Экологын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Экологын кечыже
Lab for Molecular Ecology and Biogeography.jpg
Тӱрлылык Профессионал пайрем
Ыҥ айдеме тукымын экологий дене кылдалтше проблемылан тӱткышыжым ойырымаш
Ышталтын 2007 ий 21 июльышто
Палемдат Российыште
Кече 5 июньышто
Кылдалтын Тӱнямбал йырвел кече дене
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Эколог кече (руш. День эколога) — йырым-йырысе тӱням аралыме шотышто российысе специалист-влакын профессионал пайремышт, тудым РФ Президентын 2007 ий 21 июльысо 933 №-ан Кӱштыкшӧ дене увертарыме[1][2]. Ий еда 5 июньышто палемдалтеш да ООН-ын Тӱҥ Ассамблейжын темлымашыже почеш 1973 ий гыч эртаралтше Тӱнямбал йырвел кечылан (англ. World Environment Day) пӧлеклалтеш[2][3][4][5][6].

Пайремын эртымгорныжо

Российыште Эколог кечын историйже кучем орган ден мер калыкын экологий йодыш-влаклан утларак тӱткышым ойырымо шотышто тарватыме пашашт гыч тӱҥалеш. 2007 ийыште РФ Кугыжаныш Думын Экологий шотышто комитетшын темлымашыже негызеш Российын президентше посна кӱштыкым луктын[1][2]. «Эколог кече нерген» кӱштык пайремын эре палемдыме кечыжлан 5 июньым пеҥгыдемден. Ойырымо кече 1972 ийыште ООН-ын пеҥгыдемдыме Тӱнямбал йырвел кече дене келшен толын[6]. Российыште Экологын кечыжым икымше гана 2008 ийыште палемдыме[7]. Пайремым кугыжаныш, шанче да мер ушем-влакын йырым-йырысе тӱням арален кодымаште тыршымашыштым иктыш ушаш манын экологий эксперт ушемын эн чулым йыжъеҥже-влакын темлымашышт почеш увертарыме[8].

Пайремын тӧртык негызше — РФ Президентын 2007 ий 21 июльысо 933 №-ан Кӱштыкшӧ. Тушто ойлалтеш: «Профессионал пайремым — Эколог кечым увертараш да 5 июньышто палемдаш»[1][2]. Кӱштык вигак вийыш пурен. Тыге российысе тӧртыквундо эколог-влакым кӱлешан профессионал группо семын официальнын шотлен, вет нунын пашашт уло мер калыклан шерге улеш.

Экологын кечыжым тӱнямбал пайрем — Тӱнямбал йырвел кече — дене иктыш ушымаш Российлан калыкле инициативе-влакым пӱртӱсым аралыме шотышто тӱнямбал ончышаш паша радамыш ушнаш йӧным пуэн. Тиде ошкыл экологий аланыште тӱнямбал вашкылым ышташ ямде улмын символжо лийын. «Икоян Россий» партийын экологий йодыш шотышто координаторжо Владимир Грачёв палемден: кечым элын тыршымашыжым тӱнямбал сообществе дене иктыш ушаш манын шоненак ойырымо[9]:

«… Российысе Эколог кечым ий еда 5 июньышто палемдалтше Тӱнямбал йырвел кечын пеҥгыдемдыме. Тыге российысе эколог-влакын тӱҥ пайремышт тӱҥ тӱнямбал экологий кече дене келшен толын, да ынде планетын йырвелжым аралаш ӱжшӧ икмыняр акций ден мероприятий Российыштат, уло тӱняштат ик жапыште эртат»[10]

Эколог-влакын профессионал пайремыштым пеҥгыдемдыме нерген пунчалым лукмаш кугыжанышын экологий политикыжым чоҥымаште да вияҥдымаште кӱлешан йыжыҥ лийын[11]. Тудо РФ Конституцийын 42-шо статьяштыже пеҥгыдемдыме конституций принцип негызеш чоҥалтеш, кудыжо кажне гражданинлан сай йырвелыште илаш правалан гарантийым пуа.

2007 ий гыч элыште экологий вияҥмашын корныжым ончыко икмыняр лу ийлан палемдыше стратегий документ-влакым пеҥгыдемдыме. Тӱҥ норматив акт-влак радамышке пурат[4]:

  • «Россий Федерацийын экологий вияҥмаш аланыште 2030 ий марте кугыжаныш политикын негызше» (2012 ий 30 апрельыште пеҥгыдемдыме)[12];
  • «Йырым-йырысе тӱням аралымаш» кугыжаныш программе, 2014 ий 15 апрель гыч пашам ышта (илышыш шыҥдарыме жап — 2024 ий марте)[13];
  • Россий Федерацийын 2025 ий марте экологий лӱдыкшыдымылык стратегийже, 2017 ий 20 апрельыште пеҥгыдемдыме.

2017 ийыште Экологий идалыкым  (руш.) (мар. эртарымаш поснак кӱлешан йыжыҥ лийын. Тиде теме дене кылдалтше идалык шуко кугу проектлан тӱҥалтышым пуэн: чодыра лоҥгаште уэмдыме паша эртаралтын, у посна аралыме пӱртӱс кумдык почылтын, шӱк-куштырам, экологийлан эҥгекым кондыде, кучылташ инфраструктур вияҥын, вӱдым ситарыме системе-влак уэмдалтыныт. Чыла тиде экологий ситуацийым саемдаш гына огыл, обществын экологий шотышто шонымашыжым келгемдаш полшен.

Кӱлешлыкше

Эколог кече пӱртӱсым аралыме шотышто специалист-влакланат, уло обществыланат пеш кӱлешан улеш. Профессионал могырым ончалаш гын, пайрем эколог-влакын пашаштын кӱлешлыкшым, кугыжаныш да мер пӱртӱс аралыме секторышто нунын рольыштым рашемда. Эксперт-влакын палемдымышт почеш, Эколог кечын шочмыжо пӱртӱсым тӱрлӧ кӱкшытыштӧ аралыше кугыжаныш структур-влакынат, эрыкан экологий ушем-влакынат, йырым-йырысе тӱням аралаш да пӱртӱс поянлыкым саклаш тыршыше кажне еҥын пашаштын кӱлешлыкшым ончыкта. Вес семын каласаш гын, пайрем пӱртӱсым аралыме пашаште тыршыше еҥ ден ушем-влакым иктыш уша[6]. Тиде кечым ий еда пайремлымаш профессионал ушемым пеҥгыдемдаш полша: тиде кечын организаций-влак конференций да погынымаш-влакым эртарат, отрасльын сеҥымашыже да проблемыже-влак нерген каҥашат, эн сай пашаеҥ-влакым суапландарат.

Эколог кече уло обществылан йырым-йырысе тӱнян проблемыже-влак нерген ушештара. Тудо яндар юж, вӱд, рок да биологий тӱрлылыкым арален кодымо шотышто йодыш-влаклан калыкын тӱткышыжым ойыраш йӧным ышта. Эксперт-влакын мутышт почеш, пайрем обществын тӱткышыжым экологий проблемылашке ойыраш да Российысе граждан-влаклан мемнан планетынан экосистемыже пеҥгыде огыл улмыжым шарныкташ ӱжеш[8]. Обществыште Экологын кечыже информаций кампаний, СМИ-ште савыктыме публикаций да туныктымо акций-влак дене эрта, тиде экологий тӱвырам нӧлталаш полша. Тидын деч посна, кугыжаныш эколог-влаклан полша: 1996 ий гыч ончыл паша да пӱртӱс аралыме технологийым шыҥдарымылан «Российын сулло экологшо» чаплӱм пуалтеш[14]. Тыгай кугыжаныш суаптар-влакым кучыктымаш чӱчкыдын профессионал пайрем, тыгак Эколог кече дене келыштаралтеш.

Мероприятий-влак

Сотемдарыме мероприятий-влак

Эколог кече обществым туныктымаште да самырык-влакым ушымаште кугу рольым модеш. Пайрем тунемме тӧнеж-влакым экологий дене кылдалтше посна мероприятий-влакым эртараш кумылаҥда. Школ да вуз-влак урок ден семинарым, пӱртӱсым аралымашлан пӧлеклалтше йоча сӱрет да проект конкурс-влакым эртарат. Мутлан, Эколог кече лӱмеш Москосо ятыр парк да тоштер йоча да икшыве-влаклан мастарлык-класс да экологий квест-влакым эртарат[14]. Москосо Дарвин тоштерыште Эколог кечын «ЭкоМосква» мультимедий рӱдер почылтеш, тушто школьник-влак рӱдолан пӱртӱс ойыртемже нерген пален налын кертыт[15][14].

уко университет экологий факультет-влакын виш омса кечым, йыргешке ӱстелым да экологын карьерыж нерген лекций-влакым эртарат. Шанче да технике вузлаште студент-влак субботникыш да экологий волонтёр проектлаш ушнат. Тидын деч посна, пайрем арня жапыште чӱчкыдын «Яндар пӱртӱс» теме дене студент да аспирант-влакын шанче паша ончерыштым эртарат[16].

Пайремын тыгай туныктымо ужашыже пеш кӱлешан: тудо ончыкылык эколог-влакым профессийлан тунемаш кумылаҥда да чумыр экологий шинчымашым нӧлта. Самырык-влак пӱртӱсым перегаш тунемме тӧнежлаштак тунемыт. Мутлан, тунемме рӱдер да экологий биологий кружок-влак «экологий марафон-влакым», флешмоб-влакым («Российын самырык экологшо-влак»), шанче стендап да шуко тӱрлӧ интерактив тунемме формо-влакым эртарат[17]. Тыге школ ден вуз-влакын пайремыш ушнымышт экологий нерген шинчымашым калык коклаште шара.

Мер инициативе ден акций-влак

Июнь тӱҥалтыште уло Россий мучко пӱртӱсын ӱшанлын вияҥмыже да тудым аралыме шотышто йодыш-влаклан тӱткышым ойырышо экологий акций-влак эртат. Ик тӱҥ инициативе — «Ужар паша марафон» Пӱтынь Российысе акций[18]. Тудо шуко событийым ушен шога, нунын коклаште пушеҥгым шындымаш, перерабатыватлыше предприятий-влакыш экскурсий, кокымшо сырьём погымаш да моло паша[19][20].

Тыгак регион кӱкшытыштӧ тематике дене кылдалтше мероприятий-влак илышыш шыҥдаралтыт. Тыге Кемеровышто йӱла почеш «Ужар трамвай» акций эрта[21], тиде жапыште школьник-влак оласе транспорт пассажир-влаклан тыглай экологий койыш нерген каласкалат. Трамвайым акцийын символжо семын эн сай экологий мер транспорт радамыште улмыжлан ойырымо.

Моско Виктерын полшымыж да «Транснефть» компанийын партнёр семын ушнымыж дене «Илыш тый дечет тӱҥалеш!» экологий акций эртаралтын. Акций кайыме годым волонтёр-влак Москосо граждан-влаклан олам тӱзатымашке да ужартымашке шке надырыштым пышташышт ужар ленте да пеледыш нӧшмӧ дене пакет-влакым (400 тӱжем утла) пуэденыт[22].

Экологий конференций-влак

Пайрем вашеш, тыгак тудым эртарыме кечын уло эл мучко экологий йодыш-влаклан пӧлеклалтше конференций да форум-влак эртат. Тиде аланыште ик эн кугу мероприятийлан Невасе тӱнямбал экологий конгресс шотлалтеш[23], тудо 2008 ий гыч Санкт-Петербургышто эртаралтеш. Тиде форумыш шанче сообществын, тӱнямбал делегаций-влакын еҥышт, тыгак экологий йодыш-влакым каҥашыше посна эксперт-влак ушнат. Тыге, Москошто XV Тӱнямбал «Экологий» форум эртаралтеш, тудо тӱрлӧ регион да эл-влак гыч эксперт да специалист-влакым чумыра[14][24]. Форумышто пӱртӱс аралыме пашан тӱҥ аспектше-влакым каҥашат, пӱртӱсым аралыме аланыште ончыл разработко-влакым ончыктат да экологий тӧртык ден технологий шотышто пленар погынымаш-влак эртат[25].

2009 ий гыч тыгак Экологий туныктымаш шотышто Пӱтынь Российысе конференций эрта[26]. Тудо тунемме программыш экологий тематикым шыҥдарымаште пашам ыштыше туныктышо да методист-влакым иктыш уша. 2009 ий гыч В. И. Вернадский лӱмеш Фонд эртара. 2022 ий гыч Конференций ий еда эрта.

Субботник-влак

Эколог кече лӱмеш эртарыме эн кӱлешан йӱлалан субботник-влакым эртарымаш шотлалтеш, нуно чыла вере эртат: тӱжем дене волонтёр-влак парк, лесопарк, вӱд кумдык-влакым эрыкташ, эҥерӱмбалне шӱк-куштрам погаш лектыт. Элын шуко регионыштыжо 5 июньышто калык коштмо кумдык-влакым, паркым, сер да тунемме тӧнежла воктенсе верым эрыктат. Тыгай поро пашаш ий еда лу тӱжем дене еҥ-влак шке кумылын ушнат. Тыге, 2023 ийыште субботниклаште 2,5 миллион утла еҥ участвоватлен[27]. Российысе экологий толкынын исполнительный директоржо Элмурод Расулмухамедовын мутшо почеш, граждан-влакын тыгай мероприятийлан кумылышт эре кушкеш[28].

Пӱтынь Российысе субботник, 2023 ий

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 Указ Президента Российской Федерации от 21.07.2007 г. № 933, <http://www.kremlin.ru/acts/bank/25900>. Тергыме: 2 пеледыш 2026. 
  2. ↑ 1 2 3 4 Tigers — День эколога. tig.com.ru. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  3. ↑ Всемирный день окружающей среды 5 июня. Официальный сайт Организации Объединённых Наций. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  4. ↑ 1 2 Мария Бадамшина. Когда в России и мире День эколога и почему этот день важен. РБК (11 пургыж 2025). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  5. ↑ Дарья Валиахметова. День эколога в России: дата, история и традиции праздника. Российская газета (4 пеледыш 2024). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Всемирный день охраны окружающей среды, 20120605T1009, <https://ria.ru/20120605/662476391.html>. Тергыме: 2 пеледыш 2026. 
  7. ↑ 5 июня – День эколога в России и Всемирный день окружающей среды - ТИГ ДВО РАН (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  8. ↑ 1 2 День эколога в России 2025: дата, история и традиции праздника, <https://lenta.ru/articles/2025/02/27/den-ekologa-v-rossii/>. Тергыме: 2 пеледыш 2026. 
  9. ↑ Владимир Грачев: «Экология страны под пристальным внимание партии «Единая Россия». businesseco.ru (30 теле 2008). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  10. ↑ Владимир Грачев: «Российыште Экологын кечыжым пӱтынь планете дене пырля палемдат». B2Blogger.com (5 пеледыш 2009). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  11. ↑ О плане действий по реализации Основ государственной политики в области экологического развития Российской Федерации на период до 2030 года. Официальный сайт Правительства Москвы (18 теле 2012). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  12. ↑ Основы государственной политики в области экологического развития России на период до 2030 года. docs.cntd.ru. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  13. ↑ Государственная программа «Охрана окружающей среды». Официальный сайт Правительства Москвы. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 июня — День эколога в России: история и традиции праздника, мероприятия, 2024-06-04, <https://iz.ru/1706103/2024-06-04/5-iiunia-den-ekologa-v-rossii-istoriia-i-traditcii-prazdnika-meropriiatiia>. Тергыме: 2 пеледыш 2026. 
  15. ↑ State Darwin museum. ЭкоМосква Государственный Дарвиновский музей. darwinmuseum.ru. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  16. ↑ 5 июня 2016 прошел круглый стол, посвященный «Дню эколога» | Институт нанотехнологий, электроники и приборостроения (руш.). inep.sfedu.ru. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  17. ↑ Всероссийская акция «День эколога». xn----9sbmlieoffcycw7c0esa.xn--p1ai. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  18. ↑ Всероссийская акция «Марафон зелёных дел». Всероссийские дни единых действий. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  19. ↑ День эколога – 2023: Мосприрода подготовила масштабную программу «ЭкоВертикаль». mos.ru. Официальный портал мэра и правительства Москвы. (31 ага 2023). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  20. ↑ Экологическая неделя: экоцентры Департамента природопользования подготовили масштабную программу мероприятий ко Дню эколога. mos.ru. Официальный портал мэра и правительства Москвы. (3 пеледыш 2024). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  21. ↑ Сегодня, 30 мая, с 14.00 до 16.00 пройдёт просветительская акция «Зелёный» трамвай» в рамках общероссийских Дней защиты от экологической опасности. Официальный сайт Администрации города Кемерово (30 ага 2017). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  22. ↑ Салатовая ленточка стала символом «Дня Эколога». sostav.ru (6 пеледыш 2014). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  23. ↑ Планета Земля: гармония человека и природы. Информационный центр Невского международного экологического конгресса. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  24. ↑ XV Международный форум «Экология». Репортаж EcoStandard.journal, <https://journal.ecostandard.ru/reports/ekologiya/xv-mezhdunarodnyy-forum-ekologiya-reportazh-ecostandard-journal/>. Тергыме: 2 пеледыш 2026. 
  25. ↑ Всемирный день окружающей среды 2025: когда, история, традиции праздника | РБК Тренды, <https://trends.rbc.ru/trends/green/6660156a9a7947bd4a6858e6>. Тергыме: 2 пеледыш 2026. 
  26. ↑ Всероссийская конференция по экологическому образованию. Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  27. ↑ Во Всероссийском субботнике приняло участие почти 2,5 млн россиян. Минстрой России (8 пеледыш 2023). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.
  28. ↑ Светлана Задера. Уборку небольших свалок предложили передать в ведение регионов. Российская газета (1 кылме 2024). Тергыме кече: 2 пеледыш 2026.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Экологын_кечыже&oldid=1234648" гыч налме