Рушарня

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Юмын тӱням ыштымыжын икымше кечыже («рушарня», рушла «воскресенье»), волгыдым ыштен (Илым. 1:3-5). Юлиус Шноррын гравюржо

Рушарня (руш. воскресенье) — арнян шуматкече да шочмо кокласе кечыже.

«Христосын Ылыж Кынелмыже» — Евангелийысе рӱдӧ событий, тудо руш йылмыште кечылан лӱмым пуэн (Бернард Плокгорст)

Этимологий

Тӱнямбалысе икмыняр йылмыште рушарнян лӱмжӧ Кече (кавасе кап да юмо) деч лектын

Арнясе «воскресенье» («ылыж кынелмаш», марла «рушарня»)[1] кече лӱм Иисус Христосым ыресеш пудалыме деч вара кумшо кечын тудын ылыж кынелмыже лӱмеш лӱмдалтын. Мут акрет славян въскрьсениѥ, въскрѣшениѥ гыч лектын да руш йылмыш черке славян йылме гоч пурен[2].

Ик шонымаш почеш, мут руш йылмыш христиан йӱла гоч пурен да грекла «ανάστασης»-ын калькыже улеш, тудо чынжым «уэш чоҥалтмаш» але «уэш шогалмаш» манын кусаралтеш[3][4].

Вес шонымаш почеш, «воскресать» глаголын[5] вожшо акретле да тошто чий славян мут[6] «крѣсати» але «воскрешать» гыч лектын («кресѣ» гыч лийше — иланымаш, тазалык). Лишыл родо мутлан «кресало» шотлалтеш[7]: «кресати» гыч, тудо «перыме дене тулым ышташ» манмым ончыкта[8], да лат. creo «ыштем, чоҥем, илышыш ӱжам», лат. cresco «кушкам» гыч.

Чыла славян йылмыштат, руш деч посна, рушарня «неделя» маналтеш[9] (тошт.слав. недѣ́ля[10], полякла niedziela, укр. неділя, белор. нядзеля, чех. neděle и т. д.), вес семынже тугай кече, кунам «огыт ыште», пашам огыт ыште[11]. Акрет руш йылмыште рушарня тыгак «неделя» маналтын, Кугечын икымше кечыже гына рушарня маналтын; XIII курым гыч «воскресенье» мутым кызытсе умылымашыште кучылташ тӱҥалме, да тудо «неделя» лӱмым шӱкен лукташ пижын[9][12][13], но XVIII курымын икымше пелыштыжат Российыште тошто «неделя» мут эше кучылтын[14][15]. Тошто умылымаш православийысе черке терминологийыште черке славян йылмыште кодын, мутлан, «Фоман арняже» ойышто. Тидын деч посна, XI—XVII курымласе руш йылмыште воскресеник мут кучылталтын[13].

Роман йылмылаште — «Господьын кечыже» (итал. Domenica лат. dies Dominicus гыч).

Шуко калыкын рушарня Кечылан (Кече юмылан) пӧлеклалтше кече лийын. Тиде, мутлан, Египетын христиан деч ончычсо ӱшанымашлан келшен толын. Акрет Римыште рушарнян лӱмжым — dies Solis — «Кечын кечыже» — грек-влак деч кӱсынлымӧ лийын да акрет грекла heméra helíou-н калькыже улеш[16]. Латин лӱмжӧ шке черетешыже герман тукым-влаклан куснен.

Рушарнян англичан лӱмжӧ Sunday 1250 ий деч ончыч sunedai мут гыч лектын, тудо шке черетешыже акрет англичанла (700 ий деч ончыч) Sunnandæg гыч лектын (чын умылымашыже «кечын кечыже»). Лӱмжӧ моло герман йылме-влакланат лишыл, тидын шотышто акрет фризла sunnandei, акрет саксонла sunnundag, кокла курымласе голландла sonnendach (кызытсе голландла — zondag), акрет кӱшылнемыч sunnun tag (кызытсе немычла — Sonntag), акрет исландла sunnudagr (кызытсе датчанла да норвегла — søndag, шведла — söndag) дек лишыл.

P-кельт валлий йылмыште рушарнян «кечын кечыже» умылымашыже тыгак римлян-влак деч кӱсынлалтын да dydd Sul семын йоҥга.

Индийысе шуко йылмыште рушарня Равивар («Рави» гыч) але Адитьявар («Адитья» гыч) маналтеш, нуно Сурья кече юмын да Адитья-влак кокла гыч иктыжын эпитетышт гыч лектыныт. Таиландыште кечын лӱмжӧ тыгак «Адитьяй» гыч налалтын — Waan Arthit.

Рушарнян верже кечышотышто

Антик тӱняште арнян кечылажым нумероватлыме икмыняр тӱрлӧ системе лийын, нунын коклаште «астрологий арня» улмаш, тудым Пифагор ыштен манын шотленыт, да тудлан келшышын рушарня нылымше кечылан шотлалтын, молан манаш гын Кечын — рушарня дене кылдалтше волгалтарышын — орбитыже, пифагореец-влакын шонымашышт почеш, Мланде деч тораште улмо дене нылымше верым налын, Мландыже шке черетешыже сандалыкын рӱдыжлан шотлалтын, схемыже тыгай: Сатурн-Юпитер-Марс-Кече-Венера-Меркурий-Тылзе[17][18]. «Планетарный арня» маналтмаште кечые-влакн нумерацийышт вес тӱрлӧ лийын: тушто рушарня кокымшо кече улмаш. Митраизмыште — Рим империйыште шке почешыж кайыше-влакым кучышо юмыйӱлаште — пытартыш, арнян шымше кечыже улмаш[19]. Акрет римлян-влак йӱлашке пурышын кандаш кечан арня радамым кучылтыныт, тиде пазар дене кылдалтын, но Октавиан Август жапыште кучылтмашке тыгак шым кечан арня пурен. Тиде кок радам йыгыре кучылталтын, эн шагалже эше IV курым кыдалне, кунам эше 354 ийысе Хронографым ыштыше илен[20][21]. Рушарня митраизмыште шнуй кечылан шотлалтын[22].

Библиеш негызлалтше иудей да христиан кечышот почеш, рушарня арнян шуматкече, «шымше кечыже», деч варат толшо икымше кечылан шотлалтеш (Исх. 20:10). Рим империйыште икымше христиан император Константин 321 ийыште рушарням арнян икымше кечыжлан да каныме ден кумалме кечылан палемден.

Тыге шуко йылмыште рушарнян «икымше кече» семын статусшо палдырнен. Греклаште шочмо, кушкыжмо, вӱргече да изарня кечын лӱмышт почела Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη да Πέμπτη маналтыт да «кокымшо», «кумшо», «нылымше» да «визымше» манмым ончыктат. Тидыже рушарня кече ала-кунам Πρώτη, вес семынже «тӱҥалтыш» семын шотлалтын. Рушарнян кызытсе грекла лӱмжӧ — Κυριακή (Кирьяки), «Господьын кечыже» манмым ончыкта, Κύριος (Кириос) — «Господь» мут гыч.

Вьетнам йылмыштат арнян кечыже-влак тыгак лӱмдалтыт: «thứ Hai» (шочмо — «кокымшо кече»), «thứ Ba» (кумшо кече), «thứ Tư» (нылымше кече), «thứ Năm» (визымше кече), «thứ Sáu» (кудымшо кече), «thứ Bảy» (шымше кече). Рушарням «Chủ Nhật» маныт, тидыже «Chúa Nhật»-ынлоктылмо формыжо улеш да «Юмын кечыже» манмым ончыкта. Каласкалымаш йӱлаште Вьетнамын кечывалвелныже да черкыште мутын тошто, эн тӱҥалтыш формыжо кучылталтеш.

Португал йылмыштат арнян кечыже-влакым ончыкташ тыгаяк йӧн кучылталтеш (черке латынь гыч налме). Шочмо — «segunda-feira», тидыже «кокымшо кече» манмым ончыкта (да т. м.), рушарня («domingo») — «Господьын кечыже» — тиде радамыште икымше кече семын шотлалтеш.

Мальтийлаште рушарням «Il-Ħadd» («wieħed» гыч) маныт, тидыже «икте» манмым ончыкта. Шочмо — «It-Tnejn» — «кокыт», кушкыжмо — «It-Tlieta» (кумыт), вӱргече — «L-Erbgħa» (нылыт), изарня — «Il-Ħamis» (визыт).

Армян йылмыште шочмо (Erkushabti) чынжым «кокымшо кече» манмым ончыкта, кушкыжмо (Erekshabti) — «кумшо кече», вӱргече (Chorekshabti) — «нылымше кече», изарня (Hingshabti) — «визымше кече», таджик йылме гычат якшанбе мут чынжым «шуматкече деч ик (кече)» манын кусаралтеш.

Мемнан жапыште Европысо эллаште рушарня арнян пытартыш кечыжлан шотлалтеш. ISO 8601 тӱнямбал стандарт почеш, арнян икымше кечыже шочмо улеш, а рушарня — пытартыш. Арнян икымше кечыжлан тудо официальнын США-ште, Израильыште, Канадыште, южо африкан эллаште кодеш. СССР-ыште рушарня арнян пытартыш кечыжлан шотлалтын. Европысо икмыняр йылмыште (славян, немыч, финн, исланд) арнян вӱргече (рушла «среда») кечыжын лӱмжӧ «арнян покшелже» манын кусаралтеш, тидыже теве мом ончыктен кертеш: эн тӱҥалтыште вӱргече арнян 4-ше кечыже лийын, а кызытсе Европысо эллаштыла 3-шо огыл.

Программироватлымаште рушарня, ISO 8601 стандарт дене келшышын, шукыж годым арнян кечыжын шымше номерже дене шога, но ойыртемалтмашат уло: мутлан, Microsoft Excel формул йылмыште рушарня шомакдымынак икымше номер дене шога.

Григориан кечышот почеш курымын икымше ийже 5000 ий марте рушарня гыч ок тӱҥал[23]. Еврей кечышот почеш идалык йӧршешат рушарня гыч тӱҥал огеш керт. Тылзе рушарня гыч тӱҥалеш гын, тушто тудын латкумшо числаже кугарнялан логалеш.

Азийысе эллаште рушарня Кечын кечыж семын палемдалтеш: Китайыште (星期日), Японийыште (日曜日), Корейыште (일요일/日曜日). Нине эллаште арнясе кече-влаклан ала-кунам планет-влдакын астрономий цикл дене вашталтмыштлан кӧра планет-влакын лӱмышт пуалтыныт, рушарнялан тыге Кече келшен толеш. Китайыште рушарнян вес лӱмжӧ — «юмылан кумалме кече» (礼拜天/禮拜天 але 礼拜日/禮拜日).

Христианствыште рушарнялык йӱлан историйже

А. П. Рябушкин. Рушарня кече. 1889. Вынер, ӱй. 38,8 × 60,7 см. Новгородысо тоштер-заповедник, Великий Новгород, Новгород область

Евангелий почеш, арнян икымше (але кандашымше) кечынже шнуй историйыште эн кӱлешан событий-влак лийыныт:

  1. Господьын Иерусалимыш Пайремлын Пурымыжо,
  2. Христосын Ылыж Кынелмыже (Кугече),
  3. Апостол-влаклан Святой Шӱлышын Волымыжо — Христиан Черкын Шочмо кечыже.

Сандене икымше христиан-влакак шке пайрем кечыштым Тошто Сугыньысо шуматкече гыч икымше (кандашымше) кечыш кусареныт, тудым «Рушарня», але «Госпо́дьын кечыже» манаш тӱҥалыныт. Тиде кечын христиан-влак эре пырля Юмылан таушташ да киндым каташ погынаш тӱҥалыныт. Рушарня шуматкечым алмаштышылан огыл, а «Кандашымше кечылан» — у, жап деч ӧрдыжтӧ шогышо пайремлан, Христосышто уэмдыме курымашлык илышын шотлымаш тӱҥалтышыжлан шотлалтын. Тиде умылымашыште рушарнян кажне кечын шуктымо паша канышлан верч огыл, а юмым кумалмашке ушнаш, лишыл-влаклан полшаш да порылыкан кугу пашалан кораҥдалтын. Апостол Павел христиан-влаклан арнян «икымше кечынже» (1Кор. 16:2) тӱшка кумалтыш да кочкыш деч вара общинын кӱлешыжлан надырым погаш темла. «Кандашымше кече» семын рушарня ынде 130—135 ий гутлаштак «Варнаван Колтымаштыже» (15:8-9) маналтеш[18]. II курымышто «κυριακὴ ἡμέρα» («Господьын кечыже») рушарнян тыглай лӱмжӧ улеш[24].

321 ий 7 мартыште Константин I, Римын икымше христиан императоржо, Рим империйыште рушарням каныме кече семын палемдыме нерген декретым луктын, чын, мланде пашаеҥ-влак кӱлеш лийме годым тиде кечын пасушто да виноград пакчаште пашам ыштен кертыныт. 337 ийыште салтак-христиан-влакын рушарня литургийыш ушнышашак улмышт нерген законым лукмо[25]. 386 ийысе эдикт рушарнян суд пашам эртараш да торгаяш чарен. IV—V курымласе черке автор-влак рушарня канышым кечын шнуйлыкшо дене умылтареныт[18][26], III Орлеанысо Соборын 31-ше правилже (538) да II Маконысо Соборын 1-ше правилже (585) тыгак рушарня кечын шнуйлыкшым пеҥгыдемденыт. Нине пунчал-влак Рим-католик черкын официал позицийжын негызшылан лийыныт, тыге католик катехизислаште Декалогын 4-ше сугыньжо шукыж годым «шуматкече» мутым «рушарня» дене алмаштыме дене пуалтеш. Лев III Исавр (717—749 ийла) тыгак христиан рушарнялан еврей шуматкечын чыла ригоризмжым кусараш тыршен[27].

Православий черкыште шуматкече юмыкумалмаште посна кече статусшым пыртак арален коден, но шуматкечысе каныш ок шукталт. Рушарня куан кечылан шотлалтеш, да сандене черке канон тиде кечын чоткыдо пӱтым, келге траурым[28] да сукен кумалмым чарат[29]. Рушарнян колышым уштымо (шуматкечысе) службым эртараш лийдыме нерген йодыш XVIII курымышто Афонышто колливад-влакын толкыныштлан лекташыже ик тӱҥ амал лийын[18].

Юмыйӱлам шуктен шогымаш

Рушарнясе христиан кумалтыш (Конго)

Христиан эллаште рушарня кече пайрем кечылан шотлалтеш — тиде кечын юмылан ӱшаныше-влак черкыш коштыт. Шуко христиан конфессийыште тиде кечын христиан-влаклан пашам ышташ ок лий але пашам ыштымаш шотдымылан шотлалтеш. Тиде Юмын Моисейлан моло Лу Сугынь дене пырля пуымо нылымше сугынеш негызлалтеш:

куд кече пашам ыште да [тушто] шкендын тӱрлӧ сомылетым ыште, а шымше кече — Господьлан, тыйын Юметлан: тунам тыят, тыйын эргычат, тыйын ӱдыретат, тыйын кулетат, тыйын кул ӱдырамашетат, ны [тыйын вуско ӱшкыжетат, ос1летат, кеч-моат] вольыкетат, тыйын суртышкет толшат нимогай пашамат ида ыште; молан манаш гын куд кечыште Господь кава ден мландым, теҥызым да тушто мо улым чыла ыштен, а шымше кечын каналтен (Исх. 20:9-11).

Рим-католик черке «шаббат» (шуматкече) ден Юмын кече (рушарня) коклашке моткоч шагал ойыртемым пышта, сандене шуко католикше (мутлан, кутырымо йылмыштышт) рушарням протестант-влак семын «шаббат» маныт. Католик черкын концепцийже почеш, рушарня христиан-влаклан иудей шуматкечым «Господьын кечыже» семын тӱрыснек алмаштен[30][31][32]. Тиде концепций Черкым пагалымашеш негызлалтын, тидын нерген, мутлан, Фома Аквинский ойла: «У законышто Господьын кечыжым шуктымаш шуматкечым шуктымо олмым сугынь почеш огыл, а черкын пеҥгыдемдымыже да христиан-влакын лукмо йӱла почеш налын»[33]. Касвел элласе тоштылан мелын улшо южо христиан ешыште рушарнян шкалан пашам ышташ але иктаж-кӧлан кӱлшӧ иктаж-могай пашам ышташ (мутлан, сатум наледаш) языклан шотлалтеш. Кажне кечын илаш полшышо службо-влакын — илыме-коммунал службын, эмлымверын — пашашт гына посна ойыртем семын улыт. Рушарнясе каныш нерген христиан ончалтыш чех, поляк, словен, хорват, серб, украин да белорус йылмылаште рушарням ончыктышо мутышто пеҥгыдемдалтын (почела «neděle», «niedziela», «nedelja», «недеља», «неділя» да «нядзеля» — чылажат каныме кечым, «нимом ыштыдымым» ончыктат).

Рушарнян православный богослужений

Еврей кечышотын ойыртемже гыч тӱҥалтышым налше христиан йӱла почеш, «рушарнян кече» шуматкече кастене тӱҥалеш[34] да ик сутка гыч рушарня кастене кече шичме дене пыта. «Неделя» манмын (рушарня кечын) православийысе юмыкумалмаш эре Йӱдвошт малыде эрта, тушто паремий ден тарваныдыме пайремым кугун моктымаш ок лий гынат йӧра, но чӱчкыдын «Госпо́дь воцари́ся, в ле́поту облече́ся» пеш кугу прокимен (Пс. 92) кум стих дене каласалтеш, литийыште храмын стихирже муралтеш, тыгак: «Богородице Дево радуйся…» (кум гана), языкдыме-влак лӱмеш тропарь-влак, йӱкланыме ипакой да антифон, Евангелий дене рушарнясе прокимен, «Воскресение Христово видевше…», рушарнясе да крестовоскресный манме канон-влак, «Свят Госпо́дь Бог наш.», эрденысе стихир дене Евангелийысеский ексапостиларий. Рушарнян мурым мурымаш, икымше йӱкланымаш гыч тӱҥалын, Кугече юмыкумалмаште Триодиште лектыт, но тӱрыснек нуно Октоихыште погымо улыт. Чыла рушарнян гаяк Минейыште улшо тарваныдыме пайрем-влакынат юмыкумалме текстыштым кучылташ лиеш.

Кугече циклын посна рушарня кечыже-влак

  • Мытарь ден фарисей нерген арня;
  • Йомын коштшо эрге нерген арня;
  • Шучко суд нерген арня;
  • Проститлыме рушарня;
  • Кугу пӱтын 1-ше арняже: Православийын Пайремлымашыже. Юмынаван Кипрысе юмоҥажым куснылын пайремлымаш, Моско областьысе Стромынь селаште;
  • Кугу пӱтын 2-шо арняже: Григорий Паламам Шарнымаш. Киево-Печерскысе чыла преподобный ача-влакын Соборышт;
  • Ыреслан кумалме арня;
  • Иоанн Лествичникын арняже;
  • Мария Египеысын арняже;
  • Господьын Иерусалимыш пурымыжо;
  • Кугече;
  • Ваштареш кугече;
  • Кугече деч варасе 3-шо арня (мирым нумалше Ӱдырамаш-влакын). Порылан ӱшанле Тамара, Грузийын ӱдырамаш кугыжаже (1209—1213);
  • Лушкыдемше нерген арня — Кугече деч варасе 4-ше: Чын илыше Тавифа Иоппийысе (I курым), тыгак орланыше Авраамий Болгарысын капкодшыжым вес верыш кусарымаш (1230);
  • Самарян нерген арня;
  • Сокыр нерген арня;
  • Кугече деч варасе 7-ше арня: Икымше Сандалык соборын святой ачаштым Шарнымаш, тыгак Юмынаван Челнысе да Псков-Печерскысе («Кугун Куанымаш») юмоҥа-влак;
  • Святой Тройчын Кече (Виле кече);
  • Чыла святой-влакын арняже. Юмынаван «Осал шӱмым пушкыдемдымаш» да «Шалаташ лийдыме Пырдыж» юмоҥа-влак;
  • Витле кече деч варасе 2-шо арня: Руш мландыште йолгышо чыла святой-влакын Соборышт, тыгак Святой Афон Курыкышто йолгышо Чыла преподобный да юмынумалше ача-влак;
  • Витле кече деч варасе 3-шо арня: Новгородысо святой-влакын Соборышт, Белоруссийысе святой-влакын Соборышт, Псковысо святой-влакын Соборышт, Санкт-Петербургысо святой-влакын Соборышт, Вологдысо преподобный-влакын;
  • Витле кече деч варасе 4-ше арня: Псков-Печерскысе преподобный ача-влакын Соборышт, Ивановысо святой-влакын Соборышт.

Календарьысе рушарня пайрем-влак

  • Нӧлталтмаш деч ончычсо арня;
  • Нӧлталтмаш деч варасе арня;
  • 11 (24) октябрьыште шымше Сандалык соборын святой ачаштым Шарнымаш — рушарнян кече гын, але лишыл рушарнянже[35];
  • Святой кугезе ача-влакын арняже;
  • Святой ача-влакын арняже;
  • Святой юмынача-влакын арняже;
  • Юмыкончымаш деч ончысо арня;
  • Сотемдарымаш деч варасе арня;
  • 25 январьыште (7 февральыште) Руш Черкын у орланышыже ден касаралтшыже-влакын Соборышт — рушарня кече гын, але тиде кечылан лишыл рушарня кече[36];
  • Пермь митрополийысе святой-влакын Соборышт. 29 январь (11 февраль) деч варасе икымше рушарня — Пермьысе святитель-влак Герасимым, Питиримым да Ионам шарныме кече[37];
  • Холмысо ден Подляшысе орланыше-влакын Соборышт. 19 майыште (1 июньышто) — рушарня кече гын, але тиде кече деч варасе 1-ше рушарня;
  • Юмынаван Коробейниковысо-Озаҥысе юмоҥаже. 18 июнь (1 июль) деч варасе 1-ше рушарня;
  • Преподобноорланыше-влак Липсийысе Неофитын, Ионан, Неофитын, Ионан да Парфенийын. 27 июнь (10 июль) деч варасе рушарнян куснылшо пайремлымаш[38][39];
  • 29 июнь (12 июль) деч варасе 1-ше рушарня: Святитель Арсенийын, Тверьысе епископын, Тверьысе святой-влакын соборышт, тыгак преподобный-влак Тихонын, Василийын да Никон Соколовысын (XVI курым);
  • Куд Сандалык соборын святой ачаштым шарнымаш — 16 июльлан (29 июльлан) лишыл рушарня;
  • Смоленскысе святой-влакын Соборышт — 28 июль (10 август) деч ончычсо рушарнян[40].

Рушарнясе паша законодательствын пеҥгыдем толмыжо

Рушарня кас ялысе пӧртыштӧ (Амалия Линдегрен), Швеций, 1860 ий

Вавилонян-влак ик каныме кече дене шым кечан арням официальнын, очыни, икымше пуртеныт, каныме кечынже калык шкенжын юмыйӱла сомылжым шуктышаш да капкылжым кандарышаш улмаш. Моисейын законыштыжо шуматкечысе каныме кече нерген раш пунчал-влак кондалтыт. Арням 7 кечылан шелмым арален коден, ортодокс христианстве каныме кечым шуматкече гыч рушарняш кусарен[27]. XX курым гыч да кызыт марте пашам ыштыдыме кок кечан — шуматкече да рушарня дене — «англичан арня» маналтше арня ончылно улеш.

Кокла курымлаште Европышто да Русьышто рушарня канышым пудырташ амалым чыла вере пеҥгыдемдалтше крепостной вашкыл пуа. Тиде вашкыл вияҥме дене пырля Европысо законыштат, российысе законыштат ӧкымынак каныш кече нерген йодышлан тӱткышым ойыраш тӱҥалыт. Рушарнян крепостной-влакын пашаштым кучылтмым чарымаш Российыште XVII курымыштак вашлиялтеш. 1699 ийыште князь Оболенскийым шке кресаньыкше-влакым рушарнян виеш пашам ыштыктымыжлан тюрьмаш шынденыт[41]. Казна да посна еҥ кидысе фабриклаште пашам ыштыкташ чарымым адмиралтейств-регламентыштат (1722 ий) муына. 1741 ий 21 сентябрьыште (2 октябрьыште) сукна фабрик-влакын регламентыштышт палемдалтын: пашам шуматкечын 12 шагатлан мучашлыман да рушарнян йӧршеш чарныман улмаш. 1744 ийыште мануфактур-контор возышаш кагазым лукшо фабрик-влакын пашазыштын вуйшиймашышт почеш палемден: пайрем годым йӧршеш да шуматкечын кас шумо деч кум шагат ончыч паша чарнышаш, тыгодым кагазым еҥ-влак толедыме верлан але ассигнацийым ышташ лукмо паша чарнен огыл. Крепостной-влакым рушарнян пашаш кучылтмым чарымым Павел I да тудын деч вара лийше-влакат пеҥгыдемденыт. 1818 ийыште кугыжа шуко помещикын шке кресаньыкыштым рушарня кечын пашаш кучылтмым пален налын. Тиде амал дене кӱштымаш лектын, тушто ойлалтын: духовный еҥ-влак тыгай осалыфм ыштыме нерген элгӧргӧ паша министрлан намиен шуктышаш улыт, тудыжо тидын нерген министр-влакын комитетыш шуктышаш улмаш. Но вашке духовенстве деч тиде ыштышаш сомыл кораҥдалтын, а чарымым шуктымым эскераш губернийсе начальствылан пуымо. 1857 ийыште савыктыме Закон-влакым Погымын IX томыштыжо тиде чарымаш 1046-шо статьяште лийын[27].

Ала-мо тыгайракак Касвелыштат лийын. Оласе пашазе-влакын тидын шотышто интересыштым кокла курымласе цеховой устройство арален. Но, XVIII курым мучаш гыч тӱҥалын, кунам пашам пуышо ден пашазе кокласе вашкылыш кугыжаныш кучемын йӧршешат шӱшкылтдымӧ теорий утларак да утларак шарла, пашазе-влак шкаланышт эрыкым налыныт да экономике куллыкыш логалыныт, тидыже нуным пайремдыме кечын веле огыл, тыгак рушарнянат паша дене моткоч чот толаштарымашке вончен. Паша вийым кучылтмаш чӱчкыдынак капкыл ден уш-акыл вийым лунчыртен, нравственность ден ешысе кыллан тура эҥгекым ыштен. Закон адакат пашазе-влак дек мелын лийын, да тудын ик задачыжлан пашазе-влаклан рушарнян канышым пуаш тыршымаш лийын. Паша эрык манмым шыгыремдымаш ваштареш шогышо-влак ойлаш тыршеныт, пуйто рушарнян йӧнозанлыкысе пашам чарымаш калык поянлыкым иземдышаш. Тиде аргументым тӱвыт негыздымылан шотлымо, молан манаш гын, икымше, пашам ыштымашын шонымашыже поянлыкым чумырымаш огыл, а пӱтынь калыкын улан илышыже, тудыжым рушарнян паша катыкемда гоына; кокымшо, тичмашын ӱшандарыме: канышым ыштыме дене вий-куат, паша дек тӱткыш да интерес кушкеш. Эше Маколей рушарня каныш нерген тыге палемден коден: «Тиде кече калыклан йомын огыл. Кунам чыла йӧнозанлык паша кодалтын, кунам плуг шке кашыштыже кия, кунам шикш фабрик тӱньык ӱмбалне ок пӱтырналт, тиде жапыште поянлыкым ышташ виктаралтше пашаште эн кӱлешан операций гыч иктыже шукталтеш: чыла машина кокла гыч тудо машинаже ачалалтеш, кудыж деч посна Ваттын да Аркрайтын чыла шонен лукмыштат нимом огыт шого — айдеме». Касвел Европышто да Америкыште икмыняр ушем лӱмынак, нуно пашазе класслан рушарня канышым арален кодаш полшеныт. Тыгай ушем гыч иктыже 1861 ийыште Женевыште ышталтын да Европо ден Америкысе шуко кугыжанышыште шке пӧлкажым кучен. 1886 ий 22 да 23 декабрьыште тӱрлӧ элла гыч депутат-влак Брюссельыш погыненыт да йодышым кум ончалтыш гоч каҥашеныт: чумыр налмаште, черке да йӧнозанлык-технике велым. Конференций тыгай иктешлымашыш толын: рушарня канышын социал, санитар да нравственно-религиозный ончалтыш велым посна еҥ-влакланат, тыгак тичмаш кугыжанышланат кӱлешан улмыжым чынлаш кӱлеш. Веве гыч докладым ыштыше Серезоль ӱшандараш тыршен: рушарня каныш капкыллан да кӧргӧ чонлан гына кӱлешан огыл, тудо эше кажнынат праваже. Конференций тыгай шонымашым ойлен: рушарнян кече каныме кече семын пашазе-влакланат, амалкалче-влакланат утларак йӧнан, да йӧнозанлыкын шуко отрасльыштыже каныме кечым пурташ пешак лиеш; рушарнян каныме кечым ышташ йӧн уке гын, тидлан арнян вес кечыжым ойыраш кӱлеш; тыгак пеҥгыдемдыман: пашазе-влаклан пашам ыштымыштлан пашадарым шуматкечын да рушарнян пуэдаш огыл. Почто-телеграф службо шотышто тыгай темлымаш ойлалтын:

  • рушарнян серышым лукмым да лончылымым ик гана але кок гана шуктымо дене серлагыман да почтальон-влакын службо кужытыштым иземдыман;
  • почто ассигновкым тӱлымӧ да постпакет-влакым пуэдыме деч посна кеч-могай пуэдымашымат чараш;
  • изи олалаште телеграф службым кечыште икмыняр шагатлан иземдаш;
  • кажне почто-телеграф служышо, кеч-кӧ тудо лийже — чиновник але тыглай пашазе, тылзыште 2 тичмаш рушарнян да пайремдыме жапыште 2 тичмаш моло кечын канаш праван улеш[27].

Кӱртньыгорно дене коштмо шотышто темлымаш-влак тыгай лийыныт:

  • рушарнян чыла мастерскойышто да чыла у чоҥалтмаште, чарен шогалташ лийдыме деч посна, пашам ыштымаш чарна;
  • грузым наледымаш да пуэдымаш, тыгак товарный тяге манме службо эн шагал марте кодшаш;
  • служышо-влакым тунарым гына кодыман — нунылан рушарня канышым поче-поче пуэдаш йӧн лийже[27].
Рушарнян каналтен коштмаш (Генрих Дейтерс, 1840—1916), Германий

Рушарнян каныш нерген йодыш XIX курым мучашлан тынар чот кӱын шуын — 1890 ийыште пашазе-влакын Берлиныште эртыше тӱнямбал конференций тиде йодышым каҥашаш посна комиссийым ойырен, тушко Германий, Австрий, Венгрий, Бельгий, Даний, Франций, Великобританий, Италий, Люксембург, Нидерландланд, Португалий, Швейцарий да Швеций гыч еҥ-влак пуреныт. Комиссийын докладшым архиепископ доктор Коппын вуйлатымыже почеш вич погынымашыште онченыт. Комиссий тыгай шонымашышке толын:

  1. Тыге ыштыман: кӱлешан ойыртемышым да варалан кодымым шотыш налын, кажне элыште арняште ик каныш кечым пыдал налман ийготышто улшо еҥ-влакланат, йӧнозанлык пашаште ыштыше чыла кугыеҥ пашазе-влакланат пуаш лийже, да тыгай кечыже рушарня лийже.
  2. Ойыртемыш тугай пашалан гына лийын кертеш, кудыжо я технике амаллан кӧра кӱрылтде шукталт шогышаш, я кажне кечын луктын шогымо эн кӱлешан арвер-влакым конда, да эше тугай паша шотышто, кудыжо шке шотшо дене лачак идалыкын посна жапыштыже шукталт сеҥа але пӱртӱс вийын шотдымо койышыж деч шога. Кеч-мо гынат, нине паша кокла гыч иктыштыже ыштыше пашазе кок рушарня гыч иктыштыже яра лийшаш.
  3. Ик семын ончымо закон лончо дене йодышым шукташ нинышт правительстве-влакын кутырен келшымышт дене пеҥгыдемдалтыныт[27].

Эн кугу пеҥгыдылык дене рушарня кече Викториян Английыштыже шукталтын, тыште рушарня кечын ны серышым колташ, ны тудым налаш лийын огыл да кушто толшо еҥ XIX курым мучаште шужышо кодын сеҥен, молан манаш гын, кабак-влак деч посна чыла ресторан ден кочкыш лапке петырыме лийыныт. Английыште порым ыштыме да шуйкалаш лийдыме сомыл деч посна рушарнян моло пашам ышташ йӧршешат чарыме лийын. Фабриклык чыла законын негызыштыже 1878 ийысе фабрике акт кия, тудо рушарня каныш умылымашым икмыняр кумдаҥден — шуматкече кечын икмыняр ужашышкыже вончыктарен. Ярыман веществам обрабатыватлыше фабриклаште ийготыш шудымо йоча ден ден ӱдырамаш-влак шотышто шуматкечын ыштыме паша жап кечывалым 1,5 шагат деч кужун шуйнышаш огыл улмаш. Тудо фабрикыштак изирак йоча-влаклан шуматкечын паша жап ийготыш шудымо-влак семынак лийшаш; но йочам кок шуматкече почела пашаш кучылташ лийын огыл, да йӧршешат тудо арнясе шуматкечын, кунам тудо иктаж-могай вес кечынже визытат пеле шагат деч кужунрак ыштен, пашам ыштышаш огыл улмаш. Ярыман огыл веществам обрабатыватлыше фабрикылаште паша жап икмыняр кугурак лийын: тудо чӱчкыдын кечывалым ныл шагатлан пыта. Йоча-влак шуматкечын кечывал деч вара ик шагат деч ончыч пашам тӱҥалшаш огытыл, тыгодым арнясе иктаж-могай вес кечынже нунын тиде шагат деч ончыч але ик шагат деч вара ыштымышт, тиде арнянак вес кечынже тиде шагат деч вара ыштымышт шотыш налалтын. Иудей юмыйӱлаш пурышо йочан, ийготыш шудымо да ӱдырамаш-влакын рушарнян иктаж-могай пашам ыштымыштлан нимогай штрафым тӱлыкташ огыл манын, кӱлын:

  • фабрикын але мастерскойын озаже шкеже иудей юмыйӱлаш пурышо лийшаш;
  • фабрик але мастерской шуматкечын тӱкылалтшаш да рушарнян торгайымаш пашалан почылтшаш огыл;
  • оза тугай ойыртемыш дене ынже пайдалане, кудыжо ийготыш шудымо йоча ден ӱдырамаш-влакым шуматкечын кастене але арнясе иктаж-могай вес кечын ешартыш шагатыште пашам ыштыкташ правам пуа[27].

XIX курымысо руш законышто рушарнян пашам йӧршеш ышташ ок лий манын огыл, сандене поснак фабрикыште, курык пашаште, кӱнчен лукмаште да ужалыме пашаште рушарнян шуэн огыл ыштеныт. Такше Российысе Закон-влакым Погымашын тӱрлӧ ужашлаштыже тиде шотышто икмыняр посна улшо пунчал-влак лийыныт. Тыге, Оласе положений (II томын 2050 лончыжо, I ужаш, 1887 ийысе савыктыш) думо-влаклан рушарнян да пайрем кечылаште ужалыме да йӧнозанлык заведений-влакым почмо да петырыме жап нерген шукташ кӱлшӧ пунчал-влакым лукташ правам пуэн. «Йӧнозанлык нерген Уставыште» ремесленник ден изи ийготан пашазе-влакын пашашт нерген пунчал-влак лийыныт; «Ремесленный уставын» 152 лончыжо ойлен: «арняште ремесленный кече кудыт; рушарня кечын да латкокыт улшо пайрем кечылаште ремесленник-влак, чот кӱлеш огыл гынже, пашам ыштышаш огытыл». Мастер-еврей-влаклан нине кечылаштат пашам ышташ пуалтын, но ик йодмаш лийын: тидлан христиан гыч улшо полышкалыше ден тунемше-влакым йӧршеш кучылташ огыл. Христиан гыч мастер-влак гын еврей гыч улшо полышкалыше ден тунемше-влакым нунын законышт почеш пашам ышташ лийдыме кечылаште пашалан ӧкымлыктышаш огытыл улмаш, но нунышт, тидын олмеш, еврей-влакым христиан пайрем годым да рушарнян пашаш кучылтын кертыныт. Тудо Устав денак ремесленный управе гыч христиан гыч изи ийготан тунемше-влакым кучаш разрешенийым налше еврей-мастер-влак нине тунемше-влакым рушарнян черкыш колтышаш улыт улмаш: тидым эскераш ремесленный вуй-влаклан пуалтын (112 статья). Но чыла нине пунчал чынжым гын шукталтын огытыл манаш лиеш. 1882 ийыште еврей-влакын эре верланен илыме губернийлаште нунылан рушарня кечын да латкокыт гыч улшо пайрем годым ужалкалыме пашам ышташ чарыме лийын. 1882 ий 1 (13) июньысо закон дене рушарнян да пеш кугу пайрем кечын 15 ияш марте изи ийготан-влаклан пашам ыштыкташ чарыме лийын; тудо закон денак фабрикысе инспекций ышталтын, тудо фабрикыште паша нерген законым шуктымым эскерышаш улмаш. 1890 ий 24 февральысе (8 мартысе) закон почеш йӧршешат чарымаш лӱмжылан веле лийын. Тӱҥ фабрик инспектор верысе фабрик инспекций чин-влакын шонымышт почеш фабрикыште, заводышто але мануфактурышто кугыеҥ пашазе-влакын пашам ыштыме рушарня кечын да «пеш кугу пайрем» кечын 12 гыч 15 ияш марте изи ийготан-влаклан пашам ыштыктен сеҥен. 1890 ийысе тудо законак жаплан, кум ийлан, изи ийготан-влакын пашашт да тунеммышт нерген правилым (а тыгеже рушарнясе паша нерген) тыгак тугай ремесленный заведений-влаклан шарен, кудыштлан нуным кучылтмаш пайдалылан шотлалтын. Законым пудыртышо-влакым ик тылзе деч утларак огыл жаплан арестоватлаш але нунылан шӱдӧ теҥге деч шукырак огыл оксам тӱлыкташ лийын. Ялысе пашаш тарлыме нерген 1886 ий 11 (23) июньысо положенийыште рушарнян пашам ыштыме нерген йодыш лийын огыл[27].

1926 ийлан совет табель-календарь. Каныш ден пайрем кече-влакым шеме дене ойырымо

Октябрь революций деч вара совет кучемын эн икымше лукмо декретше кокла гыч иктыже кандаш шагатан паша кече нерген декрет лийын, тудын почеш паша арня 48 шагатым (6 кечым) эртен огыл[42]. 1918 ийыште Паша закон-влакын Кодексшым лукмо. Тушто шукталтшашак «кажне арнясе каныш» нерген, пайрем-влак да «посна каныме кече-влак» нерген ушештаралтын, но тиде рушарня да юмыйӱла пайрем-влак манын ойлалтын огыл[43].

1930 ийыште СССР-ыште чыла «кӱрылтдымаш» — визымше кечынже каныман ныл кечан паша арня — пурталтын, тудо кажне пашазылан посна лийын; тӱшкан каныме кече-влак, вич пайрем деч поснаже, кораҥдалтыныт[44].

Паша лектыш иземмылан кӧра 1931 ий 1 сентябрьыште кажне тылзын вич кече ыштышашан куд кечан арня пурталтын, 6, 12, 18, 24 да 30 числаште каныш кече лийын. Февраль мучашысе каныме кече олмеш 1 мартыште каныме кече пуалтын[44].

1940 ий 26 июньышто СССР Кӱшыл Каҥаш Президиум «Кандаш шагатан паша кечыш, шым кечан паша арняш куснымо да пашазе ден служышо-влаклан предприятий да тӧнежла гыч шке кумылын каяш чарыме нерген» указым луктын, тушто, мутлан, возалтын: «Чыла кугыжаныш, кооператив да мер шотан предприятий ден тӧнежлаште пашам куд кечан гыч шым кечан арняш кусараш, арнян шымше кечыжым — рушарням — каныме кечылан шотлаш»[45]. 1967 ий 7 мартыште КПСС ЦК, СССР Министр-влак Каҥаш да ВЦСПС «Предприятийласе, тӧнежласе да организацийласе пашазе ден служышо-влакым кок каныме кече дене вич кечан паша арняш кусарыме нерген» пунчалым луктыныт, тиде жап гыч Российыште каныме кече семын йӧршешлан шуматкече ден рушарня пеҥгыдемдалтыныт[44].

Тӱнямбалысе ятыр элыште рушарня официальнын каныме кече улеш. Мутлан, тиде Европысо, Йӱдвел да Кечывалвел Америкысе чыла элланат чын. Официал юмыйӱла ислам улшо южо элыште, тыгак Израильыште, рушарня тыглай паша кечылан шотлалтеш.

Рушарнян тӱвыра йӱлаже

Мадридыште рушарнясе агытан сӧй, «Harper’s Weekly»-ыште гравюр, 1873 ий

Акрет годсекак христиан йӱлам кучышо эллаште да Касвелын тӱвыра кид йымалныже улшо эллаште рушарнян шуко правительстве тӧнеж петырыме. Посна кидысе фирме ден кевыт-влак рушарнян арнясе моло кечыла дене таҥастарымаште тыгак ончычрак петыралтыт.

Российыште парламент да президент сайлымаш рушарнялан келыштаралтын. Бельгийыште да Перушто национальный да юмыйӱла сайлымаш-влак эре рушарнян эртаралтыт.

Кечын лекше шуко американ да британ газетын рушарнясе савыктышышт чӱчкыдынак чиян комиксым, журнал-ешартышым да купон-влакым пуртат; але рушарнян гына савыкталтше «изирак газетышт» уло. Йӱдвел Америкысе радиостанций-влак рушарнян чӱчкыдынак лӱмын ямдылыме радиопостановкым йоҥгалтарат. Великобританийыште рушарнясе кумдан палыме шоу-программе-влак улыт, тушто чапланыше еҥ-влак деч интервьюм налыт, тыгай программе-влак BBC Radio 1 гай радиостанцийлаште да Independent Local Radio коммерцийлык радиостанцийлаште лектыт. Тиде йӱла Radio Luxembourg-ышто тӱҥалын, тунам тудын рушарнясе радиойоҥгалтмыже шукыжым пайремле да юмыйӱла программыла гыч шоген.

Бейсбол дене тӱҥ лигий шукыж годым модмашым рушарнялан палемда. Юмыйӱлам ожнысекак шуктен шогышо южо олаште, Бостон ден Балтимор гайыште, модмаш 13:35 деч ончыч ок эртаралт, тыге христиан черкыш эрденысе юмыкумалмашке кайыше-влаклан модмаш верышке жапыштыже миен шуаш йӧн пуалтеш. Кугу Британийыште гольф дене турнир да регби дене матч тӱҥ шотышто рушарня эрдене клуб территорийыште але паркыште эртаралтыт. Формула-1 автоӱчашымаш дене тӱнямбал чемпионат, могай элыште эртымым ончыде, эртак рушарнян лиеш.

Тайысе кече кечышот почеш, рушарня дене йошкар тӱс кылдалтын.

Рушарня мифысе персонаж семын

Никомедийысе Кириакиян юмоҥаже, Болгарийыште «Неделя» манмын (рушарня — воскресенье) айдеме образше, XIX курым
Тӱҥ статья: (Арня) (мифологий)  (руш.) (мар.

Рушарня (Неделя — Арня — лӱм дене) калык ойлымашлаште южгунам айдеме чуриян лиеш: тыге, украинец-влак тудым самырык мотор ӱдырамаш семын сӱретленыт[46]. Славян да немыч йомаклаште чӱчкыдын вашлиялтеш. Тыште рушарня шнуй Недельке да шнуй Анастасия лӱм дене лектеш. Шнуй Неделька чӱчкыдын поро ӱдырамаш семын ончыкталтеш, тудо шке ойжо да пӧлекше дене ойлымашласе герой да героине-влаклан полша; тиде ӱшанымаш поснак Сербийыште кумдан шарлен, тушто тыге шоненыт: «Неделя» — тиде шнуй ӱдырамаш улеш, а «шнуй Петка» (кугарнян образше) — тудын аваже. Болгарийыште Никомедийысе шнуй Кириакия дене кылдалтын. Ӱшанымашын могай акретле улмыжо Паисиевысе сборник гычат коеш, тушто Неделям чот йӧратымым титаклыше да кечым шкенжым огыл, а тудын дене кылдалтше Иисус Христосын ылыж кынелмыж нерген шарнымашым чеслаш темлыше мутым пуртымо[47].

Неделя рушарнян пашам ыштыше-влаклан, поснак куышо ӱдырамаш-влаклан, пеш чот ӱчым шукта, тыге, преданий почеш, иктыжлан ӱчым шуктымо дене парняжым руалын. Такше, иктаж-мо шот дене пашам ыштыде огешак лий гын, Юмо деч титакым кудалташ йодыт гын, Неделя кӱлеш годым полшенат кертеш[46].

Рушарнян лийше событий-влак

  • 9 (22) январь 1905 Вӱран рушарня;
  • 1941 ий 22 июньыште Германийын СССР ӱмбак кержалтмыже;
  • Йӱштӧ рушарня — метеорологийыште лиймаш, 1982 ий 17 январьыште лийын, тунам нигунам лийдыме йӱштӧ юж Канадыште да США-ште температурым историйыште эскерымаште тыгаяк нигунам лийдыме рекордан изи лондем марте волтен.

Рушарня лӱмлаште да лӱмдымаште

  • Рушарнясе школ;
  • Рушарнясе лудмаш — религиозно-нравственный сынан журнал, тудо 1837 гыч 1912 ий марте Киевыште арня еда лектын[48];
  • Рушарнясе мутланымаш — Москошто Кӧргӧ чоным сотемдараш йӧратыше-влакын ушемыштын савыктышыже, эн тӱҥалтыште калыкын налын кертшаш духовно-нравственный манме книга-влак серий семын шонен ышталтын, варажым, 1867 гыч 1906 ий марте, арня еда ныл лаштыкан лостык семын лектын шоген[49];
  • Рӱмбыкан рушарня (1933 ий) — венгр композитор Ре́жё Шерешын тӱнян пытышашыж нерген мурыжо, тӱрлӧ мурызо-влакын мурымышт дене тӱня мучко палыме лийын да тудым колыштмо деч вара шкем шке пуштмо дене сай огыл чапым сулен.

Моло увер-влак

  • Шуматкечын да рушарнян Мландын магнитан поле манмыже паша кечыла дене таҥастарымаште изиш вашталтеш, тидыже электрокуатым пуымаш шагалемме дене кылдалтын[50].
  • Южо янлыклан, айдемын тыршымыжлан кӧра, арнясе илыш радам келшен толын. Тыге, пашам ыштыме пӧлемыште илыше куголя-влак каныме кечын утларак чулым лийыт[50].
  • Шавуот, еврей-влакын Витле кечышт, еврей-караим-влаклан эре рушарнян логалеш.

Примечания

  1. ↑ Воскресенье - Русский этимологический словарь (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  2. ↑ Фасмер, 1986, с. 357.
  3. ↑ Григорий Дьяченко. Полный церковно-славянский словарь. — Москва, 1899.
  4. ↑ Гильтебрандт П. Справочный и объяснительный словарь к Новому Завету. — СПб., 1882. — Т. 1. — С. 380. Архивысе копий 1 идым 2017 гыч
  5. ↑ Воскресать - Русский этимологический словарь (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  6. ↑ Зачем миру затворники? | Статья | Православие.By. web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  7. ↑ Кресало - Русский этимологический словарь (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  8. ↑ См.: Будиловичъ А. С. Первобытные славяне въ ихъ языкѣ, бытѣ и понятіяхъ по даннымъ лексикальнымъ. Изслѣдованія въ области лингвистической палеонтологіи славянъ. Киев, 1878. С. 32.
  9. ↑ 1 2 Черных П. Я. Воскресенье // Историко-этимологический словарь современного русского языка. — М. : Русский язык, 1999. — Т. 1. — С. 168.
  10. ↑ Словарь старославянского языка. — СПб.: Санкт-Петербургский университет, 2006. — Т. 2. — С. 353.
  11. ↑ Неделя // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1987. — Т. III : Муза — Сят. — С. 57.
  12. ↑ Воскресенье // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986. — Т. I : А—Д. — С. 357.
  13. ↑ 1 2 Воскресенье // Этимологический словарь современного русского языка / Сост. А. К. Шапошников: Т. 1. — М.: Флинта, 2010. — С. 144
  14. ↑ Месяцослов на 1719 год. — СПб.: Санктпитербурхская типография, 1718. — С. 6.
  15. ↑ Месяцослов исторический и географический на 1779 год. — СПб.: Императорская Академия наук. — С. 14.
  16. ↑ Barnhart (1995:778).
  17. ↑ Plin. Sen. Natur. hist. 2. 22; Censorin. De die natali. 13; Dio Cassius. Hist. Rom. 37. 18-19.
  18. ↑ 1 2 3 4 Православная Онлайн Энциклопедия, «Воскресенье». Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 14 сорла 2011 ий.
  19. ↑ Orig. Contr. Cels. 6. 22; ср.: Euseb. Praep. Evang. 5. 14
  20. ↑ The Chronography of 354, Part 6: The calendar of Philocalus. Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 29 теле 2018 ий.
  21. ↑ Zerubavel, Eviatar. The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week (англ.). — University of Chicago Press, 1989. — P. 45. — ISBN 0226981657, 9780226981659.
  22. ↑ Catholic Encyclopedia: Mithraism (англ.). www.newadvent.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  23. ↑ Загадки про время. Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 16 шыжа 2010 ий.
  24. ↑ Ign. Ep. ad. Magn. 9. 1; Acta Petri (Actus Vercellenses) 29-30 и др.
  25. ↑ Euseb. Vita Const. 4. 19.
  26. ↑ Euseb. In Ps. 91; Const. Ap. VIII. 33; Ioan. Chrysost. De bapt. Christ. 1; In Gen. 10. 7
  27. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 ЭСБЕ, статья «Воскресный отдых»
  28. ↑ Tertull. De corona. 3; Didasc. Apost. 21; Const. Ap. 5. 20. 19; Ап. 64; Гангр. 18; Трул. 55
  29. ↑ Петр Ал. 15; I Всел. 20; Вас. Вел. 91; Basil Magn. De Spirit. Sanct. 27; Трул. 90
  30. ↑ Катехизис Католической Церкви: Компендиум. М.: Духовная библиотека, 2007. § 452. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  31. ↑ Катехизис Католической Церкви. Изд. 4-е. М.: Культурный центр Духовная библиотека, 2001. п. 2175. krotov.info. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  32. ↑ James Gibbons. The Faith of Our Fathers. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  33. ↑ Summa Theologica. web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  34. ↑ Октоих, Суббота - читать, скачать | часть 2 из 10 (руш.). azbyka.ru. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  35. ↑ История Христианской Церкви. 4 - Ереси, расколы и соборы (4). web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  36. ↑ 2014 Февраль 09 : Православный календарь 2014 (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  37. ↑ Собор святых Пермской митрополии. Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 5 пургыж 2017 ий.
  38. ↑ 12 июля 2015 года - Православный церковный календарь, <https://azbyka.ru/days/2015-07-12>. Тергыме: 27 кылме 2025. 
  39. ↑ 12.07.2015 | Православный календарь (руш.). Православный календарь. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  40. ↑ 6 августа 2017 года - Православный церковный календарь, <http://azbyka.ru/days/2017-08-06>. Тергыме: 27 кылме 2025. 
  41. ↑ П. С. З., № 453
  42. ↑ Декрет Совета Народных Комиссаров (О восьмичасовом рабочем дне). constitution.garant.ru. Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 5 шыжа 2021 ий.
  43. ↑ Основные законодательные и правовые материалы. Кодекс законов о труде 1918 года. www.hist.msu.ru. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  44. ↑ 1 2 3 Советское трудовое законодательство. Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 7 шыжа 2011 ий.
  45. ↑ Полный текст Указ Президиума Верховного Совета СССР О переходе на восьмичасовой рабочий день, на семидневную рабочую неделю и о запрещении самовольного ухода рабочих и… Тергыме кече: 27 кылме 2025. Архивлыме 9 пургыж 2022 ий.
  46. ↑ 1 2 Левкиевская Е. Е. Мифы русского народа. — М.: Астрель, 2011. С. 93. ISBN 978-5-271-24693-7
  47. ↑ ЭСБЕ, статья «Воскресенье»
  48. ↑ ЭСБЕ, статья «Воскресное Чтение»
  49. ↑ Воскресные беседы. www.pravenc.ru. Тергыме кече: 27 кылме 2025.
  50. ↑ 1 2 Дроздова И. В. Удивительная биология. — М: ЭНАС, 2008. — С. 115—116. — ISBN 978-5-93196-908-4.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Рушарня&oldid=1233976" гыч налме