Пеледыш (тылзе)
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 ий | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Пеле́дыш (руш. июнь, лат. Junius — «Юнонан тылзыже») — юлиан да григориан кечышотлаште идалыкын кудымшо тылзыже, Цезарьын реформыж деч ончыч март тылзе гыч тӱҥалше, тошто рим идалыкын нылымше тылзыже. 30 кече гыч шогышо ныл тылзе гыч иктыже. Мландын Йӱдвел полушарийыштыже кеҥежын икымше, Кечывалвелыште — теле пагытын икымше тылзыжлан шотлалтеш. Ага пеледыш тылзе деч ончыч, а сӱрем тудын деч вара толеш.
Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш пеледыш тылзын 21 кечыже марте кече Презе шӱдыръешыште, 21 пеледыш гыч — Йыгыр шӱдыръешыште лиеш[1][2].
Статистике да тылзе нерген
Рӱдӧ Российыште пеледыш тылзын кокла температуржо +16 °C наре лиеш. Тылзын икымше пелыжын игечыже чӱчкыдын йӱршӧ кӱдырчан йӱр да тӱтан мардеж дене ойыртемалтеш. Пеледыш тылзын икымше лу кечыштыже вӱдшор тылзысе температур марте йӱкшемден да эсогыл покшым возын кертеш. Кокымшо пелыштыже, утларакшым, кеҥеж шокшо толеш. Тиде тылзылан кеҥеж кечын эн кӱшнӧ лийме жапше логалеш — пеледыш тылзын 21-ше (22-шо) кечыже — идалыкын эн кужу кечыже (Москон широтаж дене 17ш23м)[3].
Пеледыш тылзыште Рӱдӧ Европышто лум лумын, тыге 1430 ий 5 июньышто Аустбургышто лум возын, тунам виноград сад ден шурным йӱштӧ налын, а 1667 ий 7 июньышто лум Швейцарийым леведын[4].
Историй да этимологий
Рим поэт Овидий «Фасты» книгаштыже тылзе лӱмын этимологийжын кок шонымашым темла. Икымше версий (тачысе кечылан утларак палыме) пеледыш тылзын лӱмжӧ (mensis Junonis) Юпитерын ватыже Юнона рим юмо гыч лектеш, тошто грек юмо Гера дене ушалтеш. Юнона ушнымо йӱлам да еш илышым арален, сандене тиде тылзын марлан каяш сайлан шотлалтын[5]. Овидийын кокымшо шонымашыже пеледыш тылзын лӱмжӧ iuniores латин мут гыч лийме нерген ойла, тидыже «самырык (рвезе) еҥ-влакым» ончыкта, maiores («кугыеҥ-влак») дене таҥастарен ончымаште, вет нунын лӱмеш ончылно шогышо ага тылзе лӱмдалтын маныт (Fasti VI.1-88). Тыгак еледыш тылзе икымше рим консул Луций Юний Брутын лӱмжым налын манме шонымаш уло[6].
Пеледыш тылзын исторический Европысо лӱмжӧ-влак тудын Brachmonat тошто герман гыч шочмыжым палемдат, молан манаш гын кум пасуан озанлык кышкар годым тиде тылзе жапыште такыр пасум (Brachfeld) куралыныт[6]. Тошто руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе изок маналтын (славянла «шудышырчык» манмым ончыкта[7]), калык тылзе лӱм-влак тыгай улыт — разноцвет, скопидом, хлеборост, светозар.
Пеледыш тылзын лӱмжӧ (черке книгалаште — иуний) мемнан деке Византий гыч куснен[6].
Рим-католик черкыште пеледыш тылзе Утарышылан пӧлеклалтын: чыла вере «Иисусын шӱмжӧ» кумалтыш-влак эртат[6].
Моло йылмылаште
Европын шуко йылмыштыже пеледыш тылзын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но икмыняр ойыртемжат уло.
Финн йылмыште тылзе kesäkuu маналтеш, икманаш «кеҥеж тылзе»; тӱҥалтыш ыҥжым kesanto финн мут гыч налын — пеледыш тылзын куралме такыр пасу[8]. «Июнь» лӱм «шокшо пагыт» манмым ончыктышо «kesä» мут гыч огыл, а «kesä» мут гыч лектын, тудыжо финн кечывалвел-касвел диалектлаште такыр манын ончыкта. Такыр пасум икымше гана пеледыш тылзын куралыныт. Suvi мут кечывалвел-касвел диалектлаште идалыкын шокшо жапшым ончыкта[9]. Пеледыш тылзын Junius латин лӱмжӧ Юнона римысе юмын лӱмжӧ гыч лектын. Юпитерын Юнона пелашыже мужыраҥмашым, авалыкым да ӱдырамаш-влакым аралыше лийын.
Тиде жап «Червец» шукшым погымо жап, тудым йошкар тӱсым ышташ погат, ты сӱрет гыч икмыняр славян йылмыште тылзе лӱм лектын: украин — червень, белорус — чэрвень, поляк — czerwiec, чех — červen.
Хорват йылмыште — lipanj, икманаш «писте тылзе».
Тылзын Haziran турко лӱмжӧ hazıranсирий мут гыч лектын да «шокшо» манмым ончыкта.
Литва йылмыште birželis лӱм beržas — «куэ» гыч — лектын[10].
Кызытсе китай да япон йылмылаште пеледыш тылзе «кудымшо тылзе» семын палемдалтын.
Пайрем-влак
- 1 пеледыш — Ача-ава-влакын тӱнямбал кечышт; Йочам аралыме тӱнямбал кече; Шӧрын тӱнямбал кечыже; Йӱдвел флотын кечыже.
- 3 пеледыш — Йолорван тӱнямбал кечыже.
- 4 пеледыш — Титакдыме йоча-влакын — агрессорын жертвыштын — тӱнямбал кечышт.
- 5 пеледыш — Йырым-йырысе йырвелын тӱнямбал кечыже; Экологын кечыже.
- 6 пеледыш — Руш йылме кече.
- 7 пеледыш — Кочкыш йӧрвар лӱдыкшыдымылыкын тӱнямбал кечыже; Йыван — Мӱй лупс кече.
- 8 пеледыш — Океан-влакын тӱнямбал кечышт; Социал пашаеҥын кечыже (Россий).
- 10 пеледыш — Мороженыйын тӱнямбал кечыже; Модернын тӱнямбал кечыже.
- 12 пеледыш — Россий кече.
- 13 пеледыш — Ургымо машинан кечыже.
- 14 пеледыш — Донорын тӱнямбал кечыже; Блогерын тӱнямбал кечыже; Миграций службо пашаеҥын кечыже.
- 15 пеледыш — Мардежын тӱнямбал кечыже.
- 16 пеледыш — Африкысе йоча-влакым аралыме кече.
- 17 пеледыш — Пустыньыш савырнымаш да кукшо игече ваштареш кучедалме тӱнямбал кече.
- 20 пеледыш — Беженец-влакын тӱнямбал кечышт.
- 21 пеледыш — Йогын тӱнямбал кечыже; Кинологын кечыже; Ысыах (Якутий).
- 22 пеледыш — Шарнымаш да ойганымаш кече.
- 23 пеледыш — Олимпиадын тӱнямбал кечыже; Ушнышо Калык-влак Организацийын кугыжаныш службо кечыже; Тулык ватын тӱнямбал кечыже; Балалайкын кечыже.
- 24 пеледыш — Чуваш Республикын кечыже.
- 25 пеледыш — Статистике пашаеҥ-влакын кечышт; Славян-влакын ушнен да келшен илыме кече.
- 26 пеледыш — Индыралтше еҥ-влаклан полышым пуымо тӱнямбал кече; Наркотикым осалын кучылтмо да тӧртыкдымын пайдаланыме ваштареш кучедалме тӱнямбал кече.
- 29 пеледыш — Тропик-влакын тӱнямбал кечышт; Партизан да подпольщик-влакын кечышт;
- 30 пеледыш — Астероидын кечыже
- Вашталтше
- 1-ше вӱргече — Куржталмашын тӱнямбал кечыже.
- 1-ше кугарня — Пончикын калыкле кечыже.
- 2-шо шуматкече — Пӧртарверым ыштышын кечыже; Сырам шолтышын кечыже.
- 2-шо рушарня — Текстиль да куштылго йӧнозанлык пашаеҥ-влакын кечышт.
- 3-шо рушарня — Медицине пашаеҥын кечыже.
- 3-шо шочмо — Мотоциклистын тӱнямбал кечыже.
- Пытартыш шуматкече — Самырык-влакын кечышт (Россий); Изобретательын да рационализаторын кечыже.
- Кугече деч вара 40-ше кече — Юмын уэш шочмыжо.
- Кугече деч вара 50-ше кече — Тройчын шуматкече.
- Тройчын деч вара шушаш рушарня — Петро пӱтӧ.
- Тройчын деч вара шушаш рушарня — Чыла шнуй-влакын кечышт.
Палемдымаш
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 18 шыжа 2025. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ Восход и заход солнца и луны - продолжительность светового дня (руш.). Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ Е. П. Борисенков, В. М. Пасецкий «Тысячелетняя летопись необычайных явлений природы», — М: Мысль, 1988, Стр. 291, 338. ISBN 5-244-00212-0
- ↑ Napier, James Folk Lore or Superstitious Beliefs in the West of Scotland within This Century (1879). Whitefish, MT: Kessinger Publishing. p. 51. ISBN 978-0-7661-7907-3.
- ↑ 1 2 3 4 Июнь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 33. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ Финские названия месяцев на finnish.ru. Тергыме кече: 29 шыжа 2011. Архивировано из оригинала 16 шыжа 2011 ий.
- ↑ Onko kesä kaikilla? (фин.). Kielikello.fi. Тергыме кече: 18 шыжа 2025. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
- ↑ Балтийские и славянские названия месяцев Архивысе копий 4 кылме 2011 гыч
Литератур
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
