Кеҥеж

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Кеҥеж
Тылзе пеледыш, сӱрем да сорла
Черет почеш ончычсо шошо
Сӱрет
Черет почеш кайыше шыже
Мӧҥгешла теле
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Кеҥеж

Кеҥеж (руш. Лето) — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже, шошо ден шыже коклаште, йырым-йырысе йырвелын эн шокшо (кӱкшӧ) температурыж дене ойыртемалтеш. Кеҥеж кечын эн кӱшнӧ шогымыж годым суткасе кече-влак эн кужу, а йӱд-влак эн кӱчык улыт.

Кеҥеж тӱҥалме жап игече, йӱла да тӱвыра дене кылдалтын. Йӱдвел пелшарыште кеҥеж толын гын, Кечывалвел пелшарыште — теле, да мӧҥгешла. Кум тылзе гыч шога: Йӱдвел пелшарыште — пеледыш, сӱрем да сорла, Кечывалвелыште — теле, шорыкйол да пургыж.

Шуко эллаште кеҥежым эн кужу каныш логалеш.

Астрономийысе кеҥеж

Июньышто кечын кӱшнӧ лиймыже. Тӱс дене Мландыште тӱрлӧ кужытан кече лиймым палемдыме (йӱдвел пелшар кӱшычын)

Астрономий ончалтыш дене аклаш гын, кече ден йӱдын икгай кужытшо да эн кужу да кӱчык кече-влак пӱртӱс пагыт-влакын (сезон-влакын) кыдалныже толыт[1][2]. Мланде ӱмбалне пагыт вашталтмаш планетын Кече йыр идалык мучко савырныме жапше дене да тудын пӧрдмӧ шӱдырын (ось) орбита иктӧркумыкшо (плоскостьшо) деке тайнымыж дене умылтаралтеш[3]. Но астрономий йӱла почеш Йӱдвел пелшарыште астрономий кеҥеж — июньысо кӱшылкече (солнцестояний) ден сентябрьысе йӱд ден кечын иктӧр лийме кокласе жап — 21 (20) июнь гыч 23 (22) сентябрь марте шуйна. Кечывалвел пелшарыште астрономий кеҥеж — декабрьысе кӱшылкече (солнцестояний) ден мартысе иктӧрлык кокласе жап — 21 (22) декабрь гыч 20 (21) март марте шуйна[4].

Кеҥеж игече

Метеорологий дене келшышын, кеҥеж йӱдвел пелшарыште июнь, июль да августым, да кечывалвел пелшарыште декабрь, январь да февральым авалта[5][6]. Метеорологий умышлымаш-влак почеш, идалыкысе кажне пагыт-влак шке семын тылзе кечышот дене тӱҥал кертыт да тылзе мучаште пытат[5]. Кеҥежын тиде метеорологий умылымашыже тыгак кеҥежын эн кужу (да эн шокшо) пагыт семын умылымашлан келшен толеш, тыште кечывалымсе волгыдо эн кужу жап шога.

Тӱрлӧ географий пояслаште Кечын мланде ӱмбалым ик семын огыл волгалтарен толмыжлан кӧра, кеҥеж пагыт теле пагыт деч тӱрлӧ шотышто ойыртемалтеш. Лопкытын кугеммыж дене кеҥежым да телым волгыдо жапын кужыт ойыртемже вашталтеш, полюслаште эн кӱшкӧ шуэш (ончо Поляр кече), тушто Кече кеҥежым 6 тылзе мучко каватӱр деч ӱлыкӧ ок воло.

Кушто пагытын (сезонын) шеҥгелан кодмыжо пел пагыт але шукыракат лиеш, астрономий пале-влак негызеш шотлымаш-влак пел пагытлан кусаралтыт[7]. Тиде йӧн дене келшышын, Йӱдвел Америкыште кеҥеж — тиде кеҥеж кечын эн кӱшнӧ улмыж гыч (чӱчкыдын 20 але 21 июнь йӱдвел пелшарыште) шыжым йӱд ден кечын икгай лийме марте жап[8][9][10]. Кечывалвел полушарийын океанысе лывырге лопкытлаштыже температур изирак лиймылан кӧра[11], тиде кундемын шуко элже метеорологий умылымашым кучылтыт, тушто кеҥеж 1 декабрьыште тӱҥалеш да февральын пытартыш кечынже пыта[12][13].

Гидрометеослужбо еҥ-влак тыге ойлат: кеҥеж жап суткасе южын кокла температуржо +15 Цельсий градус деч кӱшкӧ куснымо годым тӱҥалеш да тиде пале деч ӱлкӧ куснымо дене пыта[14][15]. Тыгак кеҥеж тӱҥалме тӱҥ палылан йӱдымсӧ покшым-влакын эртен кайымышт шотлалтеш, а кеҥежын пытымыжлан да шыжын толмыжлан ноль деч ӱлнӧ эре улшо игече, йӱдымсӧ кылмыктышын толмыжо шотлалтеш.

Кеҥежын толмыжым тыге игече дене палемден аклаш гын, кеҥежын жап кужытшо лопкыт деч шога, тыгак игечын моло ойыртемже дене чак кылдалтын, тыге лектеш:

  • Арктикын поляр лопкытлаштыже кеҥеж кӱчык але йӧршеш ок тол (шошо эркын-эркын шыжыш кусна, субарктикысе игече), Мурманскыште кеҥеж игече шокшо ийлаште гына лиеш;
  • Якутскышто кеҥеж пеш кӱчык — кок тылзе деч утларак (июнь тӱҥалтыш гыч август кыдал марте), но шокшо;
  • Петербургышто кеҥеж игече кум тылзе наре шога (июнь тӱҥалтыш гыч (южгунам май мучаш гыч) сентябрь тӱҥалтыш марте);
  • Москошто — кум-ныл тылзе (май кыдал-мучаш гыч август мучаш марте, шуэнрак — сентябрь тӱҥалтыш марте);
  • Находкышто — кум тылзат пеле (июнь кыдал гыч сентябрь мучаш марте);
  • Краснодарыште — вич тылзе наре;
  • субтропик лопкытлаште кеҥеж идалыкын шукырак ужашыжым айла;
  • тропик да экватор лопкытлаште — идалык мучко.

Континентал игечан, Россий кумдыкын утларак ужашыжлан шокшо да кукшо кеҥеж келшен толеш, теҥызысе игече — вӱдыжгӧ да юалге.

Кеҥеж кечышот

Российыште кеҥеж кечышот 1 июнь гыч 31 август марте шуйна да кум тылзе гыч шога — июнь, июль да август.

Эртыше гыч факт-влак

Идалыкын кажне пагытше 91 сутка да шагатын нылымше ужашыже (лучко минут) шуйна ман шотлат[16].

Куван кеҥеж

Куван кеҥеж  (руш.) (мар. — шыжым, сентябрь ден октябрьыште, шокшо да кукшо игече дене толеш.

Палемдымаш

  1. ↑ Ball, Sir Robert S. Elements of Astronomy (неопр.). — London: The MacMillan Company, 1900. — С. 52. — ISBN 978-1-4400-5323-8.
  2. ↑ Heck, Andre. Organizations and strategies in Astronomy (англ.). — Springer, 2006. — Vol. 7. — P. 14. — ISBN 978-1-4020-5300-9.
  3. ↑ См. Времена года
  4. ↑ Flammarion C. Popular Astronomy. — Cambridge University Press, 2014. — P. 32—33. — 720 p. — (Cambridge Library Collection — Astronomy). — ISBN 9781108067843.
  5. ↑ 1 2 Meteorological Glossary (неопр.). — London: HMSO, 1991. — С. 260]. — ISBN 978-0-11-400363-0.
  6. ↑ Meteorological forecasting. web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  7. ↑ Driscol, D. M.; Rice, P. B.; Fong, J. M. Y. Spatial variation of climatic aspects of temperature: Interdiurnal variability and lag (англ.) // International Journal of Climatology : journal. — 1994. — Vol. 14, no. 9. — P. 1001. — doi:10.1002/joc.3370140905. — Bibcode: 1994IJCli..14.1001D.
  8. ↑ First day of summer worth celebrating - JSOnline (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  9. ↑ Father's Day is first day of summer (англ.). WLUK TV. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  10. ↑ Summer Solstice. Eric Weisstein's World of Astronomy. Scienceworld.wolfram.com. Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 14 шорыкйол 2019 ий.
  11. ↑ Gabler, Robert E.; Petersen, James F.; Trapasso, L. Michael; Sack, Dorothy. Physical Geography (неопр.). — Belmont, California: Cengage Learning, 2008. — С. 107. — ISBN 0495555061.
  12. ↑ usatoday.com - Answers: When do the seasons begin. web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  13. ↑ Bureau of Meteorology. Bom.gov.au (11 ӱярня 2011). Тергыме кече: 5 кылме 2025. Архивлыме 12 идым 2017 ий.
  14. ↑ Погода в Москве: климатическое лето запаздывает // Gismeteo.
  15. ↑ Лето (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 5 кылме 2025.
  16. ↑ Забелин И.Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, 2005. — 1129 с. — ISBN 5-9578-2773-8.

Литератур

  • Витковский В. В. Лето, время года // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Забелин И. Е. Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: АСТ, 2005. — 1129 с. — ISBN 5-9578-2773-8.
  • Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — М.: Эдиториал УРСС, 2009. — 544 с. — ISBN 978-5-354-01183-4.
  • Лето : [арх. 3 шорыкйол 2023] // Лас-Тунас — Ломонос [Электронный ресурс]. — 2010. — С. 347. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кеҥеж&oldid=1231669" гыч налме