Йыгырмыт (шӱдыръеш)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Йыгыр онч.
Йыгырмыт
лат. Gemini   (р. п. Geminorum)
Gemini constellation map ru lite.png
Кӱчыкын Gem
Ӱжвата Йыгырмыт
Вик нӧлтмаш 5h 53m гыч 8h 00m марте
Вашталтмаш +10° гыч +35° 30′ марте
Кумдык 514 кв. градус
(30 вер)
Лопкытлаште коеш +90° гыч −54° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак
(койшо шӱдыр кугыт < 3m)
Метеор йогын
Пошкудо шӱдыръеш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Йыгырмыт (руш. Близнецы, лат. Gemini) — йӱдвел полушарийысе каваште улшо, зодиакысе шӱдыръеш (созвездие), утларак волгыдо шӱдыр-влакше — тул гай тӱсан Поллукс да ош Кастор, йылгыжме куатышт 1,16 ден 1,59, шинча дене ужаш лиеш. Йыгырмыт шӱдыр тӱшкаште Кече 20 июнь гыч 20 июль марте лиеда[1]. Утларак сайын нуным декабрь-январьыште ужаш лиеш.

Историй

Шӱдыръеш акрет годсек палыме. Шӱдыръешлан «Пеш Кугу Йыгыр» / «Великие Близнецы» лӱм перс ден селевкид текстлаште серыме дене йӧршешлан пеҥгыдемдалтын. В. В. Емельяновын шонымыж почеш, тудо Ниппур оласе шумер кечышотын кумшо тылзыжын йӱларадамже (май-июнь) дене чак кылдалтын. Ик варарак сералтше месопотам астрономий текстыште тыге каласыме: «Великие Близнецы = Лугальгирра и Месламтаэа = Син и Нергал». Шымлыше тыге шона, нипуррысо тылзын йӱларадам-кечышот ыҥже кокыте-родо улмаште, тудо чынын (Явленийын)да палыдымын (тайнын) иктеш улмыштым ончыкта[2].

Грек-влак тыге шоненыт: шӱдыръешым йыгыр-влак Кастор и Поллукс Диоскур-влак каваш вераҥденыт (тӱҥ шонымаш, улыт вестӱрлӧ шонымаш-влакат). Шӱдыръешым Клавдий Птолемейын «Альмагест» шӱдыран кава картышкыжат пуртымо. XVI курымысо руш йылман возымаште, мутлан, «Юмын паша совещанийыште» / «Совещании божественных дел», шӱдыръешым «йыгыр шӱдыр» манме[3].

Астрономийын историйыштыже тиде шӱдыръеш 1781 ийыште Уильям Гершельын Пропус (η Близнецов) шӱдыр воктене Уран планетым почмыж дене палемдалтын, а 1930 ийыште Клайд Томбо Весат (δ Близнецов) шӱдыр лишне Плутоным почын.

Кастор ден Полукс

Кастор (α йыгыр) ден Поллукс (β йыгыр) шӱдыр-влак икте-весышт деч 4,5° тораште верланеныт, сынышт дене Диоскур йыгыр-влакын вуйыштым шарныктат, йолышт кечывалвел-касвелыш виктаралтын, Кайыккомбо кашташте (Млечный путь) шогат, Вӱдвара (Орион) шӱдыр деке тайнат. Кастор ден Поллукс Йӱдвелне, йӱдвел лопкытын 62°деч кӱшнӧ йомдымо шӱдырлан шотлалтыт, Архангельскыште, Мурманскыште, Норильскыште, Рейкьявикыште, Якутскыште да эше икмыняр вере нуно нигунамат кавадӱр шеҥгек огыт воло.

Кастор — шинча дене ужмо кум ужашан кышкар, тыгодым тудын кок ужашыже кок пачаш виянрак чолгыжшылан (спектральный) шотлалтеш, а вудакаракше — кок пачаш ӱмылаҥдыме улеш. Тыгеракын, Кастор — тиде куд шӱдыр гыч ышталтше еш. Нунын чолгыжмо шӱдыр куатше иктеш 1,59m, да Кече деч 45 ий мӱндырнӧ улеш. Кок ош-кандалге ужаш лийме 2 да 2,7 кугытан чолга ужашыже-влак 6″ торалыкын кок лукшым ыштат, нуно 400 ий жап коклаште ик рӱдӧ нелелык йыр пӧрдыт. Компонент кокла гыч кажныже — 9,2 да 2,9 сутка шуйнышо орбитал жапын кок кышкарже улеш. Кумшо ужашыже нунын деч 73″ тораште улеш, кок йошкар карлик гыч шога да кок пачаш ӱмылтымылан шотлалтеш, шке чолгыжмо вийжым 0,8 сутка жапыште 8,6 гыч 9,6 марте вашталтен кертеш.

Тул гай тӱсан Поллуксын шӱдыр кугытшо 1,16m, кужытшо 35 световой идалык; тудын волгыдыжо Кече деч 35 пачаш кугурак.

Кастор Поллукс деч шагалрак чолгыжеш гынат, Байер нуным α Йыгыр семын ончыктен. Тиде тыге умылтаралтеш: ик шӱдыръешын шӱдыр-влакшым номерлыме годым Байер йӱдвелнырак улшо шӱдырлан утларак тӱткышым ойырен.

Моло оҥай объект-влак

Ӱмылтымӧ кок пачашан кышкарыште U Йыгыр-влакын ужашышт тунар лишне верланеныт, эсогыл ик шӱдырын (сай шӱдырын) веществаже вес шӱдыр (ош карлик) ӱмбаке йога. Ош карлик ӱмбалне чумыргышто тулюжышто (газ) термоядер реакций эрта, тудо икмыняр тылзылан ик гана пудештаралтеш, тунам 1-2 кечылан шӱдыр кышкарын чолгыжмыжо 14 гыч 9 марте шӱдыр кугытлан кушкеш. Садлан тудым карликысе у маныт.

М 35-ын шала чумыргымыжо, Эскимосын планетар тӱтыраже, але Клоун (NGC 2392), 10 кугытан шӱдыр гыч ышталтын, йырже чолгыжшо чора дене авыралтын, Медуза тӱтыралык.

Йыгыр шӱдыръешын 37-ше шӱдыржылан, кудо Кече семын волгалтара, 2001 ийыште Мландыште илыше-влак деч радиосерышым колтымо[4][5].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Constellations of the zodiac. Astronomy Online. Тергыме кече: 26 шорыкйол 2011. Архивлыме 1 сӱрем 2012 ий.
  2. ↑ Емельянов В. В. Ниппурский календарь и ранняя история Зодиака. — СПб.: Петербургское востоковедение, 1999. — С. 71—76, 181—182. — 272 с. — (Orientalia). — 1,000 экз. — ISBN 5-85803-112-9.
  3. ↑ Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 1 (А—Б) / Гл. ред. С. Г. Бархударов. — М.: Наука, 1975. — С. 241. — 371 с. Архивысе копий 6 пеледыш 2018 гыч
  4. ↑ Передача и поиски разумных сигналов во Вселенной. www.cplire.ru. Тергыме кече: 1 сӱрем 2021. Архивлыме 30 ага 2019 ий.
  5. ↑ [http://astrogalactica.ru/constellations/gemini/ Созвездие «Близнецы»] (неопр.). АСТРОГАЛАКТИКА (3 шыжа 2011). Тергыме кече: 1 сӱрем 2021. Архивлыме 18 теле 2021 ий.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Йыгырмыт_(шӱдыръеш)&oldid=1158529" гыч налме