Еремей Запрягальник
| Еремей Запрягальник | |
|---|---|
 С. Виткевич. Куралмаш. 1875 | |
| Тӱрлылык | Калык христиан |
| Тыгак | Иеремий (черк.) |
| Ыҥ | кеҥеж дене кумшо гана вашлиймаш |
| Палемдат | славян-влак |
| Кече | 1 (14) май |
| Пайремлымаш | май пучымышым ямдылымаш да пӱртӱсыштӧ пырля кочмаш; 2 май йӱдым тулотым ылыжтымаш; олым чучылым йӱлалтымаш |
| Йӱла | капым вӱд дене мушмо йӱла; пасушто кумалме йӱла; куралмаш-икияшым икымше гана ӱдымаш; пасум ӱдымӧ деч ончыч руаш гыч ыштыме турийым кӱэштыныт |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
.jpg)
Еремей Запряга́льник — славян-влакын 1 (14) майлан толшо калык календарьысе кечышт. Еремейлан эрвел славян кеҥеж дене кумшо да пытартыш гана вашлиймаш[1], куралашлан пытартыш арня да ӱдаш тӱҥалме жап[2]. Кечывалвел славян-влакын тиде кечын кишкым поктылмашке виктаралтше йӱла шукталтеш[3].
Моло лӱм-влак
руш. Макарий[4], Еремей, Запашник, Посевы, Засеватель, Пролетье, Гулёный день[5], Встреча пролетья[6]; белор. Макарэй[7]; болг. Ирима, Иримия, Ерма, Ирминден, Еремия, Зъмски ден[8]; серб. Јеремијиндан[9], Змиjски светац, св. Jepeмиja, Еремиjин дан, Еремиа, Ирмиjа[10], Женско весеље[11][велыжым 3637 кече ончыктымо огыл]; чех. да словакла Fiilpa a Jakuba[4]; полякла Jakub, św. Filip i Jakób apostołowie[4].
Тиде кечын тыгай-влаклан вуйым сават: православий славян-влак — Иеремий ден Киевский Макарий митрополитлан, а касвел славян католик-влак — апостол Филипп ден Якыплан; кӧн лӱмышт кече лӱмыштӧ улыт.
Йӱла
1 Май йӱла почеш революций деч ончычсо Российыште «шошо пайрем, кеҥеж тӱҥалтыш» семын шотлалтын[12]. Тиде кечын, йӱдым, Ярило ошын (объярин) коштеш (объярь — выльгыжше порсын куэм, муар) шийын-шӧртньын волгалтеш, вуйыштыжо ал маке пеледышан вуйшӱдыш, кидыштыже — икияш шурнывуй: шыдаҥ, шож, шӱльӧ, шемшыдаҥ, тар). Кушто Яр Хмель тошкалеш — тушто ӱдыдымо икияш шурно шочеш, Ярило яндар пасушко ончалеш — тушто канде пеледыш олача-вулачан коеш, шем чодырам ончалеш — кайык-влак чогыматен муралтат, вӱдышкӧ ончалеш — тушто ший колжо йомартлын модеш. Ярило мландым тошкал гына шукта — шӱшпык-влак чоҥештен толыт (Шӱшпык кече), Ярило Йывача кечын колен колта — шӱшпык-влак шыпланат[13][велыжым 3637 кече ончыктымо огыл].
Воронеж кундемысе Караяшникыште 1–2 майыште шошо толмым да пасушто озым лекмым пайремленыт. Уремлаште тулото дене май пучымышым ямдыленыт. Кажныже кочкыш-йӧрвар гыч мом-гынат конден: шыдаҥым, пареҥгым, коям, муным, шоганым, ӱйым да тӱшкан ӱстел сийым погеныт. Ӱдыр-рвезе-влак модмашке чумыргеныт. Муреныт мурым: «Изи турий, кондо шошым шке почыштет, шогавуйышто, тырмалаште, уржа копнаште, шӱльӧ кылташте»[14].
Тиде кечын Олонец губернийыште олым чучыл дене шошым вашлийыныт да тудым кужу вараш кылден, кӱкшака вереш вераҥденыт. Тушко когыльым, тӱрлӧ кочкышым да аракам конденыт. Чучыл воктен ӱстел сийым погеныт, вара чучылым йӱлалтеныт да йӱлен пытымешке йырже куштеныт[15].
Украинысе Карпатыште мурым муреныт[16][велыжым 3637 кече ончыктымо огыл]:
Оригинал
- Як май затрубив пресвятий Юрій,
- Зазеленіли гори, долини,
- Гори, долини, ще й полонини.
- Пішли голоси по всіх низинах,
- По буковинах, по всіх річинах,
- Та по річинах, по кирничинах.
- Усі низини зазеленіли,
- Всі буковини сі зашаріли.
- Та зозулечки повилітали,
- Повилітали, защебетали.
- І всі сі річки порозмерзали,
- Всі сі кирнички повиповняли,
- Пообцвітали все лотадами.
- Та всі овечки та заблеяли,
- Всі ся вівчарі ізрадували.
Кусарыме[17]
- Кунам май шнуй Юрийлан пучым пуалтен,
- Курык, нур-влак ужаргеныт.
- Йоҥгыш йӱк-йӱан лап верыште,
- Шергылт кайыш аланлаште
- Олык йогынысо луклаште.
- Олыкласе памашлаште,
- Ужаргеныт лоп вер-шамыч,
- Чоҥга-шамыч пеледалтыч,
- Но куку-влак чоҥештеныт,
- Чоҥештеныт, кукуленыт,
- Чыла эҥер-влак тарваненыт,
- Чыла памаш-влак йоргыктеныт.
- Лотос-влак пеледыныт.
- Шорык пача-влак магыреныт,
- Кӱтӱчӧ-шамыч куаненыт.
Тиде кечын сугыньлымаш: «куралме нур ӱмбак шурно комдым нӧлтал». Куралме деч ончыч тошто йӱлам шуктеныт: кумалыныт да йӱдвел деч молылан кум велке вуйым савеныт да, вуйым савен, кажне велке кормыж шурным кудалтеныт[18].
Донысо казак-шамычын шке йӱлашт лийын: лувуй мландын кажне лукышкыжо кӱэштме «Турий» але «Крест» сийым пыштеныт, кашым савыреныт, вара сийым шкеак кочкыныт да ӱдаш пижыныт. Южо станицыште пасу пашам тӱҥалме деч ончыч нурым «шнуй вӱд» дене волгалтареныт[19].
Болгар-влак тыге шонат: нылле индырымашым эртымеке, Благовещений толмеке, кишке-влак пыжашышт гыч нушкын лектыт, а Иеремий нунын кугыжашт улеш[20]. Тиде кечын кишкым да шыҥшальым поктен колтымашке виктаралтше йӱла радам-влак шукталтыт, нунын деч илемым аралат. Благовещенийысе семынак, ӱдыр але ӱдырамаш уржа вуйым, сипсам налеш, йыҥгыртатен, пӧрт мучко да кудывече мучко ю мутым пелешткален савырна[3]:
Куржса, кишке да шыҥшале-влак!
Капка ончыл Аремей,
Тудо тендан вуйдам руалеш!
Серб-влакын йӱлашт кодын — тиде кечын пӧрт омса воктен шорык оҥгыран ӱдыр-влак «Иеремий муро-влакым» мурат[9]. Нине ӱдыр-влакым королева але кугыжан вате маныт. Южгунам ӱдыр-влак олмеш рвезе-влак села йыр кычкыркален савырнат: «Иеремий пасушто, куржса кишке-влак теҥызыш!»[21].
Калыкмут ден пале-влак
- Кеҥежын шошо ден кумшо да пытартыш вашлиймашыже.
- Икымше май лупсыш ик кормыж икияшым аҥаш кудалте.
- Уржа ойла: кызыт мыйым ломыжыш, да жапыштыже; а шӱльӧ: лавыраш мыйым тошко, а мый князь лиям, кеч вӱдышкӧ, лачак лиеш.
- Еремей годым ӱдӧ (1 май) да Еремей (Ермий) ӱдымым мучашле (31 май; ӱдымашын тӱҥалтыш ден мучашыже уло).
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Ермолов, 1901, с. 256.
- ↑ Некрылова, 1991, с. 183.
- ↑ 1 2 Гура, 1997, с. 343, 347.
- ↑ 1 2 3 Агапкина и др., 2004, с. 166.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 262.
- ↑ Даль, 1879, с. 503.
- ↑ Лозка, 2002, с. 114.
- ↑ Колева, 1977, с. 290.
- ↑ 1 2 Петровић, 1970, с. 172.
- ↑ Кашуба, 1977, с. 267.
- ↑ Недељковић, 1990.
- ↑ Фурсова, 2010, с. 888.
- ↑ Мельников, 1875.
- ↑ Пухова, Христова, 2005, с. 80.
- ↑ Терещенко, 1848, с. 10.
- ↑ Грушевський, 1993.
- ↑ В. Лобачёв кусарен]].
- ↑ Некрылова, 2007, с. 236.
- ↑ Волков, 1998, с. 417.
- ↑ Маринов, 1891, с. 155.
- ↑ Агапкина, Плотникова, 2001, с. 251.
Литератур
- Май / Агапкина Т. А., Валенцова М. М., Плотникова А. А. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 166–170. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Ганцкая О. А. Поляки // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 202–220. — 360 с.
- Гура А. В. Символика животных в славянской народной традиции. — М.: Индрик, 1997. — 912 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-056-6.
- Запрягать // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880. — Т. 1.
- Месяцеслов // Пословицы русского народа : Сборник пословиц, поговорок, речений, присловий, чистоговорок, прибауток, загадок, поверий и пр. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — М., 1879. — Т. 2.
- Донские казаки в прошлом и настоящем / Под редакцией. проф. Ю. Г. Волкова. — Ростов-на-Дону: Издательство Ростовского университета, 1998. — 502 с. — ISBN 5-88616-062-0.
- Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
- Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Пухова Т. Ф., Христова Г. П. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 249 с.
- Кашуба М. С. народы Югославии // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 243–273. — 360 с.
- Колева Т. А. Болгары // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 274–295. — 360 с.
- Коринфский А. А. Май-месяц // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 261—270.
- Мельников-Печерский П. И. В лесах. Книга вторая. — М., 1875.
- Некрылова А. Ф. Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
- Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
- Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. Праздники и обычаи. — СПб.: Издательство МГУ, 1885. — 245 с.
- Терещенко А. В. 5. Простонародные обряды: Первое марта. Встреча весны. Красная горка. Радуница. Запашка. Кукушка // Быт русского народа: забавы, игры, хороводы. — СПб.: Типография военно-учебных заведений, 1848. — 181 с.
- Фурсова Е. Ф. Традиционализм и неотрадиционализм в современной культуре восточнославянских народов Сибири // Материалы международной научно-практической конференции «Регионы России для устойчивого развития: образование и культура народов Российской Федерации». — Новосибирск: ЗАО ИПП «Офсет», 2010. — Т. 1. — С. 882—892. — ISBN 5-7133-0704-2.
- Агапкина Т. А., Плотникова А. А. Јеремија // Словенска митологија. Енциклопедијски речник / Редактори Светлана M. Толстој, Љубинко Раденковић. — Београд: Zepter book world, 2001. — С. 250–251. — ISBN 86-7494-025-0. (сербхорв.)
- Грушевський М. С. Історія української літератури, В 6 т. 9 кн (укр.) / Упоряд. В. В. Яременко. — К.: Либідь, 1993. — Т. 1. (укр.)
- Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар (белор.). — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2. (белор.)
- Маринов Д. Жива старина. Книга перва: Верванията или суеверията на народа. — Руссе, 1891. — 189 с. (болг.)
- Неделькович, М. Годишњи обичаји у Срба (серб.). — Београд: Вук Караџић, 1990. (серб.)
- Петровић П. Ж. Јеремијиндан // Српски митолошки речник. — Београд: Нолит, 1970. — С. 172. — 317 с. — (Библиотека Синтезе). (сербхорв.)
Кылвер-влак
 | Тиде статьям тӧрлашлан:
|
