Ӱярня (тылзе)
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 ий | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ӱярня́ (руш. март, лат. Mārtius mēnsis — Марсын тылзыже гыч) — юлиан да григориан кечышотлаште идалыкын кумшо тылзыже, Цезарьын реформыж деч ончыч март гыч тӱҥалше акрет Рим идалыкын икымше тылзыже. 31 кечан шым тылзе гыч иктыже. Мландын Йӱдвел полушарийыштыже ӱярня тылзе шошын икымше тылзыжлан, Кечывалвел полушарийыште шыжын икымше тылзыжлан шотлалтеш.
Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш 11 ӱярня марте кече Вӱдйоктарыше шӱдыръешыште, 11 ӱярня гыч Кол шӱдыръешыште лиеш[1] (моло данный почеш — 12 ӱярня[2]).
Статистике да тылзе нерген
Тиде тылзылан шошым йӱд ден кечын икгай кужыт лиймаш толеш — 20 ӱярня — кече йӱд дене тӧр.
Моско воктенысе верлаште лум шулаш тӱҥалме жап кокла шот дене — 16 ӱярня, эн эр жап — 3 пургыж (1914), варасе — 10 вӱдшор (1895)[3].
Кече волгыдын чумыр кужытшо 109,3 шагат лиеш[3].
Ӱярня тылзе мучаште кече ырыктыме, лум шулен пытыме кӱкшакаште да топланыме верлаште икымше пеледыш лектын кертеш. Куэвӱд кошташ тӱҥалеш[3].
Кайык-влакын чоҥештен толмо кокла шотан жап: чаҥан — 12 ӱярня гутлаште, турийын — 28 ӱярня гутлаште, шырчыкын — тылзын 30 числаже гутлаште. Игым эн ончыч ош мераҥ ышта. Шордын у тӱкыжӧ кушкеш. Маска телым малыме деч вара помыжалтеш[3].
Историй да этимологий
_YORYM_1998_26-1.jpg)
Шке лӱмжым ӱярня тылзе (руш. март) римысе сар да аралтыш юмо Марс лӱмеш налын. Акрет Римыште, кушто игече моло верла дене таҥастарымаште пушкыдырак, ӱярня икымше шошо тылзе, мланде пашам тӱҥалме идалыкын эн йӧнан жапше лийын, да сарзе кампанийым тӱҥалаш келшыше жаплан шотлалтын.
«Март» лӱм руш йылмыш Византий гыч толын. Акрет Русьышто 1492 ий марте март икымше тылзылан шотлалтын; идалыкым сентябрь гыч шотлаш тӱҥалмеке, 1699 ий марте тудо шымше лийын; а 1700-шӧ гыч — кумшо. Ӱярня тылзе (руш. март) гыч руш пролетий тӱҥалын («шошо», кызыт книгаште кучылтмо гыч кораҥдыме мут). Южо руш диалектыште ӱярнян икымше кечыже новичок маналтеш. Ожно ӱярня тылзын 1-ше кечынже российысе кресаньык-влакын телылан тарлалтме жапышт пытен да шошылан тарлалтме жапышт тӱҥалын.
Великобританий да тудын колонийже-влак 1752 ийыште григориан кечышотым пуртымо марте идалыкым ӱярня тылзын 25-ше кечыж гыч шотлаш тӱҥалыныт.
Ӱярня тылзын исторический Европысо лӱмлашкыже Lentmonat (иктӧр кече ден кечын кужеммыже лӱмеш лӱмдымӧ), тыгак Rhed-Monat але Hreth-monath (Rhedam але Hreth саксон юмо лӱмеш, тудлан тиде тылзын надырым конденыт) саксон лӱм-влак пурат[4]. Англ-влак ӱярням Hyld-monath («тӱтан тылзе») маныныт. Акрет руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе сухий маналтын, калык тылзышомаклаште тыгак — зимобор, протальник, грачевник, капельник.
Моло йылмылаште
Европысо шуко йылмыште март тылзын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но икмыняр ойыртем уло.
Финн йылмыште тылзе maallinen kuu «мланде тылзе» гыч maaliskuu маналтеш — тиде жапыште лум йымач мланде кояш тӱҥалеш. Чех йылмыште март březen маналтеш, украин йылмыште — березень, «берёза (куэ)» мут гыч, ты пушеҥгыште вӱд кошташ тӱҥалеш. Мом ончыктымыж дене белорус сакавік лӱм лишыл, «сок» мут гыч (куэ вӱд нерген шоналтеш). Хорват йылмыште ӱярня — ožujak, лӱм хорват йылмыште «шоя» манмым ончыктышо мут гыч лектын манме шонымаш уло, тудо ты пагытыште игечын кокыте улмыжо, вашталт шогымыжо нерген ойла. Литва йылмыште kovas — «чаҥа» манмым ончыкта[5].
Казах йылмыште ӱярня тылзе — «Наурыз», тудо тиде тылзынак палемдыме «Новруз» пайрем дене кылдалтын.
Кызытсе китай да япон йылмылаште ӱярня «кумшо тылзе» семын палемдалтын.
Якут йылмыште ӱярня тылзе «Кулун тутар» лиеш, тудо «чомам налме тылзе» манын кусаралтеш. Тиде тылзын вӱльӧ-влакын шуко чомашт шочеш, а чома шочмо у илышын символжылан шотлалтеш. Якут-влакын озанлык пашам вӱдымаштышт имньым ончымаш ик эн тӱҥ пашалан шотлалтеш, сандене чома шочмо нунылан пеш чот кӱлешан.
Пайрем-влак
- 1 ӱярня — Дискриминаций ваштареш кучедалме кече; Теҥызысе шудын тӱнямбал кечыже; Российыште пырыс кече.
- 3 ӱярня — Ир пӱртӱсын тӱнямбал кечыже; Пылышын тӱнямбал кечыже; Йоча телевидений да радион тӱнямбал кечыже.
- 8 ӱярня — Ӱдырамашын тӱнямбал кечыже; Кайыкын пыжашым мумо кече (кужемдыме ийын).
- 9 ӱярня — Кайыкын пыжашым мумо кече (тыглай ийын).
- 10 ӱярня — Архивын кечыже.
- 11 ӱярня — Таджик савыктышын кечыже.
- 12 ӱярня — Минюстын уголовно-исполнительный кышкарысе пашаеҥже-влакын кечышт.
- 13 ӱярня — Слонын калыкле кечыже; Касьянын кечыже.
- 14 ӱярня — Пи числан тӱнямбал кечыже.
- 15 ӱярня — Исламофобий дене кучедалме тӱнямбал кече; Сатум налше-влакын праваштым аралыме тӱнямбал кече.
- 17 ӱярня — Шнуй Патрикын кечыже.
- 19 ӱярня — Вӱдйымал морякын кечыже.
- 20 ӱярня — ООН-ышто француз йылме кече; Тӱнямбалысе пиал кече.
- 21 ӱярня — Поэзийын тӱнямбал кечыже; Чодыран тӱнямбал кечыже; Расе шот дене шыгыремдылмашым (дискриминацийым) пытарышаш верч тӱнямбал кече; Наврузын тӱнямбал кечыже; Даун синдроман айдемын тӱнямбал кечыже; Курчак театрын тӱнямбал кечыже; Тӱсын тӱнямбал кечыже.
- 22 ӱярня — Вӱд поянлыкын тӱнямбал кечыже.
- 23 ӱярня — Метеорологийын тӱнямбал кечыже; Россий гидрометеорологий службо пашаеҥ-влакын кечышт.
- 24 ӱярня — Туберкулёз ваштареш кучедалме кече.
- 25 ӱярня — Кул да трансатлатике култоргайыме пашан жертвыже-влакым шарныме тӱнямбал кече; Россий тӱвыра пашаеҥын кечыже; Феофан кече.
- 27 ӱярня — Театрын тӱнямбал кечыже; Россий МВД Элгӧргӧ войскан кечыже (1996—2016); Россий Федерацийысе калыкле гвардий войскан кечыже.
- 28 ӱярня — Пырыс-влакым пагалыме кече.
- 29 ӱярня — Юридический службо специалистын кечыже.
- 30 ӱярня — Суртдымо еҥын кечыже.
- 31 ӱярня — Резерв копийын тӱнямбал кечыже.
- Вашталтше
- Ӧпкем кудалтыме рушарня.
- Яндар шочмо.
- Шыл укеан шуматкече.
- Яндар шочмо.
- Шошым кычкырыме кече.
- 2-шо рушарня — Планетарий-влакын тӱнямбал кечышт; Геодезий ден картографий пашаеҥ-влакын кечышт.
Тӱвыраште
Сӱретсымыктыш
- Март — Исаак Левитанын сӱретше, 1895
- Ранняя весна — Алексей Саврасовын сӱретше, 1880-ше ийла
Кинематограф
- Ранняя весна — япон фильм, драме, 1956 ий
Поэзий
- Весна в лесу (1956), Весеннею порою льда (1931), Март (1947), Ледоход (1916) — Борис Пастернакын почеламутшо-влак
Руш калыкмут ден пале-влак
- Март — шошо огыл, а шошо тӱҥалтыш[6]
Палемдымаш
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 21 шыжа 2025. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ 1 2 3 4 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 18. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ History of March - by Lillith - Helium (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
- ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
- ↑ Круглый год. Русский земледельческий календарь / сост. А. Ф. Некрылова. — М.: Правда, 1989. — С. 118. — 496 с.
Литератур
- Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
- Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2
Кылвер-влак
- Март // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
