Биологий тӱрлылыкын тӱнямбал кечыже
| Биологий тӱрлылыкын тӱнямбал кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Тӱнямбал |
| Ышталтын | ООН Генеральный Ассамблейын резолюцийже дене |
| Палемдат | ий еда |
| Кече | 22 ага |
| Йӱла | йырым-йырысе йырвелым аралыме нерген лекций, экологий пайрем, ончер |
Биологий тӱрлылыкын тӱнямбал кечыже ( ООН-ын моло официал йылмыла дене: англ. International Day for Biological Diversity, араб. اليوم الدولي للتنوع البيولوجي, исп. Día Internacional de la Diversidad Biológica, кит. 生物多样性国际日, фр. Journée internationale de la diversité biologique ) ООН-ын (Ушымо Калык-влак Организацийын) тӱнямбал кечыже, кажне ийын 22 майыште Ушымо Калык-влак Организацийын тӱҥалмыж дене палемдалтеш. 1993 ийыште Ушымо Калык-влак Организацийын Тӱҥ Ассамблейже дене биологий тӱрлылыкым аралаш кӱлмӧ нерген калыкым палдараш шонен увертарыме — Мланде ӱмбалне улшо илышын чыла сынжым, тыш пура тӱрлӧ лиймыже, экокышкар да генпоянлык (генофонд).
Ушымо Калык-влак Организацийын Тӱҥ Ассамблейже увертарен (1994 ий 19 декабрь гыч A/RES/49/119 №-ан резолюций)[1], ончыч 29 декабрьыште палемденыт, вара 22 майыш кусарыме[2].
Пайремын сынже
Биологий тӱрлылык — тиде илыше чонан-влакын шуко тӱрлӧ лиймышт: бактерий гыч экокышкар марте[3]. Биотӱрлылык илышыште иктӧрлыкым куча, тыге илышлан мо кӱлеш, чылажымат ситара (вӱдым, кочкышым, шотан игечым, озанлык (экономике) кушмым да т. м.). Мутлан:
- тӱнямбал ВВП-н кугурак ужашыже пӱртӱс поянлык деч шога;
- шуко еҥлан теҥыз — илен лекташ йӧным ыштыше негыз (источник);
- айдемын 80 % кочкышыжо кушкыл-влак гыч ситаралтеш;
- мланде да океанын экокышкарже-влак «углеродым пытарыше семын пашам ыштат да т. м[4][5].
Биотӱрлылыкым йомдарымаш шужен илымашке, чонан деч айдемылан чер куснымашшке (зооноз), игече (климат) вашталтмашке да моло тӱрлӧ азапыш конда[6].
Биологий тӱрлылыкым йомдарымашын тӱҥ амалже-влак — айдемын озанлык пашам утыжден чолган шуктымыжо, пӱртӱс поянлык дене шотдымын пайдаланымаш[6][4], калык чотын кушмыжо, утыжден кочмыжо, йырым-йырым лавыраҥдымаш[7].
Биологий тӱрлылык тӱнямбал кечын шонымашыже — чонан да кушкыл-влакын (фаунын да флоран) йомын пытымышт да шагалем толмышт нерген шинчымашым калык деке шукташ[8][9].
ЮНЕСКО-н Тӱҥ директоржо Одрэ Азуле[10]:
«Мыланна мемнан йыр улшо пӱртӱс да мланде ӱмбалне илыше чонан-влак дене кыл кучымо шотым пӱтынек вашталташ кӱлеш, пӱтынь мер тӱшкалан ик тӱням ончылгоч палемден чоҥымо пашам тӱҥалман.»
Эртымгорно
«Биологий тӱрлылык» термин 1970-ше ийлаште лектын[11]. Лу ий гыч тудо ешартыш да негызлыше биологий аланыш кумдан пурен[12].
1992 ий 22 майыште Рио-де-Жанейрошто Биологий тӱрлылык нерген конвенцийым пеҥгыдемдыме[8] — биотӱрлылыкым аралымашке виктаралтше калык кокласе права шотышто кагаз[13]. 1993 ий 29 декабрьыште конвенций вийым налын[2]. 2025 ий май тылзе марте ты кагазым 196 кугыжаныш сайлан шотлен[14].
Варажым конвенцийыш тыгай кагаз ешаралтыныт: биолӱдыкшдымылык шотышто Картахенысе протокол (2000), генетике поянлык деке пурымым да тӱшкан чын кучылтмо шотышто Нагойский протокол (2010), биолӱдыкшдымылык шотышто картагенысе протоколлан муткучыш да йомдарымым пӧртылтымӧ нерген Нагой-куала-лумпурысе ешартыш ойвозыш (2010)[2].
1994 ий 19 декабрьыште Ушнышо Калык-влак Организацийын (ООН) Тӱҥ Ассамблейже Биологий тӱрлылыкын Тӱнямбал кечыжым увертарен да тудым 29 декабрьыште палемдаш пунчалын (Биологий тӱрлылык нерген конвенцийын вийым налме кечыже)[1].
2000 ий декабрьыште Тӱҥ Ассамблей пайремлымашым 22 майыш (конвенциеш кидпалым пыштыме кече) кусараш пунчалым луктын[15].
2015 ийыште тӱнямбал ончылъеҥ-влак ӱшанлын вияҥме шотышто 17 ыштышаш пашам (цельым) палемден пеҥгыдемденыт (2030 ий марте пеҥгыдын вияҥмаш аланыште кечын ойвозыктыштыжо), тыште ыштышаш паша радам гыч иктыже биотӱрлылыкым йомдарыме йогыным чарен шогалташ[16].
2022 ий декабрьыште 196 кугыжаныш биотӱрлылыкым аралыме шотышто Куньмин-Монреальысе глобал рамысе программым сайлан шотлен пеҥгыдемден[4]. Кагазыште пӱртӱс поянлыкым шот дене кучылтмашке, биотӱрлылыкым аралымашке, экокышкарым уэмдымашке виктаралтше 23 паша ончыкталтын. Документым илышыш пурташлан кугыжаныш-влак биотӱрлылыкым аралыме шотышто калыкле стратегийым палемдышаш да ыштышаш пашам планлышаш улыт[17].
Йӱла
Ий еда Биологий тӱрлылык тӱнямбал кечын ончышаш йодышым ончылгоч увертарат. Ушымо Калык-влак Организацийын тӱҥ секретарьже лӱмгече амал дене серышым колта.
Пӱтынь тӱня мучко тиде кечын тӱрлӧ вашлиймаш-влак эртат: йырым-йырысе йырвелым аралыме нерген лекций, экологий пайрем, ончер[18], вӱдкумдыкым эрыктыме, чодырам аруэмдыме шотышто акций-влак да т. м.
Тыгак Биологий тӱрлылыкын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтше посна савыктыш-влакым луктыт[2].
Кечын темыже
- 2002 ий — «Чодыран биотӱрлылыкшылан пӱралтше»[19];
- 2003 ий — «Биотӱрлылык да нужналык ваштареш кучедалмаш — икшырымын вияҥаш ӱжмаш»[2];
- 2004 ий — «Биотӱрлылык: кочкыш сату, вӱд да чылаштлан тазалыкым пуымаш»;
- 2005 ий — «Биотӱрлылык: вашталтше тӱняште илыш страхований»;
- 2006 ий — «Кукшо кундемлаште биотӱрлылыкым аралымаш»[2];
- 2007 ий — «Климат вашталтме да биотӱрлылык»;
- 2008 ий — «Биотӱрлылык да ялозанлык»;
- 2009 ий — «Сулло тушманле вид-влак»;
- 2010 ий — «Нужналык гыч лекмаште биотӱрлылык»[2];
- 2011 ий — «Чодыра биотӱрлылык»;
- 2012 ий — «Теҥызысе биотӱрлылык»;
- 2013 ий — «Биотӱрлылык да вӱд»;
- 2014 ий — «Биотӱрлылык отро-влак»;
- 2015 ий — «Ӱшанлын вияҥмаште да биотӱрлылык»[2];
- 2016 ий — «Биотӱрлылык йодышым нӧлтымаш, еҥ-влакын илышыштым, илыш йӧныштым саемдымаш»[8];
- 2017 ий — «Биотӱрлылык да ӱшанле туризм»;
- 2018 ий — «Биотӱрлылык аланыште 25 ий пашам ыштыме лӱмеш»;
- 2019 ий — «Мемнан биотӱрлылыкна, кочкышна, тазалыкна»[7];
- 2020 ий — «Мемнан пунчал-влак пӱртӱслан»;
- 2021 ий — «Ме пунчалын ужашыже улына #ForNature»;
- 2022 ий — «Чыла илышылан тÿшка ончыкылыкым чоҥымаш»[2];
- 2023 ий — «Кутырен келшымаш деч пашаш: биотӱрлылыкым пӧртылтымаш»;
- 2024 ий — «Планын ужашыже лий»;
- 2025 ий — «Пӱртӱс дене келшен шогымаш да икшырымын вияҥмаш».
Кылдальше кече-влак
- Ир пӱртӱсын тӱнямбал кечыже (3 март).
- Чодыран тӱнямбал кечыже (21 март).
- Тропик-влакын тӱнямбал кечышт (29 июнь).
- Теҥызын тӱнямбал кечыже (раш кече уке; сентябрь мучаште палемдалтеш).
- Чонан-влакым аралыме тӱнямбал кече (4 октябрь).
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Document Viewer (руш.). docs.un.org. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 International Day for Biological Diversity - 22 May. www.cbd.int (7 ӱярня 2025). Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ Биологическое разнообразие (неопр.). www.who.int. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ 1 2 3 Что такое биоразнообразие и как его сохранить? ООН Женева. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ International Day for Biological Diversity | United Nations, <https://www.un.org/en/observances/biological-diversity-day>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ 1 2 Еле живая природа. По всей планете вымирают животные и растения. Чем это грозит человечеству?, 2023-01-06, <https://lenta.ru/articles/2023/01/06/biodiversity/?ysclid=mawb8fsj8s296285087>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ 1 2 Зачем празднуют Международный день биологического разнообразия, 2019-05-22, <https://www.pnp.ru/in-world/zachem-prazdnuyut-mezhdunarodnyy-den-biologicheskogo-raznoobraziya.html>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ 1 2 3 Международный день биологического разнообразия, 2016-05-22, <https://ria.ru/20160522/1437028695.html>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ Какой сегодня праздник: 22 мая – Международный день биологического разнообразия, 2023-05-22, <https://profile.ru/news/society/kakoj-segodnya-prazdnik-22-maya-mezhdunarodnyj-den-biologicheskogo-raznoobraziya-1327401/?ysclid=mawa9c6i9w329175300>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ Международный день биологического разнообразия. ЮНЕСКО. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ Власова Е. А. Содержание понятия о биологическом разнообразии в профильном курсе биологии. Ярославский педагогический вестник (2009). Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ Биологическое разнообразие, <https://bigenc.ru/c/biologicheskoe-raznoobrazie-575102>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ Конвенция о биологическом разнообразии (руш.). www.un.org. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ List of Parties. www.cbd.int. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ 55/201. Конвенция о биологическом разнообразии. unisdr.org. Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ Международный день биологического разнообразия. ГКУ «Дирекция особо охраняемых природных территорий Санкт-Петербурга». Тергыме кече: 20 ага 2025.
- ↑ 22 мая: Международный день биологического разнообразия, <https://ecoinfo.bas-net.by/calendar/international-day-biological-diversity.html>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ Всемирный День биологического разнообразия в ГДМ, 2002-12-21, <https://ria.ru/20021221/286793.html?ysclid=mawfgieeel589062104>. Тергыме: 20 ага 2025.
- ↑ International Day for Biological Diversity - 22 May 2002. www.cbd.int (14 теле 2006). Тергыме кече: 20 ага 2025.
Литератур
- Редникова Т. В. Значение конвенции CITES для охраны биологического разнообразия: полувековой опыт реализации положений // Международное право и международные организации. — 2023. — № 1.