↑ Пухова, Христова, 2005, с. 99.
- ↑ Тульцева, 1999, с. 634–635.
- ↑ Тульцева, 1999, с. 635.
- ↑ Бессонов, 2016, с. 25.
- ↑ Даль, 1861–1862, с. 523.
- ↑ Ермолов, 1901, с. 200.
Литератур
- Бабий праздник // Беловинский Л. В. Энциклопедический словарь российской жизни и истории: XVIII — начало XX в. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — С. 32. — ISBN 5-224-04008-6.
- Бессонов И. А. Праздничная культура религиозной православной среды: восприятие светскиx праздников // Традиционная культура, 2016, № 1 (61). — М.: Центр культурных стратегий и проектного управления, 2016. — С. 18–28. — ISSN 2410-6658.
- Курица / Бушкевич С. П. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 60—68. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар (белор.) // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554-612. Архивлыме 11 ага 2012 ий.
- Громыко М. М. Женский праздник // Русский образ жизни. — М.: Институт русской цивилизации, 2007. — С. 254. — ISBN 978-5-902725-05-3. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
- Громыко М. М. Мир русской деревни. — М.: Молодая гвардия, 1991. — 446 с. — ISBN 5-235-01030-2.
- Баба // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
- Даль В. И. Месяцеслов // Пословицы русского народа. — 1861–1862.
- Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
- Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Пухова Т. Ф., Христова Г. П. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 249 с.
- Недељковић М. Српски обичаjни календар за просту 2003 годину. — Београд: ЧИН, 2002. — 391 с. — (Библиотека Запис). (серб.)
- Полищук Н. С. Местные праздники // Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук. — М.: Наука, 1999. — С. 602–615. — ISBN 5-88590-309-3.
- Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук. — М.: Наука, 1999. — 725 с. — ISBN 5-88590-309-3.
- Терещенко А. В. 6. Обрядные праздники. Неделя ваий. Пасха. Русальная неделя. Семик. Троицын день. Первое апреля. Первое мая // Быт русского народа: забавы, игры, хороводы. — СПб., 1848. — 233 с.
- Братчина / Терновская О. А., Толстой Н. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 256—257. — ISBN 5-7133-0704-2.
- Тульцева Л. A. Календарные праздники и обряды // Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук. — М.: Наука, 1999. — С. 615–645. — ISBN 5-88590-309-3.
Кылвер-влак
- Моргосье // РЭМ
- Весенний праздник «Маргоски» в южных районах Курской области (culture.ru)
- Неделя жен-мироносиц (drevodelatel.ru)
- Маргоски, Лолынки // БГЦНТ
- Неделя Жен-мироносиц. Народные традиции (ruvera.ru)