Вӱдшор (тылзе)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Вӱдшор (ыҥ-влак) онч.
Вӱдшор
Шч Кш Вр Из Кг Шм Рш
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30      
2026 ий
Вӱдшор тылзыште пушеҥгылаште ӱппырче-влак

Вӱдшор (руш. апрель, лат. Aprīlis — вариант-влак: «почшо», «кече дене ырыктыме», «Афродитан тылзыже») — юлиан ден григориан кечышотлаште идалыкын нылымше тылзыже, Цезарьын уэмдымашыж деч ончыч март гыч тӱҥалше тошто Рим идалыкын кокымшо тылзыже. 30 кечан ныл тылзе гыч иктыже.

Мландын Йӱдвел пелшарыштыже шошын кокымшо тылзыжлан, Кечывалвелыште шыжын кокымшо тылзыжлан шотлалтеш.

Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш 18 вӱдшор марте Кече Кол шӱдыръешыште шога, 18 вӱдшор гыч — Шорык шӱдыръешыште[1][2].

Статистике да каласкален сӱретлымаш

Моско воктенысе верлаште апрельын тылзаш кокла температуржо +3,7 °С, кече волгалтымын нормыжо — 164,5 шагат[3].

Суткасе кокла температур ноль деч кӱшнӧ куснымаш 3 апрель гутлаште лиеш, эн ончычсо жап — 13 март (1933), эн варасе — 24 апрель (1929). Лум леведыш 12 апрель гутлаште каен пыта, эн ончычсо жап — 17 март (1921), варасе — 21 апрель (1926). 20 апрель гутлаште мланде тӱрыснек шула, эн ончычсо жап — 8 апрель (1935), эн варасе — 5 май (1929). Апрель — вӱдшор тылзе[3].

Тиде тылзын (Моско воктенысе верлан данный) куэвӱд кошташ тӱҥалеш. Лум каен пытымеке, мать-и-мачеха, пӱкшерме, йошкар ӱепу, нӧлпӧ, перелеске, пирывондо, чистяк, лютик да т. м. пеледыт[3].

Кечывалвел гыч кӱседык ден турня чоҥештен толыт. Тылзе мучаш лишан (24 числа деч вара) куку мураш тӱҥалеш[3].

Ялысе сурт озалан озалан да пакчазылан апрель ик эн пашаче тылзе. Кокла Европышто тиде тылзын икияш пырчым, пакча-саскам, клеверым да т. м. ӱдат. Тунамак пушеҥгым эрыкташ да шындаш, олыкым вӱдыжтараш тӱҥалыт, пакчаште тӱрлӧ пакча-саскам ӱдат да кусарен шындат. Российын кокла кундемалаштыже эр шушо икияш шурным мланде тӱрыснек шулымо деч вара вигак, тылзын кокымшо пелыштыже, ӱдаш тӱҥалыт. Апрельыштак кушкыл пеледаш тӱҥалме дене пырля мӱкш шке пашажлан пижеш. Апрельын калык экономикысе илышыште шуктымо кӱлешан рольжо тудлан келшен толшо пеш шуко калыкмутышто але калык койышышто ончыкталтеш. Тиде тылзын игечын чӱчкыдын вашталтмыжлан кӧра тыглай калык йылмыште ик семын огыл шогышо игечым апрель игече маныт, тиде амалланак кӧра чӱчкыдын вашталтше кумыл ден ӱскырт койышым апрельысе орадыланымаш маныт[4].

Историй да этимологий

«Шошо», (Боттичеллин сӱретше, 1477), покшелне Венера юмо ончыкталтын

Апрельын лӱмжӧ, очыни, тошто еҥ-влакын (мутлан, Макробийын «Сатурналийыштыже»[5], кушто шке черетешыже ончычсо автор-влакым ончыктымаш уло) ойлымышт почеш, aperire (але aperio) латин глагол — «почаш» гыч лектын, молан манаш гын тиде тылзын Италийыште шошо почылтын, тӱҥалын, пушеҥге ден пеледыш пеледыныт[4]. Тиде этимологий кызытсе грек йылмыште шошым ончыкташ ἁνοιξις (anoixis) — «почмаш» мутым кучылтмо дене таҥастарымаш гоч пеҥгыдемдалтеш. Вес шонымаш почеш, тылзын лӱмжӧ apricus латин мут — «кечын ырыктымыже дене» гыч лектын[3].

Рим тылзе-влак кокла гыч южыштым юмо-влак лӱмеш лӱмднмылан кӧра аперлят Венера юмылан пӧлеклалтын (Festum Veneris). Fortunae Virilis пайрем тылзын икымше кечынже эртаралтмылан кӧра тыгай шонымашым каласыме: тылзын шкенжын Aprilis лӱмжӧ Aphrilis гыч лектын, тидыже грек юмо Афродита (тыгак Aphros) деке колта, тудыжым римлян-влак шоҥ гыч шочшо Венера дене келыштареныт, тышеч тылзын άφρός (шоҥ) гыч ышталтше Aprilis лӱмжӧ Aphrilis семын возалт кертын[5]; тиде юмын этрус вариант лӱмжӧ — Апру (Apru). Якоб Гримм  (руш.) (мар. гипотетический юмо але герой Апер (Aper) але Апрус (Aprus) улмо нерген ойлен[6].

Апрель кызыт 30 кечан, но Юлий Цезарьын уэмдымашыж деч ончыч 29 гына лийын[4]. Тиде жапыште юмо-влаклан пӧлеклалтше эн кужу пагыт почылтын (19 кече), тудын мучко Акрет Римыште чыла суд тӧнеж-влак пашам ыштен огытыл. 65 ий апрельыште, Пизонын император Нерон ваштареш виктаралтше шолып кутырен келшымашым почымо деч вара лӱдын пытыше Рим Сенат апрель тылзым «нероний» манын вашталтен лӱмдымӧ нерген увертарен; тиде лӱм Неронын 68 ийыште колымыж деч вара кучылталтын огыл.

Апрельын историй гыч толшо англичан лӱмлашкыже тудын Oster-monath але Eostur-monath англосаксон палемдымашыже пура. Беда Достопочтенный манме палемден: тиде тылзын лӱмжӧ Кугече пайремын (Easter — кызытсе англичан йылмыште) лӱмжӧ гыч вожлана. Тылеч посна, тудо эше тыге шонен: тылзе тыгак тиде жапыште чеслыме чий юмо Eostre лӱмеш лӱмдалт кертын. Карл Великият тудлан немычла Ostermonat лӱмы — «кугече тылзым» аралаш шонен; голландец-влакын апрель Grasmonat («шудо тылзе») маналтын. У жап толмек, Эшенбург немыч коммунышто тудым Wandelmonat але Wandelmond («вашталтме тылзе») манын вашталтен лӱмдаш тӧченыт. Акрет руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе березозол маналтын[7], калык тылзышомакыште тыгак — снегогон, ручейник, водолей, первоцвет.

Вес йылмылаште

«Апрель» (Леандро Бассанон сӱретше, 1595/1600 ийла)

Европысо шуко йылмылаште апрельын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но икмыняр ойыртем уло.

Финн йылмыште тылзе huhtikuu маналтеш, вес семынже «пушеҥгым йӱлатыме тылзе», молан манаш гын тиде тылзын ялозанлык пашалан мландым эрыкташ пушеҥгым руэныт да йӱлатеныт[8]. Чех йылмыште апрель duben маналтеш, «тумо» мут гыч. Украин йылмыште — квітень, поляк йылмыште — kwiecień, «пеледме» мут гыч. Мом ончыктымыж дене апрельын белорус лӱмжӧ лишыл — красавік — «пеледше». Хорват йылмыште — travanj — «шудан». Тылзын турко лӱмжӧ — Nisan — Лишыл Эрвелысе акрет йӱлалан келша, вожшо nisag шумер мут гыч — «икымше саска». Литва йылмыште balandis маналтеш, «кӧгӧрчен» манмым ончыкта[9].

Кызытсе китай да япон йылмылаште апрель «нылымше тылзе» семын палемдалтын.

Тӱвыраште

Сем

  • «Апрель» — «Кино» тӱшкан мурыжо, «Кече лӱман шӱдыр» альбом, 1989 ий.
  • «Апрель» — белорус диджей, электрон музыкант да битмейкер.
  • «April» — Deep Purple тӱшкан композицийже.

Сӱретсымыктыш

  • «Апрель» — Леандро Бассанон сӱретше, 1595/1600 ийла.

Кинематограф

  • Апрель — Отар Иоселианин кӱчык метражан совет фильмже, 1961
  • Апрель — Константин Мурзенкон 2001 ийысе Российысе кинофильмже.
  • Апрельысе йӱр-влак — 2009 ийысе эрыкан американ фильм.

Пайрем-влак

«Апрель» (Беррийысе герцогын моткоч сӧрал часословшо, 1410—1490 ийла)
Вашталтше

Палемдымаш

  1. ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 28 шыжа 2011. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
  2. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 21. ISBN 5-7230-0074-8
  4. ↑ 1 2 3 Апрель // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  5. ↑ 1 2 Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
  6. ↑ Jacob Grim Geschichte der deutschen Sprache. Cap. «Monate»
  7. ↑ Березозол // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  8. ↑ Chisholm, Hugh, ed (1911). «April». Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
  9. ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.

Кылвер-влак

  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Вӱдшор_(тылзе)&oldid=1231777" гыч налме