Россий

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Россий
Россий Федераций
Тисте Герб
Тисте Герб
Кугыжаныш гимнже
Россий тӱня чоҥалтмаште
Россий тӱня чоҥалтмаште
Историй
 • 862[1][2] Варяг-влакым ӱжмаш
 • 882 Акрет Русь кугыжаныш
 • XII—XVI курымла Руш княжестве-влак
 • 1478 Руш кугыжаныш
 • 22 шыжа (2 кылме) 1721 Россий империй
 • 1 (14) идым 1917 Россий республик
 • 25 шыжа (7 кылме) 1917 РСФСР
 • 1918 ий 23 сентябрь Российысе кугыжаныш (1918—1920)
 • 1922ий 30 декабрь [3] СССР
 • 1991 ий 25 декабрь гыч Россий Федераций
Официал йылме руш[lower-alpha 1]
Рӱдӧ ола Моско
Кугу ола-влак Моско, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Озаҥ, Угарман, Челябинск, Самара, Омск, Ростов-на-Дону, Ӱпӧ, Красноярск, Воронеж, Пермь, Волгоград, Краснодар
Виктырымаш формо варналтше[4] республикысе вуйлатыме формо[5]
Кугыжаныш строй федераций
Президент Владимир Путин
Виктер Председатель Михаил Мишустин
Федераций Каҥаш председатель Валентина Матвиенко
Кугыжаныш Думын председательже Вячеслав Володин
Кӱшыл судын председательже Вячеслав Лебедев
Конституций судын председательже Валерий Зорькин
Кугыжаныш религий совет кугыжаныш[6]
Кундем
 • Чылаже 17 233 900[7][lower-alpha 2] км² (1-ше тӱняште)
17 098 246[lower-alpha 3] км²
 • вӱд ӱмбал % 4,19[10]
Калык чот
 • Аклымаш (2024) ↘146 150 789[11] еҥ (9-ше)
 • Перепись (2021) 147 182 123 еҥ
 • Чаклык 8,56 еҥ/км²[12] еҥ/км²
ВВП (ППС)
 • Чылаже (2023) 5,51 трлн долл. (5-ше)
 • Ик еҥлан шотлымаште 37 400 долл.
ВВП (номинал)
 • Чылаже (2023) 172,15 трлн теҥге[13]
ИЧР (2020) ▲ 0,824[14] (пеш кугу; 52-шо вер)
Илыше-влакын вуйлӱмышт россия́н[15], россия́нин[16]
Валюто российысе рубль, ₽ (RUB, 1991—1998 гг. — RUR)
Интернет-домен-влак .ru, .su, .рф[lower-alpha 4]
ISO код RU
МОК код RUS
Телефон код +7
Шагат ӱштӧ-влак UTC+2 — UTC+12,
онч. Российысе жап
Автомобиль коштмык пурла могыр гыч
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Россий але Россий Федераций (кӱчыкын РФ) — Эрвел Европысо да Йӱдвел Азийысе кугыжаныш. Россий — тӱнямбалне эн кугу кугыжаныш, тудын кумдыкшо тӱнямбалне пеҥгыдемдыме чеклаште 17 234 031 км². Ты элысе калыкын чотшо 146 203 613 еҥ[18] (2024; тӱняште 9-ше вер).

Россий — федеративный президент-парламент республик. 1999 ий 31 декабрь гыч (2008—2012 ийлаште Дмитрий Медведевын президент лийме жапыште каныш дене) Россий Федерацийысе президентын должностьышкыжо Владимир Путин шогалеш. 2020 ий 16 январь гыч Россий Федерацийысе виктер председательлан Михаил Мишустин шога.

Рӱдола — Моско. Эл мучко кугыжаныш йылме — руш, Российын икмыняр регионыштыжо тыгак шке кугыжаныш ден официал йылме-влакым пеҥгыдемдыме. Окса единице — российысе рубль.

Россий Федерацийын составышкыже 89 субъект пура, нунын кокла гыч 48 область, 24 республик, 9 край, 3 федерал кӱкшытан ола, 4 автоном округ да 1 автоном область. Элыште чылаже 157 тӱжем утла илымвер уло[19].

Россий — тӱрлӧ-тӱрлӧ йӱлан шуко национальностян кугыжаныш[20]. 2020—2021 ийласе Российысе калык перепись дене келшышын, кундемыште 190 утла тӱрлӧ калык ила, нунын коклаште 80, 85 % руш, а руш йылмым Российыште илыше 99,4 % утла еҥ пала[21]. Калыкын утларак ужашыже (75 % наре) православий йӱлам куча[22], тидыже Российым тӱнямбалне православийым кучышо эн кугу калык чотан элым ышта.

Россий тӱнясе 18 кугыжаныш дене чеклана (латкудыт — мланде дене да кокыт — теҥыз дене).

Россий вето праван ООН-ын Лӱдыкшыдымылык Каҥашын эре улшо членже; кызыт тӱняште ик эн кугу эл[23]. Тыгак Россий икмыняр тӱнямбал организацийыште шога: ООН, G20, ЕАЭС, СНГ, ОДКБ, ВТО, ОБСЕ, ШОС, АТЭС, БРИКС, МОК да молыштат.

Россий — ядерный эл[24]. 2025 ий октябрьлан, Россий энергоресурсын тӱнямбал рынкыжын 17%-ым ситара. Тӱнян ик вӱдышӧ космический кучемже[25]. Российын 65 % кумдыкшо эреак кылме[26].

Лӱмын лекмыже

Тӱҥ статья: Россий (лӱм) да Руш кугыжанышын лӱмжӧ-влак

«Россий» лӱмым кириллице дене икымше палыме возымаш — Иоанн Синайскийын «Лествицыжын» пытартыш лаштыкыштыже митрополит Киприанын возымыжо: «В лето 6895 [1387], априлиа 24, съвръшишяся сия книгы в Студийской обители Киприаном смереннымъ митрополитом Кыевскымъ и всея Росия» (РГБ. Ф. 173/1. № 152. Л. 279 об.)]]

«Росий» лӱмым грек йылме дене (грекла Ρωσία) икымше гана возымаш X курым кыдал дене палемдалтеш да Византий император Константин Багрянородныйын «Церемоний нерген» да «Империйым вуйлатыме нерген» возымашлаштыже Русьым ончыкташ вашлиялтеш. Кириллице дене «Росия» (Рωсїѧ) мутым икымше гана 1387 ий 24 апрельыште митрополит Киприанын шке кидше дене Иоанн Синайскийын кусарен возымо «Лествицыжлан» ешартыш возымаштыже кучылтмо, тушто тудо шкенжым «Кыевысе да пӱтынь Росийысе митрополит» манын лӱмда. XV—XVI курымлаште эллин йылмыш савырыме «Росия» лӱм руш мландын Кугу Моско княжествын виктарымыж почеш ик кугыжанышыш ушнышо ужашыж пелен пеҥгыдемеш: тыге, Иоанн де Галонифонтибус тиде лӱмым палемдыме значений дене 1404 ийыште кучылтеш, а Иван III-ым 1474 ийыште Крым ханын грамотыштыжо «россий государь» манын лӱмдымӧ.

1547 ийыште, Иван IV Васильевичым кугыжа лияш венчайыме деч вара, Моско кугыжаныш тыгак Россий кугыжаныш манын лӱмдалтын. Мутым кызытсе семын возымаш — кок «с» буква дене — XVII курым кыдалне лектын да Пётр I годым йӧршешлан пеҥгыдемын.

Йӱдвел сар мучашлалтмеке, 1721 ий 22 октябрьыште (2 ноябрьыште) Пётр I Российын императоржо манын увертаралтын. Тылеч вара кугыжанышым официально Россий империй манаш тӱҥалыныт.

1917 ий 1 (14) сентябрьыште, Февраль да Октябрь революций кокласе жапыште, Российым республик манын увертарыме, а 1918 ий 19 июль гыч официально Россий Социалистический Федеративный Совет Республик манын лӱмдаш тӱҥалыныт (РСФСР; 1936 ийыште лӱмыштыжӧ «Социалистический» ден «Совет» мут-влакым верышт дене вашталтеныт). 1922 гыч 1991 ий марте РСФСР СССР кӧргыш пурен, тудым формально огыл (поснак йот эллаште) чӱчкыдын Россий маныныт. Совет Ушем шаланыме жапыште 1991 ий 25 декабрьыште РСФСР у лӱмым — Россий Федерацийым — налын.

Физико-географий характеристике

Географий шот дене верланымыже

Тӱҥ статья: Российын географийже

Российын кумдыкшо тудын палемдыме чек мучкыжо 17 233 900 км² шуэш (тӱнясе эл-влак коклаште кумдык дене икымше вер), тидыже Кечывалвел Америке континент деч изиш шагалрак. Тӱрыснек Йӱдвел полушарийыште верланен, Россий кумдыкын кугурак ужашыже Эрвел полушарийыште верланен, лач Чукотко автоном округын эрвел ужашыже Касвел полушарийыште верланен.

Тихий да Северный Ледовитый океан-влакын вӱдышт дене мушкылтеш; тыгак Атлантик океанын Балтий, Шем, Азов теҥызла дене; тӱняште эн кужу сер оҥган улеш (37 653 км). Россий Евразий материкын йӱдвелныже верланен, Эрвел Европым пӱтынек гаяк, Азийын пӱтынь йӱдвелжым да Арктикын кугу ужашыжым айла, пелэксклав Калининград область икмыняр критерий дене Рӱдӧ Европыш пурталт кертеш. Урал да Кавказ курык-влак (але Кумо-Маныч поргем) Российым Европысо (23 %) да Азийысе (77 %) ужашлан пайлат; тыгодымак Российын Европысо да Азийысе посна налме ужашлаже Европысо да Азийысе моло кугыжаныш коклаште территорий дене эн кугу улыт.

Российын картше

Российын эн тӱр йӱдвел точкыжлан Архангельск областьыш пурышо Франц-Иосифын Мландыже архипелагын Рудольф отроштыжо улшо Флигели мыс шотлалтеш (81°51’ й. ш.); материкысе эн тӱр йӱдвел точко — Красноярск крайысе Таймыр пелотросо Челюскин мыс (77°43’ й. ш.). Эн тӱр эрвел точко — Беринг проливыште Ратманов отро (169°0’ к. д.), Чукотко автоном округын территорийже улеш; материкысе эн тӱр точко — Чукоткысо Дежнёв мыс (169°39’ к. д.). Российын эн тӱр кечывалвел точкыжо Дагестан ден Азербайджан чекыште, Базардюзю курык деч кечывалвел-касвел могырышто верланен (41°11’ й. ш.). Эн тӱр касвел точко Калининград областьыште, Балтий теҥызын Гданьск иксажын Балтийысе чара мландыштыже верланен (19°38’ э. д.). Россий кумдык касвел гыч эрвел могырыш 10 тӱжем километр утла шуйна, йӱдвел гыч кечывалвел могырыш 4 тӱжем километрым эрта[27].

Чек

Россий дене чекланыше кугыжаныш-влакын лӱмерышт. Пыртак чынлан шотлымо кугыжаныш-влакым курсив дене ойырымо:

Геологий могырым чоҥалтмаш

Тӱҥ статья: Российын геологийже
Андома-курык, Онежский ер серыште, Вытегра ола деч 30 км ӧрдыжтӧ, геологий шарныктыш

Российын Европысо ужашыже Эрвел-Европо платформышто верланен. Тудын негызыштыже докембрий жапысе магматический да метаморфический манме породо-влак верланеныт. Урал курык ден Енисей эҥер кокласе кумдыкым самырык Касвел-Сибирь платформо айлен. Енисей деч эрвелнырак акрет Сибирь платформо верланен, тудо Лена эҥер марте шуйна да тӱҥ шотышто Кокла-Сибирь кӱкшыверлан келшен толеш. Платформо-влак тӱрыштӧ нефть, пӱртӱс газ, мландышӱй шапаш уло. Российын осылалтше областьлашкыже Балтий щит, Урал, Алтай, Урал-Монгол эпипалеозойский осылалтше ӱштӧ, Тихий океанын осылалтше ӱштыжын йӱдвел-касвел ужашыже да Средиземноморский теҥызын осылалтше ӱштыжын тӱжвал зоныжын изи ужашыже пурат. Эн кӱкшӧ Кавказ курык утларак самырык осылалтше область дене кылдалтыныт. Осылалтше областьлаште кӱртньӧ рудан тӱҥ шапашыже верланен.

Сибирь платформо эпиархей ийготан. Сибирь платформын леведышыж дене Российыште мландышӱйын, кӱ да калий шинчалын, нефть ден газын эн шуко шапашыже кылдалтын, траппан интрузий дене — Норильскысе вӱргене-никель месторождений, а кимберлитан трубка дене — алмаз.

2 акрет платформым пайлыше эпипалеозоян осылалтше Урал-Монгол ӱштын чоҥалтмаштыштыже рифейский, байкальский, салаирский, каледонский да герцинский осылалтмаш ойыртемалтеш. Рифейский да байкальский осылалтмашын Енисей-Саян-Байкал областьше Сибирь платформым йыр пыремда. Эрвел-Европо платформо дене чек мучко Предуральский краевой прогиб манме верланен, тудо йӱдвелне мландышӱй да прогиб манмын кокла ужашыштыже калий шинчал кийыман пермкий толщо манме дене тич темалтын (Уралым онч.).

Россий кумдыкышто Тихий океанысе осылалтше ӱштӧ йӱдвел-касвелнысе эн тӱр ужаш дене ончыкталтын, тудын кӧргыштӧ акрет дорифейский массив, мезозойский ден кайнозойский осылалтмаш кундем да кызыт тектонике могырым чулымын тарванылше зоно-влак верланеныт. Верхоян-Чукотко кундемыште юрский да ӱлылмеловый гранит интрузий дене кылдалтше шӧртньӧ, тыгак вулно, вольфрам да ртуть кийыме вер палыме. Пеш шуко мландышӱй Предверхоянский прогиб манмын да Зырян поргемын молассыштышт кият.

Красноярск крайыште тайга

Касвел-Камчаткысе осылалтше системе кӱшыл пор манме жапын терригенный геосинклинальный комплексшылан шотлалтеш, тудо гранит-гнейсовый да сланцево-базитовый негыз ӱмбак пышталтын, а осылалтме деч вара палеоген-неогеновый породо-влак дене леведалтын. Эрвел зоно тудын ӱмбак кызытсе жапыште вочшо вулканизм дене ойыртемалтеш (ыштыше 28 вулкан).

Кугу да Изи курык радам гыч шогышо Курил отро пӱгыштӧ 39 ыштыше вулкан шотлалтеш, тудо пор гыч лийше да чырыкаш вулканогенно-осадочный да вулканогенный ышталтмаш гыч шога. Пӱгӧ самырык торешла улшо грабен системе дене шалаталтын, а тудын фронтшо ончылно, Камчаткын эрвел ужашыже ончылно семынак, келге вӱдан волак верланен.

Сахалинысе кайнозойский манме осылалтше кундем Эрвел да Касвел зонылан пайлалтеш, нуным Рӱдӧ-Сахалинский грабен шелеш. Йӱдвел-Сахалинысе поргем дене нефть да газ кийыме вер кылдалтын, а отрошто кокла миоцен жапысе курык породо-влак дене мландышӱй шапаш кылдалтын.

Рельеф

Российын 70 % утла кумдыкшым тӧрвер ден лапвер-влак айлат. Элын касвел ужашыже пеш кумдан шарлыше Эрвел-Европо тӧрверыште верланен, тудо лапвер (Прикаспийский да моло) ден кӱкшӧ вер (Валдайский, Кокла-Руш да т. м.) вашталтмаш дене ойыртемалтеш. Меридиан почеш шуйнышо Урал курык системе Эрвел-Европо тӧрвер ден Касвел-Сибирь лапверым пайла. Пытартышыж деч эрвелнырак посна курык массиван Кокла-Сибирь кӱкшывер верланен, тудо эркын гына Рӱдӧ-Якут лапверыш кусна.

Элын кечывалвел да эрвел ужашлаже тӱҥ шотышто курыкан улыт. Европысо ужашын эн тӱр кечывалвелныже Кугу Кавказын йӱдвел радамже шуйна: тыште Российын эн кӱкшӧ верже — Эльбрус (теҥыз деч 5642 м кӱшнӧ) — верланен. Сибирьын кечывалвелныже — Алтай, Касвел да Эрвел Саян, Становой нагорье да моло курык системе-влак. Сибирьын йӱдвел-эрвелже да Мӱндыр Эрвел — кокла кӱкшытан курык радам шукырак улман регион улыт, тышке, мутлан, Сихотэ-Алинь, Верхоянский, Черский да т. м. пурат. Эн тӱр эрвелне Камчатке пелотро [тыште Евразийысе эн кӱкшӧ вулкан уло — Ключевский Сопко (теҥыз деч 4688 м кӱшнӧ)[28] да Курил отро — вулкан улмо вер. Тыште нуно 200 утла шотлалтыт, тышеч 50 нарыже ыштыше улыт.

Кӧргысӧ вӱд

Россий — тӱняште эн шуко вӱдан эл-влак кокла гыч иктыже. Тудо тӱняште йӱаш йӧршӧ ик эн шуко вӱд шапашан эл. Мланде ӱмбалсе вӱд Россий кумдыкын 12,4%-шым айла, тыгодым мланде ӱмбалсе 84 % вӱд Урал деч эрвелнырак погынен. Вӱдым утларакше пашаште кӱлешлан кучылтыт.

Йӱаш йӧршӧ вӱдан эн кугу Байкал ер элын эрвел ужашыштыже верланен (31 700 км² наре), тудо планетысе эн келге ерлан шотлалтеш (1642 м).

Российын эн кугу эҥерже-влак

Тӱҥ статья: Российысе эн кугу эҥер-влак списке

Кужыт дене Российысе эн кужу эҥер-влак, бассейнын кумдыкшым ончыктен[29]:

Российын эн кугу эҥерже-влак
Лӱм Кужыт, км Бассейн кумдык, км²
Лена 4 400 2 490 000
Иртыш 4 248 1 643 000
Обь 3 650 2 990 000
Юл 3 530 1 360 000
Енисей 3 487 2 580 000
Ӱлыл Тунгуска 2 989 473 000
Амур 2 824 1 855 000
Вилюй 2 650 454 000
Ишим 2 450 177 000
Урал 2 428 231 000

Российысе эн кугу ер-влак

Тӱҥ статья: Российысе ер-влак
Байкал ер
Российысе эн кугу ер-влак
Лӱм Кумдык, км² Келгыт, м Теҥыз ӱмбалсе
кӱкшыт, м
Каспий теҥыз 371 000 1025 −28
Байкал 31 500 1642 456
Ладожский ер 17 703 225 4
Онежский ер 9 616 124 32
Таймыр 4 560 26 6
Ханка 4 190 10 68
Чудско-Псковскысо ер 3 555 15 30
Чан 1 990 12 105
Ош ер 1 290 20 113

Кӱнчен лукмо поянлык

Тӱҥ статья: Российысе кӱнчен лукмо поянлык

Эл кӱнчен лукмо тӱрлӧ поянлыклык поян. Нефть шапашым тӱрлӧ кугыт дене элын шуко регионыштыжо, мутлан, Тюмень областьыште, Сахалиныште, Башкирийыште, да тыгак шельфыште, пӱртӱс газ шапаш — тӱҥ шотышто, Ямал-Ненец автоном округ кумдыкышто шымлен налме.

Мланде рок

Российын тӧрверлаштыже мланде рок зонально верланен. Северный Ледовитый океанын отролаштыже да Таймыр серыште изи куатан да примитивный арктикылык рок ышталтеш. Кечывалвелнырак тундр зоно верланен, тушто тундрысо шадырге, чӱчкыдынжӧ чот шунан, рок утларак верештеш. Вончышо чодыра-тундр зонысо рок тундрысо глеян, изиш ломыж йӧре але глеян-тайгасе-кылмыше улеш.

Россий кумдыкын 65,9%-ше наре чодыра зоно кӧргыштӧ верланен. Тудын йӱдвел ужашыштыже рок ломыж йӧре, Енисей деч эрвелнырак тайгасе кылмышан рок ышталтеш. Тайгасе подзонышто (поснак Касвел Сибирьыште) шуко куп уло, тӱҥ шотышто кӱшылсӧ (олиготрофный); чӱчкыдын чодыра кумдыкат купан. Тайга деч кечывалвелнырак Эрвел-Европо тӧрверыште мланде рок сӧреман да ломыж йӧре.

Кечывалвелнырак верланыше чодыран-степян зонышто рок чодырасе рокан. А степь зонылан поснак тӱвыргӧ саскан шем рок (куатле гумус горизонтан, 4 гыч 10 % марте гумусым кучышан) да шемалге-каштанле рок келшен толеш. Эше кечывалвелнырак, Каспий воктенысе лапвер кумдыкышто, — ошалге-каштанле да кӱрен мланде рокан пелепустынь зонын ужашлаже, тыгак солончак вашлиялтеш.

Россий территорийын 70 % утлаже лӱдыкшан мланде пашан кундем. Тыгодымак Российыште тӱнясе чыла продуктивный куралме мландын 10%-ше да тӱнясе шем рокын 50 % утлаже верланен. Ялозанлык министерствын 2023 ийысе данныйже почеш, Российыште у регион-влакым (ЛНР, ДНР, Херсон да Запорожский область-влакым) шотыш налын, чумыр ӱдымӧ кумдык 85 млн га деч утла лийын[30].

Климат

Тӱҥ статья: Российысе климат

Россий — тӱняште эн йӱштӧ эл: тудын 65 % кумдыкшо курымаш кылмымаш дене леведалтын; Российыште тӱнясе чыла эл коклаште идалыкысе эн изи кокла шотан температур, тудо −5,5 °С шуэш; Российыште верланеныт: Йӱдвелысе Йӱштӧ полюс; Санкт-Петербург — тӱняште ик миллион утла калыкан эн йӱдвел ола; Мурманск — Йӱдвел полярный округ деч ӧрдыжтӧ верланыше тӱняште эн кугу ола; Норильск — Азийыште полярный округ шеҥгелсе эн кугу ола; Сабетта — 70° й. ш. деч йӱдвелнырак эн кугу илем.

Российын Евразийын йӱдвел ужашыштыже улмыжо (эл кумдык тӱҥ шотышто 50° й. ш. деч йӱдвелнырак верланен) тудын арктик, субарктик, кокла шотан да пыртак субтропик климатан ӱштылаште верланымыжым йӧнлен. Территорийын кугу ужашыже кокла шотан ӱштыштӧ верланен. Климатын тӱрлӧ улмыжо тыгак рельефын ойыртемже деч да океанын лишне але тораште улмыж деч шога.

Широтный зональность манме утларак раш тӧрверлаште коеш. Пӱртӱс зоно-влакын утларак тичмаш спектрышт элын Европысо ужашыжым ойырат, тушто йӱдвел гыч кечывалвел могырыш поче-поче арктике пустынь, тундр, чодыра-тундр, тайган чодыра, варналтше чодыра, чодыран степь, степь, пелепустынь зоно вашталтыт. Эрвел могырыш кайыме семын климат эше утларак континентальный лиеш, ик широтан интервалыште пӱртӱс зоно-влак чот шагалемыт.

Январьын кокла температуржо тӱрлӧ регионышто +6 гыч −50 °C марте, июльын 1 гыч 25 °C марте вашталтеш; осадке идалыклан 150 гыч 2000 мм марте лиеш. Курымаш кылме (Европысо ужашын йӱдвел районжо-влак, Сибирь да Мӱндыр Эрвел) Россий кумдыкын 65%-шым айла.

Кызытсе Россий территорийыште иктаж-кунам палемдыме эн кӱкшӧ температур +45,4 °C Утта метеостанцийыште шуын (Калмыкий)[31], 2010 ий 12 июльышто висыме. Эн изи температурым Оймяконышто академик С. В. Обручев 1924 ийыште телым официально огыл палемден да −71,2 °C шуын, но эше изирак температур нергенат ойленыт. Чумыржо эл мучко эн кугу температур ойыртемым 116,6 °C кӱкшытыштӧ палемдыме, тиде показатель дене Россий тӱняште икымше верым налеш.

Климат Российыште
Показатель Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек.
Абсолют максимум, °C 22,2 23,8 30,3 34,0 37,7 43,2 45,4 43,5 41,5 33,7 29,1 25,0
Абсолют минимум, °C −71,2 −64,4 −60,6 −46,4 −28,9 −9,7 −9,3 −17,1 −25,3 −47,6 −58,5 −62,8
Источник: Погода и климат

Кушкыл да янлык тӱня

Зонылан шеледымаш

Тӱҥ статья: Российын географийже: Рок, кушкыл да янлык тӱня. Пӱртӱс зоно-влак

Российыште климатын могай шокшо улмыжо дене ойыртемалтше икмыняр ӱштӧ уло, нунын кӧргыштӧ пӱртӱс (ландшафт) зоно-влакым ойырат. Нуно зональный типан ландшафт гыч шогат. Мутлан, тайга лишнысе зонышто утларакше тайга лишнысе типан ландшафт, но посна-посна лопка лышташан чодыра да моло ландшафт вашлиялт кертыт.

  • Арктик ӱштӧ. Зоно ден подзоно-влак: арктикысе (иян, полярный пустынь).
  • Субарктик ӱштӧ. Зоно ден подзоно-влак: тундр (арктотундр, типичный тундр, кечывалвел тундр), чодыра-тундр, чодыра-олык.
  • Кокла шотан ӱштӧ (бореальный типан ландшафт). Зоно ден подзоно-влак: тайга (йӱдвел, кокла, кечывалвел), тайга лишнысе.
  • Кокла шотан ӱштӧ (суббореальный типан ландшафт). Зоно ден подзоно-влак: лопка лышташан чодыра, чодыран степь, степь (типичный, кукшо), пелепустынь, пустынь, субсредиземноморский (предсубтропик ландшафт).

Ландшафт зонылан шеледыме деч посна, физико-географический сектор-влаклан шеледымаш уло, нуно атмосферысе циркуляций, климатын континентальностьшо да моло характеристике денат ойыртемалтыт. Сектор-влакын примерышт семын Эрвел Европо, Касвел Сибирь да т. м. улыт[32]

  • Ий ора

    Ий ора

  • Тундр

    Тундр

  • Тайга

    Тайга

  • Лопка лышташан чодыра

    Лопка лышташан чодыра

  • Степь

    Степь

  • Колхидысе чодыра

    Колхидысе чодыра

Арктик зоно арктик отролаште гына вашлиялтеш. Тундр ден чодыран тундр Российын Арктике сержым, тыгак Камчаткын да Чукоткын Тихий океан сержын ужашыжым айлат.

Тайган кечывалвел чекше Псков, Ярославль, Екатеринбург, Томск, Чита да Комсомольск-на-Амуре гоч эрта. Тайга лишнысыш Российын Европысо ужашыжын да Калининград областьын варналтше чодырашт, Касвел Сибирьын кечывалвелныже лӱсан ден тыгыде лышташан да куэ ден шопкеан чодырашт, Йӱдвел Приморьен (Самарга ден Анюй) варналтше чодыраже да Сахалин областьын кечывалвелныже лӱсан да кумда лышташан чодыра пурат.

Лопка лышташан чодыра зоныш Брянск областьын кечывалвелже пура. Калуга область гыч Башкирий марте лопка лышташан чодыра ландшафт чодыран степьын йӱдвел подзонышкыжо пурталтын. Лопка лышташан чодыра зоно тыгак Амур кундемын кечывалвелжым да Приморский крайын кугу ужашыжым айла. Степь ден чодыран степь Шемрокан кундемын да Кокла Юлын тӱҥ ужашыштым, Кавказ ончылсо кундемым, Йӱдвел Крымым, Урал ончылсо кундемын кечывалвелжым да Урал шеҥгелсе кундемым, Кечывалвел Сибирьым (Омск ден Новосибирск область-влакым, Алтайым, Тувам, Байкал шкеҥгелсе кундемын кечывалвелжым) авалтат. Пелепустынь ден пустынь Ӱлыл Юлышто да Калмыкийыште вашлиялтыт. Субсредиземноморский зоно Крымын да Краснодарский крайын серлаштышт гына уло. Предсубтропик ландшафтын фрагментше, но субсредиземноморский зоно шкеже огыл, Дагестаныште уло.

Пӱртӱс зональность утларак раш Енисей деч касвелнырак палдырна, Енисей деч эрвелнырак зональность рельефын неле улмыжлан да чот континентальный климатлан кӧра начаррак коеш. Элын кугу ужашыже курыкан улмылан кӧра шуко кундемлан кӱкшӧ улман поясность манме келшен толеш.

Кушкыл тӱня

Тӱҥ статья-влак: Российысе кушкыл тӱня да Российысе кушкыл

Российын флорыштыжо 24 700 наре тӱрлӧ кушкыл шотлалтеш, тышеч 11 400 наре тӱрлыжӧ — сосудистый манме, 1137 тӱрлӧ — регенче гай, 9000 тӱрлӧ — вӱдкушкыл, 3000 тӱрлӧ — шолдыра регенчан да 159 тӱрлӧ — кӱртньышудан. Кушкылын тӱрлӧ улмыж дене эн поян Кавказ (6000 тӱрлӧ) да Мӱндыр Эрвел (4300 тӱрлӧ), эн йорло — Сибирьын арктик отрожо-влак (100—150 тӱрлӧ).

Флористике шарлымым шотыш налын, Российысе кушкыл тӱня икмыняр областьлан шелалтеш.

  • Циркумбореальный область. Провинций-влак: Арктикысе, Рӱдӧ Европысо (Санкт-Петербург, Калининград), Эвксинысе (Сочи — Туапсе), Кавказысе, Эрвел Европысо, Йӱдвел Европысо, Касвел Сибирьысе, Алтай-Саянысе, Кокла Сибирьысе, Байкал шеҥгелнысе, Йӱдвел-Эрвел Сибирьысе, Охотск-Камчаткысе.
  • Эрвел Азийысе область. Провинций-влак: Маньчжурийысе (Амур бассейн да Приморье), Сахалин-Хоккайдосо.
  • Средиземноморский область. Провинций: Крым-Новороссийскысе.
  • Иран-Туранысе область. Провинций-влак: Туранысе (Ӱлыл Юл, Калмыкий), Джунгарысе-Тяньшаньысе (Алтайын кечывалвелже).

Россий кумдыкым чодыра 65,9%-ым айла, чодыра дене 1128,4 млн гектар леведалтын[33]. Территорий кумдалык да пӱртӱс зонын тӱрлӧ улмыж дене янлык да кушкыл тӱнян поян улмышт кылдалтын. Тӱр Йӱдвелын арктик пустыньыштыжо регенче, полярный мак, лютик кушкыт. Тундрышто нунын деке лапката куэ, ӱвӧ, нӧлпӧ ешаралтыт. Тайгалан кож, нулго, кедр, пӱнчӧ, лыстан пӱнчӧ келшат. Изи чодыраште модо, кукман, ошкиза, шуанвондо, шоптырвондо да молат кушкыт. Кечывалвелнырак кож, пӱнчӧ, тумо, писте, шӧрва, шоло, ваштар, граб, грушо, чие гыч лӱсан-лопка лышташан да лопка лышташан чодыра тӱҥалеш, тыштак пӱкшерме, ошкиза, кызивондо, шуанвондо, шоптырвондо, поланвондо, кугырӱдывондо, спирей гыч чашкер уло. Мӱндыр Эрвелын кечывалвелныже тис, пӱкш, бархат, дзельква, калопанакс, аралия, порсыншудо, сирень, маакий, рододендрон, магнолий, гортензий, элеутерококк, вейгел, виноград, лимонник, актинидии, древогубец, пуэрарии, схизофрагме да молат ешаралтыт. Чодыран-степян да степян ужашыште байракан чодыра да шурнылык кушкыл, немычпурса, астре, гвоздике, шемшыдаҥ да т. м. кушкыл еш гыч тӱрлӧ шудо шарленыт. Кавказыште да Крымыште ушештарыме Европысо урлык деч посна тиште, лӱмегож, бук, каштан, пӱкш, лапина, инжир, хурма, облепихе, фисташке, сумах, порсыншудо, снеге дерево, самшит, падуб, витекс, рододендрон, чубушник, миндаль, лаврчие, клекачке, ладанник, виноград, вычыраҥге, сассапариль, обвойник, ломонос, умла вашлиялтыт.

Российыште 62 национальный парк да 112 заповедник верланеныт.

Янлык тӱня

Тӱҥ статья: Российыште янлык тӱня
Амурысо тигр. Йошкар книгаш пуртымо

Российыште 320 наре тӱрлӧ шӧргочшо, 700 утла тӱрлӧ кайык, 50 утла рептилий, йӱаш йӧршӧ вӱдыштӧ да теҥызыште илыше 670 наре тӱрлӧ кол, 100 тӱж. тӱрлӧ насекомый да 10 тӱж. тӱрлӧ эҥеремышлык шотлалтыт. Илыше чонан-шамычын кугу ужашыже Европысо Российын кечывалвелныже (поснак Кавказыште), Мӱндыр Эрвелын кечывалвелныже да кечывалвел Сибирьын курыклаштыже погынен[34].

Арктик да тундр зонышто ош маска, пире, ош рывыж, йӱдвел пӱчӧ, шорыкӱшкыж, лум тага, ош мераҥ, йӱдвел вӱржнер, лемминг, тюлень, морж, полярный тумна вашлиялтыт.

Тайгаште кӱрен маска, пире, шурмаҥше, рожамак, йос, лумшо, колонко, вӱдкома, шордо, кабарга, умдыр, ош мераҥ, урымдо, ур, летешка, чодыра лемминг, чодыра коля, сур коля, чывыни, шемгишке илат, чывывараш, сузо, музо, кӱдыр, шиште, роҥгыж, тайгасе кармыгочшо пыжашым ыштат.

Варналтше да лопка лышташан чодыраште тыгак рывыж, нерге, шоҥшо, удыр, зубр, ирсӧсна, йытыра пӱчӧ, косиля, шашке, шуко тӱрлӧ кайык, шыҥшале, кумыжвуян кишке, тойгишке илат. Кавказ кундемыште леопард, гиене, шӱялтыше енот, перевязке, тур, серна да пеш шуко рептилий уло. Мӱндыр Эрвел чодыраште гималай маска, тигр, чодыра пырыс, харза, олача пӱчӧ, горал вашлиялтыт.

Степьысе янлык коклаште комаголя, цокора, суслик, сурок, пасуголя утларак улыт. Шуко сайгак, нерге, рывыж, степьысе кугу кайык-влак (дрофа, турня, стрепет) уло. Пустыньыште джейран, шакал, барханысе пырыс, шуко нултышо вашлиялтеш.

Палемдымаш

Умылтарымаш

  1. ↑ Федерацийын 24 субъектыштыже руш йылме дене пырля моло 68 кугыжаныш йылме кучылталтеш.
  2. ↑ Крым Республик ден федерал кӱкшытан Севастополь ола, Донецк Калык Республик, Луганск Калык Республик, нунын административный чеклаштышт улшо Херсон ден Запорожье областьла дене пырля
  3. ↑ Россий деке ушнымаш тӱнямбал пагалымашым конден огыллан кӧра Крым Республик ден федерал кӱкшытан Севастополь ола деч посна
  4. ↑ Кириллический, 2010 ий 12 майыште пурталтын[17]

Важ

  1. ↑ Пчелов Е. В. Рюриковичи. История династии. — М.: Олма-пресс, 2001. — С. 4—5. — (Архив). — ISBN 5-224-03160-5. Архивысе копий 29 шыжа 2016 гыч
  2. ↑ Российская государственность, 2013.
  3. ↑ БРЭ : [арх. 21 ӱярня 2022] // Большая российская энциклопедия. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. — С. 374—380. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017).
  4. ↑ Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 31. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  5. ↑ Конституция РФ. http://www.kremlin.ru (1 сӱрем 2020). Тергыме кече: 15 пургыж 2024.
  6. ↑ Конституция РФ. Глава 1. Статья 14. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2022. Архивлыме 20 сорла 2020 ий.
  7. ↑ Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2019 (в разрезе субъектов Российской Федерации) (руш.). rosreestr.gov.ru. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.
  8. ↑ 2015 ий — Крым Республикым шотыш налде
  9. ↑ 2015 ий — Крым Республикым шотыш налде
  10. ↑ Сведения о наличии и распределении земель в Российской Федерации на 01.01.2017 (в разрезе субъектов Российской Федерации) // Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр)
  11. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 г. и компоненты её изменения (руш.). Федеральная служба государственной статистики. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.
  12. ↑ Российская федерация. https://regionsrf.ru. Тергыме кече: 26 пургыж 2024.
  13. ↑ Росстат представляет вторую оценку ВВП за 2023 год. Росстат. Тергыме кече: 9 вӱдшор 2024.
  14. ↑ Human Development Indices and Indicators 2020 (англ.). Программа развития ООН. — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2022. Архивлыме 15 теле 2020 ий.
  15. ↑ Тишков, 2015, с. 685—686.
  16. ↑ Грищенко А. И. К новейшей истории слова россияне / Московский педагогический государственный университет. — 2013. Архивысе копий 10 ӱярня 2018 гыч
  17. ↑ Домен РФ доступен в Интернете. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2022. Архивлыме 8 пургыж 2022 ий.
  18. ↑ Численность россиян на начало года составила 146,2 миллиона человек. https://ria.ru (26 шорыкйол 2024). Тергыме кече: 31 шорыкйол 2024.
  19. ↑ Российская Федерация. Статистическая информация. Федеральная служба информации России. Тергыме кече: 6 теле 2019. Архивлыме 6 теле 2019 ий.
  20. ↑ Этнокультурное многообразие России. www.national-mentalities.ru. Тергыме кече: 1 сӱрем 2017. Архивлыме 2 сӱрем 2017 ий.
  21. ↑ Итоги ВПН-2020. Том 5 Национальный состав и владение языками. https://rosstat.gov.ru. Тергыме кече: 7 пургыж 2024.
  22. ↑ ВЦИОМ: Православными себя считают 75 % россиян. Архивировано из оригинала 24 сӱрем 2018 ий. // РБК, 30.03.2010
  23. ↑ Great Powers. Тергыме кече: 30 сорла 2008. Архивлыме 31 шыжа 2009 ий.// MSN Encarta — «Today’s great powers—the United States, Britain, France, Russia, and China».
  24. ↑ Стратегическое ядерное вооружение России. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2022. Архивлыме 31 ӱярня 2022 ий.
  25. ↑ Россия останется космической державой, заявил эксперт. РИА Новости (4 теле 2019). Тергыме кече: 30 сӱрем 2022. Архивлыме 10 пеледыш 2022 ий.
  26. ↑ Встреча президента РФ Владимира Путина с главой ЯНАО Дмитрием Артюховым, 2025-10-28, <https://smotrim.ru/video/3040021>. Тергыме: 29 шыжа 2025. 
  27. ↑ Общие сведения : [арх. 21 шыжа 2020] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  28. ↑ Ключевская сопка : [арх. 17 шорыкйол 2021] // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2016.
  29. ↑ Самые крупные реки России, таблица с сортировкой (руш.). Тергыме кече: 21 сӱрем 2019. Архивлыме 15 сӱрем 2019 ий.
  30. ↑ Площадь пахотных земель в России из-за потепления может увеличиться на 40 млн га, <https://tass.ru/ekonomika/17829047>. Тергыме: 25 пургыж 2024. 
  31. ↑ Новости погоды - Погода и Климат. www.pogoda.ru.net. Тергыме кече: 1 сӱрем 2017. Архивлыме 23 вӱдшор 2013 ий.
  32. ↑ Исаченко А. Г. Ландшафтоведение и физико-географическое районирование. — Москва: Высшая школа, 1991. — С. 366 (234-257, 275-299, рис. 53). — ISBN 5-06-001731-1.
  33. ↑ Иностранцы фактически владеют почти миллионом гектаров российских сельхозземель - Российская газета, 2024-02-19, <https://rg.ru/2024/02/19/vne-polia-zreniia.html>. Тергыме: 24 пургыж 2024. 
  34. ↑ Позвоночные животные России. Архивлыме 28 идым 2021 ий. // ИПЭЭ РАН.
Ошибка цитирования Тег <ref> с именем «RF», определённый в <references>, не используется в предшествующем тексте.

Литератур

Историографий монографий, сборник да тунемме пособий-влак

Рушла

Вес йылме дене

  • Нариси історії Росії (укр.) / Б. В. Ананьїч, І. Л. Андреєв, Є. В. Анісімов, І. М. Данилевський, В. Д. Назаров, О. В. Шубін; за заг. ред. О. О. Чубар’яна; пер.: А. В. Блануца, Д. П. Ващук, Г. Г. Єфіменко, В. О. Крупина, В. М. Матях, О. В. Орлова, Н. В. Пазюра, Б. В. Черкас, Н. М. Юсова; наук. ред. укр. пер. С. В. Кульчицький. — К.: Ніка-Центр, 2007. — 800 с. — ISBN 978-966-521-466-3.
  • Ascher A. Russia: A Short History (англ.). — Revised 3th Ed. — L: Oneworld, 2017. — 336 p. — ISBN 978-1-78607-143-9.
  • Bartlett R. A History of Russia (англ.). — Basingstoke; New York: Palgrave Macmillan, 2005. — xii, 321 p. — (Macmillan Essential Histories). — ISBN 1-4039-3812-1.
  • Базылов, Людвик, Вечоркевич, Павел. Historia Rosji (поляк.). — Wyd. 4., popraw. i uzupeł. — Wrocław—Warszawa—Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2005. — 632 S. — ISBN 83-04-04641-5.
  • Bushkovitch P. A Concise History of Russia (англ.). — Cambridge; …: Cambridge University Press, 2012. — xxiv, 491 p. — (Cambridge Concise Histories). — ISBN 978-0-521-54323-1.
  • The Cambridge History of Russia: in 3 Vol (англ.) / Ed. by M. Perrie, D. Lieven, R. G. Suny. — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — 750+765+800 p. — ISBN 978-0-521-81227-6 (1), ISBN 978-0-521-81529-1 (2), ISBN 978-0-521-81144-6 (3).
  • A Companion to Russian History (англ.) / Ed. by A. Gleason. — Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2009. — xi, 554 p. — (Wiley-Blackwell Companions to World History). — ISBN 978-1-4051-3560-3.
  • Companion to Russian Studies: in 3 Vol. (англ.) / Ed. by R. Auty, D. D. Obolensky; Ed. assist. A. Kingsford. — Cambridge—…: Cambridge University Press, 1980—1981. — 403+307+212 p. — ISBN 0-521-28038-9 (1), ISBN 0-521-28039-6 (2), ISBN 0-521-28384-7 (3).
  • Dukes P. A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary: c. 882—1996 (англ.). — 3rd Ed. — London — New York: Macmillan Education, 1998. — xiv, 430 p. — ISBN 978-1-349-26080-5.
  • Engel B. A., Martin J. L. B. Russia in World History (англ.) / Gen. ed. Смит, Бонни, Янг, Ананд. — Oxford—…: Oxford University Press, 2015. — xv, 156 p. — (The New Oxford World History). — ISBN 978-0-19-994789-8.
  • Russia: A History (англ.) / Ed. by G. L. Freeze. — 3th ed. — Oxford — New York: Oxford University Press, 2009. — ISBN 978-0-19-956041-7.
  • Hosking G. A. Russian History: A Very Short Introduction (англ.). — Oxford — N. Y.: Oxford University Press, 2012. — xvi, 154 p. — (A Very Short Introduction). — ISBN 978-0-19-958098-9.
  • Kort M. A Brief History of Russia (англ.). — N. Y.: Facts on File, 2008. — xxiii, 310 p. — ISBN 978-0-8160-7112-8.
  • Kurat A. N. Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917'ye Kadar (тур.). — Ankara: Türk Tarih Kurumu Başkanlığı, 1987. — 537 S. — (Dünya tarihi).
  • Riasanovsky N. V. A History of Russia (англ.). — 6th Ed. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — xx, 726 p. — ISBN 978-0-19-512179-7.
  • Poe M. T. The Russian Moment in World History (англ.). — Princeton—Oxford: Princeton University Press, 2003. — xv, 116 p. — ISBN 0-691-11612-1.
  • Rusya tarihi (тур.) / Ed. N. Devlet, N. Sarıahmetoğlu. — Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, 2013. — 254 S. — ISBN 978-975-06-1522-1.
  • Thompson J. M. Russia and the Soviet Union: An Historical Introduction from the Kievan State to the Present (англ.). — 6th ed. — Boulder: Westview Press, 2009. — xvi, 415 p. — ISBN 978-08133-4395-2.
  • Ziegler C. E. The History of Russia (англ.). — 2nd Ed. — Santa Barbara — Denver — Oxford: Greenwood Press, 2009. — xxvi, 252 p. — (The Greenwood Histories of the Modern Nations). — ISBN 978-0-313-36308-5.

Энциклопедий да справочник-влак

Рушла

  • 5548014 Россия // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2004. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017).
  • 5548014 Российская Федерация : [арх. 6 теле 2022] // Пустырник — Румчерод [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 672—675. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1.
  • Россия // Ремень — Сафи. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — С. 539—556. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 22).
  • Россияне : [арх. 6 кылме 2022] / В. А. Тишков // Пустырник — Румчерод [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 685—686. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1.

Вес йылме дене

Кылвер-влак

Европысо эл-влак

Австрий | Азербайджан1 | Албаний | Андорра | Армений2 | Белоруссий | Бельгий | Болгарий | Босний да Герцеговина | Ватикан | Венгрий | Греций | Грузий1 | Даний | Ирландий | Исландий | Испаний | Италий | Йӱдвел Македоний | Казахстан1 | Кипр2 | Латвий | Литва | Лихтенштейн | Люксембург | Мальта | Молдова | Монако | Немыч Эл | Нидерланды | Норвегий | Польша | Португалий | Россий1 | Румыний | Сан-Марино | Сербий | Словакий | Словений | Турций1 | Украина | Ушымо Королевстве | Финляндий | Франций | Хорватий | Шемкурык Эл | Чехий | Швейцарий | Швеций | Эстоний

Эрыкдыме территорий-влак: Акротири да Декелий | Аланд-влак | Гернси | Гибралтар | Джерси | Мэн отро | Фарер | Шпицберген | Ян-Майен

Де-факто шкевуя территорий-влак: Абхазий | Йӱдвел Кипр2 | Кечывалвел Осетий | Косово | Курыкан Карабах | Днестрсер

 
Азийысе эл-влак

Азербайджан1 | Армений | Афганистан | Бангладеш | Бахрейн | Бруней | Бутан | Вьетнам | Грузий1 | Египет2 | Израиль | Индий | Индонезий | Иорданий | Ирак | Иран | Йемен | Йӱдвел Корей | Казахстан1 | Камбоджа | Катар | Кечывалвел Корей | Кипр | Кыргызстан | Китай | Кувейт | Лаос | Ливан | Малайзий | Мальдив | Монголий | Мьянма | Непал | УАЭ | Оман | Пакистан | Россий1 | Сауд Аравий | Сингапур | Сирий | Таджикистан | Таиланд | Тайвань | Туркменистан | Турций1 | Узбекистан | Филиппин-влак | Шри-Ланка | Эрвел Тимор | Японий

Де-факто шкевуя территорий-влак: Абхазий | Вазиристан | Ирак Курдистан | Йӱдвел Кипр | Кечывалвел Осетий | Курыкан Карабах | Палестина

 
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россий&oldid=1075174" гыч налме