Теле (пагыт)
| Теле | |
|---|---|
| Черет почеш ончычсо | шыже |
| Мӧҥгешла | кеҥеж |
| Тылзе | теле, шорыкйол да пургыж |
 | |
| Черет почеш кайыше | шошо |
 | |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Теле (руш. Зима, праславян *zima гыч, тудыжо индоевропейский вож *-gheim-/-ghim-/-ghoim- гыч лектын — «йӱштӧ/йӱр/лум жап») — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже, шыже ден шошо коклаште.
Идалыкысе тиде жапын тӱҥ палыже — Мландысе ятыр кундемыште изи температур пеҥгыдемдалт шога (Цельсий дене 0 градус деч ӱлнӧ). Мландӱмбак чӱчкыдынак лум возеш.
Идалыкысе жап вашталтмаш Мланде пӧрдмӧ рӱдын эклиптике лопкыт деке тайнымыж дене кылдалтын.
Астрономический теле
Астрономический теле планетыште телым кечын тура шогымыж гыч шошым кече ден йӱд икгай улмо марте шуйна[1], вес семынже Мландын Йӱдвел пелшарыштыже — 21—22 декабрь гыч 20—21 март марте, Кечывалвел пелшарыште — 20—21 июнь гыч 22—23 сентябрь марте[2]. Тӱрлӧ ийлаште Мландыште тыгай астрономический пале-влак: кече тура шогымаш да кече ден йӱдын иктӧр улмышт — тӱрлӧ жапыште лийыт, но тӱҥ шотышто ик сутка кундемыште.
Календарь теле
Календарь теле астрономический деч ончыч тӱҥалеш. Кум тылзе гыч шога: Йӱдвел пелшарыште тиде декабрь, январь да февраль, Кечывалвелыште — июнь, июль да август[2][3].
Климатан теле
Телын кужытшо тиде кундемлан келшыше эн изи темератур климатан пагыт семын географийысе широта, Мландын Кече деч тораште улмыжо, вӱдыжгӧ мыняр вочмо, океанласе йогын-влак деке лишыл улмо деч да т. м. амал деч шога. Географийлык широта экватор деке мыняр лишылрак, теле тунар кӱчыкрак. Субтропик широташте теле 1—2 тылзе шуйнен кертеш, икмарданыште — 3—4, полярныйыште — 6—7 да утларак тылзе, а тропик широташте тиде умылымаште теле ок лий[2].
Климатолог-влак тыге шотлат: теле южын суткасе кокла температуржын Цельсий дене ноль градус гыч ӱлыл велыш куснымыж годым тӱҥалеш. Российыште тиде жап кундемын кушто улмыж дене вашталтеш: климатан телын эн эр тӱҥалтышыже сентябрь мучаште палемдалтеш (Якутий), эн варасе — январь тӱҥалтыште (Краснодар край). Кокла кундемлаште суткасе кокла температурын ноль гоч вончымыжо тӱҥ шотышто ноябрьын кокымшо пелыштыже лиеш.
Кече деч Мландыш вий-куат мыняр толмым ончаш гын, идалыкын кечывалымсе эн шагал шуйнышо волгыдо шагатан кече улшо кечын тура шогымыжо (21—22 декабрь) теле пагыт покшелне лийшаш[4][5]. Да пӱтынь декабрь — эн пычкемыш тылзе. Но температур вашталтмаште инерций дене почеш кодмылан кӧра климатан теле шеҥгелан кодеш, йӱкшымаш шуйна, да телын эн йӱштӧ жапше тӱҥ шотышто кечын тура шогымыж деч вара икмыняр арня гыч гына толеш.
Йӱдвел пелшарыште эн йӱштӧ тылзе тӱҥ шотышто январь лиеш (теҥыз серлаште, теҥызын кугу температур инерцийже улмылан кӧра, эн йӱштӧ тылзылан чӱчкыдын февраль шотлалтын). Но 1981—2010 ийласе у нормо почеш эн йӱштӧ тылзе февраль улеш, а ончычсыла январь огыл.
Идалыкын теле жапыштыже кужу йӱд шукырак лиеш.
Южо регионлаште теле вӱдыжгӧ эн шуко вочмо дене, тыгак эреак лум леведыш кийымылан кӧра але пар кайымым чарыше изи температуран вӱдыжгӧ чӱчкыдын шуко вочмылан кӧра южын кужу жап шогышо относительный манме вӱдыжгылыкшӧ кӱкшӧ улмо дене ойыртемалтеш. Поранлан верч чӱчкыдынак транспорт кужу жап ок кошт. Йӱштӧ теле игечыште алмаз пурак (иян име) лиеш, тудо южышто лыйгыше моткоч тыгыде ий кристалл семын койшо чоткыдо вӱдыжгӧ улеш[6].
Метеоролог-влак телым тӱҥ шотышто кум тӱрлылан шелыт: пушкыдо (леве, левештыше игече шукырак лиеда), луман (лум шуко возеш, но чот йӱштӧ ок шого) да йӱштӧ.
Российыште климатан теле
Российын шуко ужашышкыже теле йӱдвел-эрвел гыч толеш. Якутийыште, Чукоткышто да Красноярск крайын йӱдвелныже игече теле пагытыш сентябрь мучаштак — октябрь тӱҥалтыштак кусна. Оймякон якут селаште («йӱштӧ полюс» кокла гыч иктыже) сентябрьынак кеч-могай кечыштыже суткасе кокла температур отрицательный лийын кертеш: тыге, мутлан, 2001 ийыште суткасе кокла температур 0 °C гоч 13 сентябрьыште пеҥгыдын куснен. Оймяконышто тидыже эсогыл август мучаштат лийын кертеш: 2016 ийыште 28 августышто, 1985 ийыште 29 августышто, 1969 ийыште 31 августышто. 1962 да 1984 ийлаште идалыкыште пытартыш левештымаш тиде селаште 22 сентябрьыште палемдалтын.
Ноябрь тӱҥалтышлан теле элын Азийысе чыла кумдыкыштыжо возеш (Курил отро-влак, Приморье да Хабаровск крайын кечывалвел районжо-влак деч посна, тушто океан лишыл улмылан кӧра климат таҥастарен ончалмаште пушкыдырак, тыгак Байкалын кечывалвел серже, Сибирьын кечывалвелже да Алтай край деч посна).
Рӱдӧ Российыште чот йӱкшаш шыже кыдал гыч тӱҥалеш (14 октябрь — Пресвятой Юмынаван Покро пайремже, тиде кече гыч игече йӧршеш теле велыш тайналтеш манын шотлалтеш). Икымше кугу йӱштӧ (йӱдым −5..−7 °C марте) рӱдӧ Российыш тӱҥ шотышто октябрьын кокымшо пелыштыже толеш. Кечывалымсе температур тиде жапыште эше кӱкшыракак кодеш (+15 °C марте). Иктаж октябрь мучаш гыч лум велаш тӱҥалеш — ончыч ночко (йӱр йӧре) да шӱраш семын, вара (температур иземме семын) — пеҥгыдемшын гына. Тиде жап гутлаштак (октябрьын пытартыш числаже — ноябрьын тӱҥалтыш числаже) икымше лум леведыш возеш, вӱдан верлаште ийсер ышталтеш (сер воктене вичкыж ий лончо), илыше пӱртӱс йӧршешлан теле омышко возеш. Тиде жапыштак йӱштӧ эше начар, пеҥгыде огыл да эре толын шогышо левештыш дене вашталтеш, молан манаш гын ноябрьын икымше пелыштыже атлантик циклон чот чулымештеш. Ноябрьын иктаж кокымшо пелыштыже — пытартышлан ноябрь мучаште климатан теле толеш. Температур пеҥгыдынак йӱштан шога, тер корно ышталтеш (лум леведыш эртак лиеш).
Южгунам тиде жап деч тайнымашат лиеда: южо ийыште теле але шотдымын ондак (октябрь мучаште — 1993, 2016), але мӧҥгешла, шотдымын вара (декабрь мучаште — 2015, январь кыдалне — 2007, 2012, 2014, 2018), але эртак улшо лум леведыш йӧршешат ок воч (2008, 2019).
Пӱртӱсыштӧ мо ышталтмым негызлан налше калык кечышот теле тӱҥалтышым кылмыктыме толмо дене палемда, а мучашыжым — лум шулаш тӱҥалме дене.
Идалыкысе фенологий пагыт шот дене теле 111 кече наре шуйна (17 ноябрь гыч 7 март марте). Кум тӱрлӧ пагытлан шелалтеш. Шеледымын ик вариантше:
- теле тӱҥалтыш — 35 кече (17 ноябрь — 22 декабрь);
- тӱп теле (пич теле) — 55 кече (22 декабрь — 15 февраль);
- теле катлымаш (шошо водо) — 21 кече (15 февраль — 7 март).
Теле тӱҥалтыш тыгодымак шыжын пытартыш пагытше семынат ончалт кертеш.
Теле тӱҥалтыш южгунам теле водо манын лӱмдалт кертыт, кеч йӱлаш пурышо умылымаште теле тӱҥалтыш — тиде ончычсо идалык пагытын, шыжын, пытартыш деч ончычсо пагытше (ноябрьын икымше пелыже).
Южгунам тыге шотлат: теле тӱҥалтыш 35 кече гыч огыл, а улыжат 25 кече гыч гына шога да 17 ноябрь гыч огыл, а 27 ноябрь гыч тӱҥалеш[7]. Шошо водыжо, южо возымаш гоч палыме почеш, 7 март марте огыл, а 17 март марте шуйна.
Тӱрлӧ тӱвыраште телын чекше
Российыште теле 1 декабрьыште тӱҥалеш, вес семынже телын жапше шомак деч поснак календарь теле дене келшен толеш.
Йӱдвел Америкыште теле шомак деч поснак астрономий теле дене келшен толеш: теле кечын тура шогымыж гыч тӱҥалеш да шошым кече ден йӱд икгай улмо дене пыта.
Телын тӱҥалтышыжым теле кечын тура шогымо кече дене, вес семынже астрономий телын тӱҥалтышыж дене кылдымаш, Рошто да У ий пайрем-влакын йӱлаштышт да нунын чий веран аналогыштышт пеҥгыдемдалтын.
XVIII курым марте Моско кугыжанышыште теле Христосын Шочмыж гыч (25 декабрь) Поро Уверым Пуымо марте (25 март) шуйнышо семын шотлалтын. Кажне идалык пагытыште, кузе шоненыт, 91 кече дене да пел чырык шагат лийын[8].
Теле шотышто руш калык пале-влак
Писын левешта — йӱштӧ кужу лиеш. Телым кукшо да йӱштӧ — кеҥежым кукшо да шокшо. Телым поран ӱштеш — кеҥеж йӱран лиеш. Пӱтынь теле мучко пӧрш шуко лиеш — тазалыклан неле кеҥеж толеш. Луман теле шудо сайын кушшаш нерген ойла. Телым кече йыр оҥго налеш — игече пужлымылан.
Телым леве — кеҥежым юалге лиеш. Теле йӱштӧ — кеҥеж шокшо. Теле луман — кеҥеж йӱран. Теле йӱштӧ — кеҥеж шокшо. Теле лум келге — кеҥежым шурно кӱкшӧ. Теле лум деч посна, кеҥеж кинде деч посна. Шуко лум — шуко кинде. Лум келге — шурно сай. Пыл мардеж ваштареш кая — лум лиеш. Телым шӱдыр-влак чот чолгыжыт — йӱштылан. Окна кок чырлык годымат пӱжалташ тӱҥалеш — йӱштӧ вияҥмылан. Телым чодыра гӱжла — левештымым вучо. Пырыс коҥгамбалне — йӱштылан; пырыс кӱварвалне — левылан. Ӧрш телдым окна йымалне чогия — левештымылан. Пӧрткайык-влак тӱшкан чогият — левылан. Корак ден чаҥа-влак кечывалвел могырыш нерышт дене шинчыт — левылан, йӱдвел могырыш — йӱштылан.
Кылмыкта — лум вочшашлан. Писын левешта — кеҥежым йӱр шагал лиеш. Теле тӱҥалтыште лум чот велеш — кеҥеж тӱҥалтыште йӱр чот лиеш. Йӱдым пӧрш возеш — кечывалым лум ок вел. Телым пӧрш шуко — кеҥежым лупс шуко. Кечывалым луман поран йӱдым йӱштӧ лийшаш нерген шижтара. Ий чот шелышталтеш — йӱштӧ лиеш. Лум мамык шолдыра — левештыш лиеш. Ий шемалген, чодыра гӱжла — левештымым вучо[9].
Теле нерген руш калыкмут-влак
- Теле чодыраште веле огыл, а мемнан нерыштынат модеш.
- Телым поҥгым кочкам ыле, да лум келге.
- Телым тулуп кажнылан йӧратыме.
- Теле вуй сакен соптыртата, кеҥеж тавалтен куржеш.
- Телымсе кече изава гай: волгалта, да ок ырыкте.
- Теле кече пӧрткайык тӧршталтыме наре.
Айдемын илыме йырвеллан сайым ыштымаш
Йӧндымӧ шотым ончыде, теле айдемын илыме йырвеллан сайым ышта.
- Йӱдвел широташте улшо шере вӱдан эҥер ден ер-влак тӱҥ шотышто лум дечын вийым налыт.
- Теле жапысе изи температур шуко тӱрлӧ лӱдыкшӧ да аяртыше насекомыйлан, нушшылан, кушкыл ден микроорганизмлан шукемашышт чаракым ышта але илашыштак ок пу.
- Пытартыш ий саман жапыште пеҥгыдемше осал (чынжым, теле) климат айдемылан да технологийлан писын вияҥашышт полшен.
Эн палыме теле пайрем-влак
Палемдымаш
- ↑ Making government services easier to find | USAGov (англ.). answers.usa.gov. Тергыме кече: 11 теле 2025.
- ↑ 1 2 3 БРЭ, 2008.
- ↑ When does Autumn start? Defining seasons (20 идым 2012). Тергыме кече: 20 теле 2012. Архивлыме 23 пургыж 2013 ий.. In When does Autumn start? Defining seasons. Retrieved 20 December 2012
- ↑ Ball, Sir Robert S. Elements of Astronomy (неопр.). — London: The MacMillan Company, 1900. — С. 52. — ISBN 978-1-4400-5323-8.
- ↑ Heck, Andre. Organizations and strategies in Astronomy Volume 7 (англ.). — Springer, 2006. — P. 14. — ISBN 978-1-4020-5300-9.
- ↑ Glossary of Meteorology. Diamond Dust. American Meteorological Society (пеледыш 2000). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2010. Архивировано из оригинала 3 вӱдшор 2009 ий.
- ↑ Победаш Евгения Владимировна. Отражение календарного и сезонного членения времени в русской, английской и китайской лингвокультурах // iPolytech Journal. — 2013. — № 6 (77).
- ↑ Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-9578-2773-8
- ↑ Русский дом. (Универсальный свод календарей 1994—2000 гг.) — Нижний Новгород: 1994. С. 172—173.
Литератур
- Иван Забелин. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-957-82773-8.
- Зима // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
