Шорык (шӱдыръеш)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Шорык онч.
Шорык
лат. Aries   (р. п. Arietis)
Aries constellation map ru lite.png
Кӱчыкын Ari
Ӱжвата Тага
Вик нӧлтмаш 1h 40m гыч 3h 22m марте
Вашталтмаш +9° 55′ гыч +30° 40′ марте
Кумдык 441 кв. градус
(39 вер)
Лопкытлаште коеш +90° гыч −59° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак
(койшо шӱдыр кугыт < 3m)
Метеор йогын
Пошкудо шӱдыръеш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шорык (руш. Овен, лат. Aries) — зодиак шӱдыр-влак кокла гыч утларак палыме шӱдыръеш, кеч чолгыжмо шот дене кокытан деч кугурак шӱдыр тыште уке. Кум тӱҥ шӱдыр — Хамаль («таган вуйжо»), Шератан («кыша» але «тамга») да Мезартим (келшен толшын α, β, ден γ Шорык) муаш куштылго: нуно Кумлукан (треугольник) деч кечывалвелышкыла улыт. Нылымше кугытан Мезартим шӱдыр ик эн ончыч кокыте шӱдырыш савырнен, тудым телескоп полшымо дене (Роберт Гук) 1664 ийыште почын.

Эскерымаш

Шинча денак ужаш лийме шӱдыръеш

Правил семын, Кече Шорык шӱдыръешыште 19 апрель гыч 13 май марте верлана[1][2]. Эскерашлан эн сайын келшен толшо жап — шыже. Пӱтынь Россий кумдыкышто коеш.

Историй

Шумер-влак Шорыкым «Таган шӱдыръешыже» маныныт, а китай-влак — «Эрвелсе ош тигр».

Акрет грек мифологийыште Шорык шӱдыръеш — чоҥештылше Крия таган катастеризмже, тудым пылвомыш юмо Нефела шке икшывыже-влакым, Фрикс ден Геллым, утараш колтен. Шорык нуным Дарданелле вӱдйогын гоч вошт Колхидыш наҥгаен, туштыжо Фриксым надыр шотеш кумалын, а тудын межше лӱмлӧ артефакт лийын, тудым вараже аргонавт-влак кычал коштыныт[3].

«Шорык» лӱмым Тенедосский Клеострат темлен маныт. Шӱдыръеш Клавдий Птоломейын «Алмагест» лӱман каталогышкыжо пурен.

Вавилон астролог-влак Шорык шӱдыръешым «Тарлыме пашаеҥ» ман лӱмденыт[4].

Шӱдыръешын астрономий тамгаже (♈) шошо кечын йӱд дене иктӧр улмыжым палемдаш кучылталтеш, 2000 ий ожно Шорыкышто лийын, тунам Акрет Грецийыште астрономий терминологий шочын.

1603 ийыште Шорык шӱдыръешлан Байерын палыж-влакым ойырымо, нуно α буква гыч τ марте ончыкталтыныт.

Тиде шӱдыръеш кумдыкышто ондак Йӱдвел Карме шӱдыръеш улмаш, 1612 ийыште астроном Планциусын темлымыж дене Apes (Мӱкш) ман серыме. Тудын эн чолга шӱдыржӧ — 41 Шорык.

Юлиус Шиллерын «христиан шӱдыр кава» атласыштыже Шорык тыглаяк «Апостол Пӧтыр» маналтын.

1712 ийыште шӱдыр-влак тыгак Флемстида тамган лийыныт да 1 гыч 66 цифр дене палемдалтыныт. Шӱдыр кавам шӱдыръеш-влаклан пайлыме годым Шорык кумдыкышто Кит шӱдыръешын кум шӱдыржӧ (54, 85, 88) да 1 (16) логалыныт.

Шӱдыр-шамычым Римысе икымше погынышто МАС шотыш налын. А 2006 ийыште Шорыкышто утларак кужу GRB 06021 гамма-вогалтыш лийын.

Чапланыше объект-влак

Шӱдыр

  • Хамаль (α Шорык) — нарынчалге гигант, К2 спектр классан
  • Шератан (β Шорык) — Кокыте шӱдыр, Шорыкын Альфа ден Гамме коклаштышт коеш
  • Мезартим (γ Шорык)- кум шӱдыран кышкар
  • Ботейн (δ Шорык) — эше ик нарынчалге гигант
  • λ Шорык — оптике гоч — кокыте шӱдыр
  • 53 Шорык — куржшо шӱдыр, 4-5 миллион ий ожно Орионын пылже гыч лектын вочшо шӱдыр
  • Бхарани (41 Шорык) — В8 спектр классысе тӱҥ радамын шӱдыржӧ
  • vζ Шорык — А1 спектр классысе тӱҥ радамын шӱдыржӧ
  • TZ Шорык — йошкар карлик, меман деке эн лишыл шӱдыр
  • Тигарден шӱдыр — ик эн вудака шӱдыр, палыме гыч
  • 10 Шорык — кок кышкаран шӱдыр тӱшка, ош-нарынче субгигант гыч ышталтын

Келге сандалыкысе объект-влак

  • NGC 772 — Мланде деч 130 миллион сото идалык тораште улшо спираль галактике
  • NGC 770 — NGG 772 вийдыме спутник-галактик
  • NGC 673 — эше ик спираль галактике Шорыкышто
  • NGC 678 и NGC 680- мужыр галактике
  • NGC 873 — 8 галактике гыч ышталтше тӱшкан ик эн чолга шӱдыржӧ
  • NGC 1109 галактике
  • PSO J030947.49+271757.31 — шанче тӱняште палыме, эн мӱндырнӧ улшо блазар
  • NGC 900 — линзыла койшо галактике, NGC 901 воктене улеш

Астероизм-влак

41, 39, 35 Шорык — астеризм ончычсо Йӱдвел Карме шӱдыр-влак

Метеор шӱдырйогын

  • Кечывал Ариетид-влак — 22 май гыч 2 июль марте
  • Дельта-Ариетид-влак — 8 декабрь гыч 14 январь марте
  • Шыже Ариетид-влак — 7 сентябрь гыч 27 октябрь марте
  • Сигма-Ариетид −12 гыч 19 октябрь марте

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Constellations of the zodiac. Тергыме кече: 26 шорыкйол 2011. Архивлыме 23 шыжа 2012 ий.
  2. ↑ Созвездие Овна. Тергыме кече: 15 шыжа 2011. Архивировано из оригинала 24 ӱярня 2012 ий.
  3. ↑ Н. А. Кун. Легенды и мифы Древней Греции
  4. ↑ Вавилонская астрология. Тергыме кече: 15 ӱярня 2022. Архивлыме 29 сӱрем 2017 ий.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шорык_(шӱдыръеш)&oldid=1163269" гыч налме