Ысыах
| Ыhыах | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Калык пайрем |
| Палемдат |
 Якутий |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Ысыах (якут Ыhыах, рушла лудалтеш: Ысэх) — якутийысе кеҥеж пайрем. Айыы юмо-влак да пӱртӱсым шочыктышо юмо-влак лӱмеш шошо-кеҥеж пайрем, кумалмаш, поян чес да кумысым йӱмӧ, куштымаш, калык модыш, виян да чулым рвезе-влакын имне дене таҥасымашышт дене эрта[1].
Пайремлымаш
Якут ысыах — Якутийыште эн тӱҥ пайрем. Ысыах мутым «перке» ман кусараш лиеш, кече юмын да юмыйӱласе лектышвий культ-влак дене кылдалтын. Йӱла почеш Ысыах кеҥеж кече ден йӱдын икгай улмо жапыште — 21 июньышто — палемдалтеш[2].
Тыгак, пытартыш жапыште, Ысыах 10 июнь ден 25 июнь коклаште эрта, Улус деч, каныш кече, верысе йӧн да т. м. дечат шога.
Историй
Якут пайремын ужашыже-влак тюрк калык-влакын кеҥеж пайремышт дене икгайрак улыт: тува, алтай, татар, башкир да тулеч молат. Якут-влакын вольык ашныше калыклан келшен толшо, акрет годсо йӱлашт аралалт кодын — идалыкым кок ужашлан пайлат, а Ысыах тиде коклаште чек семын улеш, тошто ден у, эртыше да ончыкылык коклаште.
Касвел шымлызе-влакын возен кодымо икымше свидетельствым голланд путешественник И. Идесын дневник серышыштыже ужаш лиеш, Сибирь гоч XVII курым мучаште Китайыш каен. Тудо палемден: тиде кече кугу пайрем семын эрта: якут-влак тулотым ылыжтат да пайрем кайме жапыште огыт йӧртӧ.
Кеҥеж тӱҥалтышым да пӱртӱс ылыжмым пайремлыме годым тыште тоштыеҥым, нунын йӱлаштым шарналтеныт. Этнограф Екатерина Романовым тыге шотла: пайрем якут-влаклан утыж дене веселитлаш гына амал огыл. «Якутийыште теле пеш кужу, — манеш тудо. — Чыла родо-влак дене вашлияш эн сай йӧн — тиде тыште».
Осуохай
Еҥ-влакын иктеш чумыргымыштым Осуохай хоровод сылнешта, илыш оҥгым ончыктышо символ семын улеш. Тидын годым кече почеш ласкан куштен эртыше-влак пуйто жап да йырвел кумдыкышто йыр пӧрдыт да калыклан волгыдым, шокшым пӧлеклыше кечылан тауштат. Хороводышто вӱдышӧ (осуохайдьыт) уло, тудын порысшо йырым-йырысе йырвелым моктышо, чынлыкым чапландарыше муро-влакым йоҥгалтараш. Тиде куштымаш эр марте чарныде шуйнен, южгунам кугу тукым-влак кум кече да йӱд куштеныт. Конешне, куштышо-влак вашталтыт, тыге шонат: кажныже, кӧ йыргекыш ушна, тудо уло идалыклан у куатым кӧргышкыжӧ налеш. Пайремын кульминацийже — тулым, шудым, пушеҥгым йӱлаш пурышо йӱыш, имне шӧр гыч ыштыме кумыс дене сийлыме йӱла. Тиде йӱларадам Сандалык да айдеме шочмым ончыкта.
Эртарыме вер да рӱдер-влак
- РС(Я)-ын чыла илемлаштыже, лӱмын ойырымо верлаште эртаралтеш. Якут диаспорын илыме моло олалаште да воктенысе кундемлаште.
Палемдымаш
- ↑ Сост. Н. А. Алексеев, Н. В. Емельянов, В. Т. Петров. Предания, легенды и мифы саха (якутов). — Новосибирск: Сибирская издательская фирма РАН, 1995. — ISBN 5-02-030901-X. (c. 382)
- ↑ ЯСИА. Якутяне будут отдыхать в День национального праздника Ысыах | ЯСИА - Новости Якутска и Якутии (руш.). ysia.ru. Тергыме кече: 14 пеледыш 2017. (недоступная ссылка)
Литератур
- Людям о людях. Лица Якутии. Республиканская газета, № 1, 23 июня 2007 г.
Кылвер-влак
- Ысыах — якутский национальный праздник
- Список литературы о празднике Ысыах на сайте «Орто Дойду» Архивысе копий 28 идым 2007 гыч
- Журнал «ИЛИН», № 3 (50), 2006 [/*http://ilin-yakutsk.narod.ru/2006-3/2006-3.htm*/ http://ilin-yakutsk.narod.ru/2006-3/04.htm] Содержит посвящённые Ысыаху статьи Е. Н. Романовой и других авторов.