Пургыж (тылзе)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Пургыж (ыҥ-влак) онч.
Пургыж
Шч Кш Вр Из Кг Шм Рш
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28  
2026 ий
Нечкинысе национал парк февральыште
Финляндийыште февраль

Пургыж (руш. февраль, лат. Februārius mēnsis — «Фебруусын тылзыже», «эрыктыше тылзе»; лат. Februa — «эрыктыше пайрем» гыч) — юлиан да григориан кечышотлаште кокымшо тылзе, Цезарьын уэмдымашыж деч ончыч март гыч тӱҥалше акрет Рим идалыкын латкокымшо тылзыже. Тиде идалыкын эн кӱчык тылзыже, да 30 деч шагал кечан улыжат ик тылзе: тыглай ийыште 28 кече да високосный ийлаште 29 кече уло. Мландын Йӱдвел пелшарыштыже телын кумшо тылзыжлан, Кечывалвел пелшарыште кеҥежын кумшо тылзыжлан шотлалтеш.

Кызытсе самианыште григориан кечышот почеш 16 пургыж марте кече Тӱкан Каза шӱдыръешыште шога, 16 пургыж гыч — Вӱдйоктарыше шӱдыръешыште[1][2].

Статистике да каласкален сӱретлымаш

Европын йӱдвел ужашыштыже февральын температуржо кокла шот дене (Ослон примерже почеш): −2.4, −25 гыч 13.8 градус марте вашталтын кертеш.

Кокла Россий кумдыкышто Моско воктенысе вершӧр пример почеш февральын температуржо кокла шот дене: −9,6 °C, 1929 ийыште −38,2 °C гыч 1935 ийыште +5,7 °C марте вашталтмаш лийын[3].

Январь дене таҥастарымаште, кече волгыдын чумыр кужытшо 27 шагатлан кушкеш, 59 лиеш[3].

Шем курныж пыжашым опташ тӱҥалеш. Шӱльыгайыкын да кугу кисан икымше мурышт йоҥгалтеш. Тылзе мучаште ильывуй шошылан чоҥештен толеш — ӧрш йӱдвелышкыла чоҥештен кая. Ава маска вынемыштыже игым ышта[3].

Тыглай ийыште 28 кечан гына улмыжлан кӧра тиде тылзе идалыкыште улыжат икте, кудыжо ик тичмаш тылзыде эртен кертеш. Тылеч посна, февраль улыжат ик тылзе, кушто куд ийлан ик гана да кажне 11 ийлан кок гана шым кечан тичмаш арня ныл гына толеш (пытартыш гана 2010 ийыште лийын, адак 2021 ийыште лийын да вес гана 2027 ийыште лиеш).

Ныл ийлан ик гана наре жапыште февраль 29 кечан лиеш. Нылымше ий 100-лан кодде пайлалтеш, но 400-лан кодде ок пайлалт гын, ешартыш кече ок пуро. Тыге, 1900 ийыште високосный ий лийде кодын. Кызыт високосный ий кораҥдалтде тыглай радам дене 2100 ий марте лияш тӱҥалеш[4][5].

Историй да этимологий

Сылнысӱретышке пуртымо сынан февраль

Февраль манын — februarius mensis — акрет римлян-влак, преданий почеш, Нума Помпилийын але Тарквиний Кугешнышын пуртымо кечышот тылзым лӱмденыт. Эн акрет (Ромулын) кечышотышто, кудын почеш идалык 10 тылзылан шелалтын да 304 кече гыч шоген, тиде тылзе, тыгак январят, лийын огыл. Нума (але Тарквиний) годым кечышотым уэмдымаш кече-тылзе ийым (ала кече-тылзе циклым) пеҥгыдемдаш манын ышталтын; тидлан кок у тылзе, январь да февраль, пурталтын, тидын годым римлян-влакын идалыкыштын пытыше февраль тылзе 28 кече гыч шоген (акрет годымсо чот числан улыжат ик тылзе; моло тылзе-влакын кечышт чот числан лийын огытыл, молан манаш гын чотдымо числа, акрет римлян-влакын ӱшанымашышт почеш, пиалым конден). Ӱшанаш лийшын палыме: м. э. деч ончыч 153 ий деч вара огыл идалык тӱҥалтыш 1 январьыш кусаралтын, да февраль Рим тылзе-влакын радамыштышт кокымшо верым налын. Макробийын «Сатурналийыштыже» ойлалтеш: идалык тӱҥалтышым январьыш кусарымаш январь ден февральым кечышотыш ешарыме годым Нуман темлымыже лийын.

Февраль тылзын лӱмжӧ этрус-влакын Фебруус мланде йымалсе кугыжанышыштын юмышт гыч лектын[3] да эрыкталтмаш йӱла (februa, februare, februum) дене кылдалтын, тидыже акрет Римысе Луперкалий мланде саска пайремлан (15 февраль — dies februatus) логалын, акрет Рим годсо тылзе кечышот почеш тичмаш тылзылан пернен. Кече-тылзе циклым пеҥгыдемдыме годым тылзе-влакым эше пурташ кӱлын, нине пытартышыштым римлян-влак 23 да 24 февраль коклаште вераҥденыт (4 ияш цикл годым — кокымшо да нылымше ийыште). Кажныже 365 кечан кум ий да 366 кечан ик ий гыч шогышо ныл ияш циклым пуртышо Юлий Цезарь годым пытартышысе февральже 29 кечан лийын, тидын годым 23 февраль мартысе календ марте шымше кечылан (a. d. VII Kal. Mart.), 24-ше февраль — тылеч ончычсо кудымшо, а 25 февраль — мартысе календ марте ончычсо кудымшо (a. d. VI Kal. Mart, posteriorem и priorem) кечылан шотлалтыныт. Тиде кудымшо кече-влак март календ марте кокыт лиймылан кӧра 29 кечан февраль улман идалык annus bissextus маналтын, чынжым лат. — «кок гана кудымшо» (тышеч année bissextile, мемнан високосный ий). Грек-влакынат, тыгак нунын семынак ыштыме Рим кечышотштат февраль идалыкын пытартыш тылзыжлан шотлалтын, сандене идалыкын пытартыш тылзышкыже ешартыш кече тыгай ойыртем дене веле пурталтын: грек-влак ешартыш кечым тылзе мучашке пуртеныт, а римлян-влак — тылзын пытартыш вич кечыже кодмо деч ончыч[6].

Февральын Европысо историйыш пурышо лӱмжӧ-влак коклашке тудын тошто англичан лӱмжӧ Solmonath («лавыран тылзе») да Kale-monath («ковышта тылзе») да Карл Великийын пуымо палемдымаш — Hornung пурат (акрет исланд hjarn — «кылмыше лум тӱшка» дене келшен толеш)[7]. Акрет руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе сечень маналтын, калык тылзышомакыште тыгак — вьюговей, бокогрей, снежень, межень, лютый, кривые дороги.

Руш йылмыш лӱмжӧ черке-славян февруарь гыч толын, тудым латынь гыч (februārius) кокла грек йылме (φεβρουάρι(ο)ς) гоч налме. Тылзе тыгак феврарь, феуларь маналтын[8].

1930 да 1931 ийлаште СССР-ыште 30 февраль улман совет революций кечышотым  (руш.) (мар. пурташ темлыме, но темлымашым илышыш пуртымо огыл.

Акрет Ирландийыште 1 февральыште Имболк пайрем эртаралтын, тудо шорык пача шочмым палемден, йӱла почеш, тиде жап гыч шошо тӱҥалын, а февраль икымше шошо тылзылан шотлалтын[9].

Моло йылмылаште

«Февраль» (Леандро Бассанын сӱретше, 1595/1600 ийла)

Европысо шуко йылмылаште февральын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но икмыняр ойыртем уло.

Финн йылмыште тылзе helmikuu маналтеш, вес семынже «чинче тылзе», молан манаш гын пушеҥгыште шулышо лум вӱд чӱчалтышлаш савырна, нунышт кылмат да чинче пырчыла койыт. Чех йылмыште февраль únor маналтеш, nořiti se — «вошт йоммеш пураш» мут гыч (очыни, эҥерыште ий шулымылан кӧра, тудо ӱмбачын вӱд дене леведалтеш). Украин йылмыште февраль — лютий, белорусышто — люты, поляк йылмыште — luty, вес семынже «лютый» (шучко, чаманыдыме). Хорватла февраль — veljača — «пеш кугу»: лӱм, очыни, Veljak мут гыч лектын, 2 февральлан логалше Сретений пайремын ик тошто лӱмжӧ гыч, кеч лийын кертеш — славян-влакын чий юмышт денат кылдалтын. Тылзын турко лӱмжӧ — Şubat — сирийла «суббота» гыч. Литва йылмыште vasaris маналтеш (vasara — «кеҥеж», акрет индийла vasar — «ондак» дене келшен толеш[10]).

Кызытсе китай да япон йылмылаште февраль «кокымшо тылзе» семын палемдалтын. Тошто япон тылзе кечышотышто февральлан лишыл тылзе (да вара тудын дене келыштаралтше) Кисараги (如月, 絹更月 але 衣更月 маналтын, тидыже чынжым «вургемым вашталтыме тылзе» манмым ончыкта. Февральланак кучылтмо моло тошто япон лӱм-влак: Мумэцуки (梅見月, тидыже чынжым «сливе пеледышым ужаш лийме тылзе» манмым ончыкта) да Кономэцуки (木目月 — «пушеҥгын у илышым налме тылзе»).

Пайрем-влак

«Февраль» (Беррийысе герцогын моткоч сӧрал часословшо, 1410—1490 ийла)
Вашталтше

Палемдымаш

  1. ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 28 шыжа 2011. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
  2. ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. ↑ 1 2 3 4 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 10. ISBN 5-7230-0074-8
  4. ↑ Leap years : Time & timekeeping : Fact files & in-depth : Learning : NMM (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  5. ↑ USNO (U.S. Naval Observatory): Leap Years. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  6. ↑ Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
  7. ↑ Фасмер Макс Этимологический словарь русского языка. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  8. ↑ Фасмер Макс «Этимологический словарь русского языка» (онлайн версия), Февраль. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  9. ↑ Праздники кельтов. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
  10. ↑ весна, этимология весна, весна этимология и происхождение « Этимологический словарь русского языка. Фасмер Макс (online онлайн версия) « Русский язык « Classes.ru. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.

Литератур

  • Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М.: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
  • Народный Месяцеслов. — М.: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

Кылвер-влак

  • Февраль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Обнорского Н. П.
  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пургыж_(тылзе)&oldid=1232221" гыч налме