Пограничникын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Learning.svg

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Arrow-Right.png
Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Пограничникын кечыже
Дмитровградыште чыла тукым пограничниклан чапкӱ
Дмитровградыште чыла тукым пограничниклан чапкӱ
Палемдат  Россий
 Белоруссий
 Киргизий
 Таджикистан
Кече 28 ага
Пайремлымаш ий еда
Йӱла фейерверк
пеледышым пыштымаш
Кылдалтын Россий ФСБ-ын чекым оролышо службо дене
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Пограничникын кечыже (руш. День пограничника) — Россий Федерацийысе ФСБ-н чекым оролышо службыжын пашаеҥже ден ветеранже-влакын профессионал пайремышт. Ий еда 28 майыште палемдалтеш. Ты кече 1918 ий 28 майыште РСФСР-ын чек оролжым ыштыме дене кылдалтын. СССР-ыште пайрем официал статусым 1958 ийыште налын, Россий Федерацийыште президентын 1994 ийысе кӱштыкшӧ дене аралалтын.

Историй

Русьышто погран войскан историйже Засечный чертан часовойжо гыч тӱҥалеш.

1571 ийыште «Станице службо нерген уложений» шочын, тудо чек-влакым аралыме радамым регламентироватлен.

1782 ийыште императрице Екатерина II указеш кидпалым пыштен, тудын дене келшышын, чекым оролаш да чек контрольым шукташ «таможньо шинчыр да орол» институтым тӧнежлыме[1].

1827 ий 5 августышто император Николай I Российыште сарзе тӱҥалтыш негызеш чек таможньо оролым ыштыме нерген положенийым пеҥгыдемден. Тӱҥалтыш задаче касвел чекыште контрабанде ваштареш кучедалмаш гына лийын. 1830-шо ийла мучашлан оролымаш кугыжаныш чекым аралаш йӧным ыштен, кугыжанышын кумдык, сар, экономике да политике интересшым арален, тыгак карантин эскерымашым шуктен да шылше ден дезертир-влакым кучен[2].

1893 ий марте Россий империйыште кугыжаныш чекым аралымаште Финанс министерствын Маможньо сбор департаментшын чек оролжо тыршен. Александр III-ын 1893 ий 15 октябрьысе кӱштыкшӧ дене департамент негызеш лачшымак финанс министрын кид йымалныже улшо Пограничный стражын посна корпусшо ышталтын. 1857 ийысе Таможньо устав негызеш пурымым да лекмым тергымаш Пограничный жандармерий дене пеҥгыдемдалтын[2].

Совет пагыт

Октябрь революций деч вара, 1918 ий 28 майыште, РСФСР Калык комиссар-влакын каҥашышт  (руш.) (мар. РСФСР чекшым оролышо войскам ыштен. Тудын обязанностьышкыжо «Россий Социалистический Федеративный Совет Республикын чек интересшым аралымаш, а приграничный полоса кӧргыштӧ — граждан-влакын личностьыштым да погыштым аралымаш» пурен[3]. Лач тиде кечылан варажым Пограничникын кечыжым пайремлымаш келыштаралтын[1].

Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке, пограничник-влак эн ончыч немыч-фашист войскан ударжым шке ӱмбакышт налыныт. Нунын торешланымышт тушман-влаклан ончыко каяшышт пуэн огыл да совет армий часть-влакым угыч чумыраш йӧным пуэн. Сар жапыште пограничный службын пашаеҥже-влак кугыжаныш чекым аралыме деч посна фронт ден армий-влакын тылыштым аралымаште, истребительный батальон-влакым организоватлымаште да вуйлатымаште, оккупироватлыме кумдыкышто торешланымашым организоватлымаште тыршеныт. Кугу Ачамланде сар жапыште 60 тӱжем утла пограничник колен, 100 тӱжем утла еҥ орден дене суапландаралтын, 158 еҥ Совет Ушемын Талешкыже лӱмым налын, 36 пограничный полк орден дене палемдалтын, а 25 полклан чап лӱмым пуымо[4][5].

1946 ий гыч чек войска-влак икмыняр вашталтышым да угыч подчиненийым эртеныт: нуно Элгӧргӧ паша министерствын (1946 да 1953) да Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык министерствын (1949) веденийыштышт лийыныт. 1957 ий гыч пограничник-влак Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетын вуйлатымаштыже лийыныт[6].

1958 ий марте совет пограничник-влак шке ведомственный пайремыштлан 15 февральым шотленыт, молан манаш гын тиде кечын 1921 ийыште ВЧК председатель Феликс Дзержинский «Чекым аралыме шотышто черет деч посна комиссар-влаклан инструкцийым» пеҥгыдемден[7]. 1958 ий 15 майыште СССР Министр-влакын каҥашышт пограничникын кечыжым ий еда 28 майыште пайремлыме нерген пунчалым луктын. Пайрем Владимир Ленинын 1918 ийыште Финанс паша шотышто калык комиссарын ведомствыж пелен Чек оролым ыштыме нерген декретыш кидпалым пыштымыжлан келыштаралтын[6][8].

Кызытсе Россий

1991 ий 3 декабрьыште Чек войскан тӱҥ управленийже СССР Кугыжаныш чекым аралыме шотышто комитетлан пашам пуымо дене пытен[9].

1992 ий 12 июньышто Россий президент «Россий Федерацийын Чек войскажым ыштыме нерген» указеш кидпалым пыштен. 1993 ий 30 декабрьыште Федерал чек службо ышталтын[5].

1994 ий 23 майыште Россий президент  (руш.) (мар. Борис Ельцин «Пограничникын кечыжым пеҥгыдемдыме нерген» указеш кидпалым пыштен да 28 майым пайремлыме кече семын арален коден[10].

2003 ий 11 мартыште Россий президент Владимир Путин «Россий Федерацийын лӱдыкшыдымылык шотышто кугыжаныш виктемым саемдыме мере-влак нерген» федерал тӧртыкеш кидпалым пыштен. Тудо Федерал чек службым 2003 ий 1 июль гыч пытарен. Тудын функцийжым РФ-ын Лӱдыкшыдымылык федерал службыжлан пуымо[11].

2005 ий 7 мартыште чек войскам пытареныт, а Россий ФСБ-н Чек службыжын чыла формированийже чек орган лӱмым нумалаш тӱҥалын[12].

2008 ий гыч пограничник-влакын подразделенийыштым лач контрактник-влак гына комплектоватленыт. 2023 ий декабрьыште Российын президентше Владимир Путин призывник-влаклан ФСБ-н пограничный частьлаштыже срочный службым эрташ лиеш манын ойлен[13]. Йот агентлан шотлымо, наркотикым кучылтшо, йотэл гражданстван але судимостян-влак гына тушто эртен кертын огытыл[14].

Моло эл-влак

Пограничникын кечыжым 28 майыште тыгак Белоруссийыште, Киргизийыште да Таджикистаныште палемдат[15].

Правовой статус

Пограничникын кечыже Россий Федерацийыште РФ президентын кӱштыкшӧ дене кугыжаныш кӱкшытыштӧ палемдыме официал профессионал пайремлан шотлалтеш[16]. Пашам ыштыдыме пайрем кече-влак радамыш ок пуро[17].

Ты пайрем Россий ФСБ-н Чек службыжын кызытсе сарзыслужышыжо, пограничный орган-влакын граждан персоналышт, профилян тунемме тӧнеж-влакын курсантышт да профессорско-преподавательский составышт, тыгак чек войскан ветеранже-влакын пайремышт[18].

Пайрем йӱла

Пограничникын кечынже Российын, Обороно министерствын  (руш.) (мар. да Лӱдыкшыдымылык федерал службын вуйлатышыже-влак ведомствын личный составшылан да ветеранже-влаклан официальный саламлымашым колтат[7].

Застав ден управленийлаште пайремле построений-влак эртат, тистым нӧлталыт, кугыжаныш да ведомство суаптар-влакым кучыктат, сарзе чаплӱмым пуат. Чекым оролышо колышо-влакым пагален, Москошто пограничник-влакын мемориалышт, памятникышт да Палыдыме Салтакын шӱгарже воктеке пеледыш ден аршашым пыштат[19]. Москошто, герой олалаште да чек округ ден чек войска тӱшка-влакын управленийышт верланыме олалаште пайрем фейерверкым колтат[16].

Пайрем вургемыштын элементышт семын ужар фуражке ден ужар тӱсан корныла дене тельняшке шотлалтыт. Пайремын символжо — йошкар-ужар чек меҥге[7]. Символом праздника выступает красно-зелёный пограничный столб.

Тунеммаш

Россий ФСБ-ын Чек службыжлан офицерский кадр ден специалист-влакым «Чек паша» ден «Правам аралыме паша» направлений-влак дене специализироватлыме кӱшыл сарзе тӧнежлаште ямдылат[20][21]:

  • Россий ФСБ академий-влак (Моско)
  • Россий ФСБ-ын чек академийже (Моско)
  • Россий ФСБ-ын Москосо чек институтшо
  • Россий ФСБ-ын Москосо у увер технологий институтшо
  • Россий ФСБ-ын Голицын чек институтшо (Моско область)
  • Россий ФСБ институт (Санкт-Петербург)
  • Россий ФСБ институт (Угарман)
  • Россий ФСБ институт (Новосибирск)
  • Россий ФСБ институт (Екатеринбург)
  • Россий ФСБ-ын Калининградысе чек институтшо
  • Россий ФСБ-ын Курганысе чек институтшо
  • Россий ФСБ-ын Хабаровскысо чек институтшо
  • Россий ФСБ-ын Сер оролышо институтшо (Анапа)

Чек органлаште службыш кандидат-влак психофизиологий шымлымашым, медицине освидетельствованийым, физический подготовкын кӱкшытшым тергымашым да кугыжаныш тайнылан шотлалтше сведенийлашке пуртымашым оформитлыме процедурым эртышаш улыт[22].

Погранвойскаште служитлыше лӱмлӧ еҥ-влак

  • Белоруссийын президентше Александр Лукашенко;
  • КПСС ЦК-н Генеральный секретарьже Константин Черненко]][23];
  • Совет Ушемын Талешкыже Никита Карацупа[24];
  • Писатель-сатирик Михаил Зощенко[23];
  • Олимпий чемпион Александр Мальцев;
  • Мурызо Леонид Агутин;
  • Мурызо Николай Трубач;
  • Мурызо да актёр Михаил Гребенщиков;
  • Актёр Борис[22].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Когда в России появилась пограничная служба, <https://www.pnp.ru/social/kogda-v-rossii-poyavilas-pogranichnaya-sluzhba.html>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  2. ↑ 1 2 Текст статей :: Пограничная служба ФСБ России (руш.). ps.fsb.ru. Тергыме кече: 25 ага 2026.
  3. ↑ День пограничника, 28 мая 1994, <https://www.prlib.ru/history/1962360>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  4. ↑ Виктор Сокирко. До последнего патрона. osfsb.ru. ФСБ: За и против. Тергыме кече: 28 ага 2026.
  5. ↑ 1 2 День пограничника в России, 2025-04-14, <https://ria.ru/20250414/pogranichnik-1948566959.html>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  6. ↑ 1 2 Охрана границ Советского государства (1917–1991 гг.) (руш.). ps.fsb.ru (В источнике не указана). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Кирилл Каллиников. День пограничника в России: история и традиции праздника. Российская газета (27 ага 2024). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  8. ↑ День пограничника в 2026 году. Lenta.ru (12 кылме 2025). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  9. ↑ День пограничника в России: история и традиции праздника, 2013-05-28, <https://ria.ru/20130528/939649246.html>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  10. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 23.05.1994 г. № 1011, <http://kremlin.ru/acts/bank/6113>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  11. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11.03.2003 г. № 308, 11 марта 2003, <http://www.kremlin.ru/acts/bank/19298>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  12. ↑ Федеральный закон от 07.03.2005 г. № 15-ФЗ, <http://www.kremlin.ru/acts/bank/22103>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  13. ↑ Путин разрешил призыв в погранслужбу ФСБ, 25 декабря 2023, <https://www.rbc.ru/politics/25/12/2023/658983099a7947b0bca15064>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  14. ↑ Федеральный закон от 25.12.2023 № 639-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (руш.). publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 28 ага 2026.
  15. ↑ 28 мая - День пограничника (руш.). paodkb.org (28 ага 2023). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  16. ↑ 1 2 Указ Президента РФ от 23 мая 1994 г. N 1011 "Об установлении Дня пограничника". Система Гарант. Тергыме кече: 28 ага 2026.
  17. ↑ ТК РФ Статья 112. Нерабочие праздничные дни. КонсультантПлюс. Тергыме кече: 28 ага 2026.
  18. ↑ День пограничника в России, <https://mosdomveteran.ru/memorable-dates/155-den-pogranichnika-v-rossii.html>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  19. ↑ День пограничника 2026: какого числа, история и традиции праздника, В источнике не указана, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/den-pogranichnika/>. Тергыме: 28 ага 2026. 
  20. ↑ Перечень образовательных организаций. Порядок приема :: Федеральная Служба Безопасности (руш.). fsb.ru (В источнике не указана). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  21. ↑ Военные училища Российской Федерации (PDF). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  22. ↑ 1 2 День пограничника в 2025 году. Вести.ру (17 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  23. ↑ 1 2 Зеленые фуражки: Кто из известных людей был пограничником. Коммерсантъ (28 ага 2024). Тергыме кече: 28 ага 2026.
  24. ↑ Никита Федорович Карацупа — самый известный следопыт. Портал Госуслуг Алтайского края. Тергыме кече: 28 ага 2026.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пограничникын_кечыже&oldid=1231126" гыч налме