Презе (шӱдыръеш)

Телец
лат. Taurus   (р. п. Tauri)
Кӱчыкын	Tau
Ӱжвата	Ӱшкыж
Вик нӧлтмаш	3h 17m гыч 4h 30m марте
Вашталтмаш	−1° 45′ гыч +30° 40′ марте
Кумдык	797 кв. градус (17 вер)
Лопкытлаште коеш	+89° гыч −59° марте.
Метеор йогын
Таурид-влак Бета-Таурид-влак
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Презе (руш. Телец, лат. Taurus) — Йыгырмыт ден Шорык коклаште верланыше зодиакысе шӱдыръеш, Вӱдварашӱдыр деч йӱдвел-касвелыште улеш. Утларак волгыдо шӱдыр — Альдебаран (0,887 шӱдырым ужаш лийме куатан), Нат (1,65), Альцтона (2,85) да ζ Тельецын кугытшо (2,97). Презе шӱдыръеш тӱшкаште шала шӱдыр-влак чумыргымо тӱшка уло: Гиаде ден Пляде (Шоктешӱдыр), тыгак PSR B0531+21 чолгыжмо куатан Краб сынан тӱтыра палдырна.

Плеяде ден Гиаде шоктешӱдыр-влак

Презыште шала шӱдыр чумыргымо кок чолгыжшо тӱшка, Гиаде да Пляде улыт.

Пляде Шоктешӱдыр але «Шым ака-шӱжар», — тиде шала шӱдыр-влак чумыргымо вер, эн лишылже мемнан марте (410 сото идалык тораште) 500 наре шӱдырым чумырен, тӱтыра дене вӱдылалтмылан кӧра пыкше гына палдырнат. Индеш чолган йӱлышӧ шӱдыржӧ 1° утларак улшо диаметран кумдыкышто кият. Пӱсӧ шинчан еҥ Шоктешӱдырын 6 але 7 шӱдырым ужын кертеш. Пырля нуно изи корка семын койыт.

Мемнан дек эше лишкырак (150 сото идалык наре) Гиаде-Шоктешӱдыр чумыргымо вер уло, тыш 9 деч кугынрак чолгыжшо 132 шӱдыр да 259 утла изиш гына палдырныше шӱдыр-влак пурат.

Альдебаран

Гиаде шоктешӱдырын эрвел могырыштыжо тул гай тӱсан, нунын дене кылдалтдыме Альбебаран (α Презе) шӱдыр верланен, арабла (الدبران, al-dabarān) «почешышт кайыше» маналтеш, очыни, йӱд каваште Шоктешӱдыр-влак почеш кайымыжлан кӧра тыге лӱмденыт, ондак чӱчкыдынак тудым Воловий глаз / Ӱшкыж шинча ман лӱмденыт. Тиде шӱдыр чолгыжмо куатше дене 14-ше улеш, тудын сотыжо шӱдыр кугытын 0,78 гыч 0,93 марте вашталтеш, шке компаньонжо — 13 кугытан — йошкар карлик дене пырля — тудо 68 сото идалык тораште улеш.

Краб сынан тӱтыра

Презыште эн кумдан палыме астрофизике объектлан 1054 ийыште пудештаралтше деч вара кодшо кумдык — Краб сынан тӱтыра (М 1) шотлалтеш, тудо Кайыккомбо кашташте улеш, ζ Презе шӱдыр деч 1° йӱдвел-касвелыштыла, тудын ужаш лийме шӱдыр куатше — 8,4. Тиде тӱтыраҥмаш мемнан деч 6300 сото идалык тораште верланен, тудын диаметрже 6.6 сото идалык, кажне кечын тудо 80 млн меҥгылан кугемеш. Тиде — кугу радио да рентген тулйолым (излученийым) лукшо шӱдыр улеш. Краб сынан тӱтыра покшелне изи, но пеш шокшо, чолгыжмо куатше дене 16-шо улшо, канде шӱдыр верланен — тиде пульсар PSR B0531+21, тудо жапын-жапын чаткан гына электромагнит тулйолым луктеш, астроном-влак ӱшандареныт, тиде нейтрон шӱдыр улеш.

UX Tau A

Ты шӱдыр йыр астроном-влак «Спиртцер» орбитал телескоп дене нигунам уждымо газ-пуракан дискым шекланеныт. UX Tau A мемнан Кече деч 450 сото идалык тораште улеш.

Презе шӱдыръеш «Зеркало Урании» картычке наборышто

Историй

Акрет годсо шӱдыръеш. Грек-шамыч тудым Евдокслан возыктеныт, но тудо, очыни, шӱдыръеш нерген икымше серен кодышо автор веле. Клавдий Птолемейын шӱдыран каван «Альмагест» каталогышкыжо пуртымо.

Акрет годсо грек миф пеҥгыдемда: Презе — тиде ош ӱшкыжыш савырныше Зевс, тудо Европым шолыштын, Крит отрошко кондынеже улмаш. Вес шонымаш почеш, — тиде критысе ӱшкыж, кудо Геракллан шымше кредалмаште сеҥалтын, лийын кертеш тиде Зевс, кудын деч вара тиде ӱшкыж шӱдыр коклаш вераҥдалтын. Вес оят уло, тудо лӱмым тул дене шӱлышӧ аяр ӱшкыж дене кылда, кудым Колхидыште Ясон кучен.

Пляде (Шоктешӱдыр-влак) грек мифын плеядыже лӱмеш лӱмдалтыныт. Тиде титан Атлант ден океанда Плейонан ӱдырышт улыт: Алкиона, Стеропа, Майя, Меропа, Тайгета, Келено и Электра. Кавашке нуным, Орион деч утараш манын, Зевс кӱзыктен. Гиада-влак — Атлантын да Эфран ӱдыржӧ-влак, тугеже нуно Плеядысе ака-шӱжар-влак дене иквӱран родо улыт. Зевс, нуным Гиас изаштым йӧратымыштлан кӧра, ик лӱман астеризмыш савырен, Гиаде-влак изаштын сонарыште колымыж деч вара йӱкын шортынак коленыт. Тиде шонымаш — калык этимологийын лектышыже: «Гиада» лӱм акрет грекла «йӱр йӱреш» манме лиеш, а Грецийын каваштыже, йӱран игечым сӧрен, Гиаде-влак каватӱрыштӧ лийыт. Акрет Греций ден Римысе астрономийыште Пляде ден Гиаде Шоктешӱдыр-влак посна шӱдыръеш семын умылалтыныт.

Славян-влакын чий вераштышт Плеяде шӱдыр-влакын чумыргымышт вольыкым кучышо юмо Велес дене кылдалтын.

Тиде шӱдыръешын латин лӱмжӧ — Taurus — руш «Тур» мутлан келшен толеш, ир жапысе ӱшкыжым ончыкта. Кызыт, кеч-мо гынат шӱдыръешын «Телец» руш лӱмжӧ чылаштлан келшыше улеш.

Эскерымаш

Правил семын, Кече Презын шӱдыръешыштыже 14 май гыч 19 июнь марте лиеш. Российын пӱтынь кумдыкыштыжо, Йӱдвел полушарийын кокла лопкытыштыжо июль тӱҥалтыш гыч шыжым, телым да шошын икымше пелыштыже (апрель кыдал марте), тичмашын коеш, ноябрь—декабрьыште эскераш моткоч йӧнан жап. Пагыт шот дене радамлымаште шыже-теле радамыш пурталтеш.

Презын шӱдыръешыже сылнымутышто

Станислав Лемын «Звёздных дневниках Ийона Тихого» возымаштыже 14 путешествийыште Энтеропийысе илыш ончыкталтын, пуйто кудымшо планете кышкарыште Презе шӱдыръешын кок пачаш шӱдырыштыжӧ улеш. Лемын «Осмотр на месте» романыштыже Тихий тиде шӱдыръешыш кая, Презе Гаммын кышкарышкыже, Энция планетыш, кудын спутникше Энтеропия шотлалтеш.

Тыгак ончо

• Презе (зодиак пале)
• Презе шӱдыръешын шӱдыр-влак радамже

Палемдымаш

Литератур

• Allen, Richard Hinckley. Star names: their lore and meaning. — corrected. — Dover Publications, 1963. — С. 383. — ISBN 978-0-486-21079-7.
• Chartrand, Mark R. Skyguide: A Field Guide for Amateur Astronomers. — Golden Books Publishing Company, 1983. — ISBN 0-307-13667-1.
• Levy, David H. Deep Sky Objects. — Prometheus Books, 2005. — ISBN 978-1-59102-361-6.
• O'Meara, Stephen James. Deep-sky companions: the secret deep. — Cambridge University Press, 2011. — ISBN 978-0-521-19876-9.
• Ridpath, Ian; Tirion, Wil. Monthly sky guide. — 6th. — Cambridge University Press, 2003. — ISBN 978-0-521-53306-5.
  • Ridpath, Ian; Tirion, Wil. Stars and Planets Guide. — 5th. — London: William Collins, 2017. — ISBN 978-0-008-23927-5.
• Schaaf, Fred. The brightest stars: discovering the Universe through the sky's most brilliant stars (англ.). — John Wiley and Sons, 2008. — ISBN 978-0-471-70410-2.

Кылвер-влак

• Телец на wikisky.org (англ.)
• Телец, созвездие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Телец  (неопр.). Астромиф. Тергыме кече: 4 вӱдшор 2013.