Шолыпмутын тӱнямбал кечыже
| Шолыпмутын тӱнямбал кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | тӱнямбал |
| Официал | World Password Day |
| Палемдат | май тылзын икымше изарняже |
Шолыпмутын тӱнямбал кечыже (англ. World Password Day) — ий еда лийше официалдыме пайрем, майысе икымше изарнян толеш. Шонымаш — ӱшанле пароль-влакым кучылташ кӱлмӧ нерген да нуным эреак уэмден шогымо нерген пайдаланыше-влаклан шарныкташ.
Пайрем нерген шонымаш лӱдыкшдымылыкым шымлыше, «Совершенные пароли» книган авторжо Марк Бёррнеттулан толын. 2013 ийыште икымше изарнян Парольын тӱнямбал кечыжым увертараш Intel Security компаний темлен. 2024 ийыште тыгай кече 2 майысе изарнялан толын[1][2].
Пайремын шочмо историйже
Тенийысе компьютер технологий ден Интернетым пеш шуко пароль, ятыр кӱкшытан авторизаций, неле кышкаран шифр да моло тыгаяк ӱзгар деч посна шонен-ужашат ок лий. Чыла жапыштат увер-шинчымаш тӱҥ поянлык, лӱдыкшӧ да шке шотан курал семын шотлалтын. Цифр увер пагытыште тиде поснак пале лийын
Пароль — шылтыме тамга радам, пайдаланышын аутентификацийжым да аралаш кӱлмӧ ресурсшым, мутлан, компьютер системым, онлайн-аккаунтым, электрон ӱзгарым, моло пайдаланыме йӧным ӱшанлын аралаш полша. Пароль сравоч семын улеш, посна ресурс дене пайдаланаш йӧным почеш але петыра[3]. Ӱшанле да лӱдыкшыдымӧ пароль-влак поснак кугун кӱлешан улыт, поснак кунам пашан кугу ужашыже онлайн йӧн дене шукталтеш. Пароль-влак увер йогыныш логалмеке йот еҥын кидышкыже логалмеке, у, ӱшанлырак парольым ыштымеке, тендан шке информацийда деке пураш йӧным чара[4][2].
Парольым икымше гана кучылтмым Акрет Римыште мумо. Акрет римлян-влакын оролымо мландышкышт логалашлан, пурымо годым ороллан пу оҥаш серыме, шылтыме ойым («орол мут-влакым») каласыман улмаш. Кодироватлыше да кодироватлымым почшо (шылтыше да шылтымым почшо) шифр-влак Акрет Грецийысе сарзе вуйлатыше-влак коклаште мемнан эра деч 400 ий наре ончычак шочын. Нуно тудо сомылымак шуктеныт, могайым «орол мут-влак» ыштеныт — пароль тамга-влак лӱдыкшыдымылыкым арален, тушко пураш йӧным петыреныт. Варарак пароль-влакым шолып погынымашлан кучылташ тӱҥалыныт, мутлан, масон-влак. Шолып погынымашке логалаш манын, айдеме парольым каласышаш улмаш[5][6].
Пароль полшымо дене аутентификацийым ыштыме йӧн пӱтынь историй мучко кучылталтын. Тыге, мутлан, Куртре пелен сӧйыштӧ (1302) фламандец-влак умыленыт: нунын ончылнышт «Schild ende Vriend» (Щит и друг) ойым каласен кертдыме француз улеш[7].
2005 ийыште лӱдыкшдымылыкым шымлыше Марк Бёрнетт шке «Совершенные пароли» книгаштыже икымше гана Парольын кечыжым эртараш темлен — тиде кечын чыла пайдаланыше-влак электрон почтын, социал вапшеш учёт возыш-влакын, кушто шке нерген увер аралалтеш, парольыштым уэмдышт манын темлен. Тиде шонымаш дене ылыжын, Intel Security компаний 2013 ий майыште Парольын тӱнямбал кечыжым май тылзын икымше изарнян палемдаш темлен[8][9].
Российыште, 2022 ийыште «Нетологий» шинчымаш компанийын эртарыме йодыштмаш дене келшышын, Российыште лачак 3 % россиян-влак гына шке парольыштым ӱшанле улмыжлан ӱшанат. Йодыштмо-влакын 58 % еҥже банкысе приложений-влаклан утларак ӱшанле пароль кӱлеш ман шона, 10 % утла ӱшанат: ӱшанле парольым почто аккунтлан да файл ден фотографий-влакым аралаш кӱлеш, 5 % компьютерлан, 2 % — сайтын администраатор панельжылан, 2% — социал сеть-влаклан да 1 % мессенджерлан ӱшанле пароль кӱлым палемдат.
Вашештыше-влак тӱрлештарыме йыжыҥан пароль-влакын ӱшанле улмышт шотышто кокыте шелалтыныт: 61 % процентше тыглай мутым, цифрым, тамгам, изи да кугу буквам кучылтмо дене пайдалана, 23 % пайдаланышылан ыҥан улшо мут, цифр, тамга-влакым кучылтман пароль лийшаш ман шона, а 6 % — тамга деч посна парольым ойыра. Йодыштмо-влак кокла гыч 1 % ӱшанле парольлан тыгайым шотлат: «Пароль», 123123, 123456, abcd, qwerty але 0000[1][10].
Пайрем йӱла
Парольын тӱнямбал кечыже посна йӱлам шукташ ок йод. Тиде кечын тунар пайрем нерген огыл, а шке нерген увер-шинчымашым аралыме нерген ойлыман.
Тиде кечын тӱрлӧ мероприятий ден акций эртаралтыт, нуно пайдалыныше-влакын йыгырмут да шкешотан парольым кучылташ кӱлмӧ нерген шинчымашым нӧлтымашке виктаралтыныт, тыгак нуным жапын-жапын вашталтен уэмдаш кӱлмӧ нерген шарныктат.
Оҥай факт-влак
- 2023 ийысе эн кумдан шарлыше парольыш банк гоч колтымо комбинаций-влак тыгай улыт: «123456789», «1234», «12345», «123», «Aa123456», «123123», «111111», «Password», «12345678910», «000000», «admin123», «********» и «user».Палемдалтеш: чыла нине пароль-влакым профессионал хакер ик секунд жапыште пудыртен кертеш, сандене осалым шонышо-влак неллык деч посна айдемын аккунтлашке пурен кертыт[11].
- 2019 ий февральыште Google ден Harris Poll пырля эртарыме «Online Security Survey» шымлымашлан келшышын 13 % еҥ-влак чыла аккаунтлан ик парольымак кучылтыт, 52 % икмыняр учёт возыктышлан (чылаштланак огыл) ик парольым кучылтыт, лачак 35 % гына кажне платформылан тӱрлӧ парольым кучылтеш[12].
- Шке тӱсшым вашталтылше австралийысе малюр эше муным мунчымыж годымак ончыкылык игыжым шкешотан лыкын-лукын семлан туныкта, тиде йӱк пароль семын улеш, иге-влак ты йӱкым кочкышым йодмышт годым оҥарат. А теве йот иге, кудым куку-влак кудалтен кодат, шукыж годым ты йӱк «парольым» тунемын ок шукто[13].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Евгений Василенко. Всемирный день пароля: 41% пользователей хотя бы однажды подвергались взлому. Daily Storm (4 ага 2023). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ 1 2 История всемирного дня паролей (англ.). National Today. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Всемирный день пароля. celebratoday.com. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Всемирный день паролей: советы по безопасности паролей. Облачные решения (7 ага 2021). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Всемирный день паролей (англ.). Days of the year (2 ага 2024). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ История развития паролей и средств их хранения. habr.com (17 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Всемирный день пароля: как цифровая информация обзавелась защитой? habr.com (7 ага 2022). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Всемирный день паролей. Админский путь. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Влада Сюткина. Всемирный день пароля: когда им придет конец и как дать отпор брутфорсу. anti-malware.ru (5 ага 2023). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Богдан Бобров. Стало известно, какие пароли россияне считают надежными. Российская газета (4 ага 2023). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ 10 удивительных фактов о паролях. it-kharkiv.com (5 ага 2022). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Кто, где, когда: интересные факты о паролях. Chip (2 пеледыш 2018). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
- ↑ Андрей Ситников. Интересные факты о паролях. Музей Фактов. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
Литератур
- Лим Владислав Борисович. Создание надёжных паролей // Проблемы науки. — 2021. — С. 23—24.
- Кочанова А.Г. Надёжные пароли: как их создать и чем они полезны // Вестник науки. — 2023. — С. 902—909.
- Назаров Д. М. Методика создания надёжного пароля для обеспечения экономической безопасности в условиях цифровизация // Известия Санкт-Петербургского государственного экономического университета. — 2022. — С. 155—160.
- Назаров Д.М., Калашников В.Г. Методика проверки надёжности пароля с использованием облачных сервисов // Умная цифровая экономика. — 2022. — С. 5—10.
- Назарова А. Д. Анализ надёжности паролей для защиты данных // Умная цифровая экономика. — 2022. — С. 41—45.
- Сухова Алина Рашитовна, Гатиятуллин Тимур Радикович. К вопросу о безопасности парольной защиты // Наука, техника и образование. — 2016. — С. 41—45.
- Убеев Валерий Геннадьевич. Как обеспечить безопасность при помощи менеджера паролей // E-Scio. — 2022.
Кылвер-влак
- Запись телевизионного выпуска «Всемирный день пароля. Как придумать пароль, чтобы не взломали. Опрос дня Новости Кирова» на Первом городском канале в Кирове
- Видеоролик с рекомендациями по созданию надёжного пароля
- Требования к паролю от «My Kaspersky»
- Материалы с правилами по безопасности в интернете
- Как составить надёжный пароль