Чыла шнуй-влакын кечышт

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
«Юмын Шорык Пачалан кумалмаш» (Гентский алтарь, ван Эйк изак-шоляк), XV курымын 2-шо пелыже

Чыла шнуй-влакын соборышт — «Иоанн Богословын чон почын ойлымыштыжо» чыла шнуй-влакын (канонизироватлымынат, тыгак мланде ӱмбалсе Черкылан палыдыме лийын кодшо-влакынат) Юмын Шорык Пачалан кумалмым сӱретлен возымаш, тидын деч вара 7-ше печатьым налмаш лийын.

Чыла шнуй-влакын арняшт[1] (православий), Чыла Шнуй-влакын Кечышт (католицизм) (грек. Κυριακὴ τῶν Ἁγίων Πάντων, лат. Sollemnitas Omnium Sanctorum, нем. нем. Allerheiligen, англ. All Saints, фр. Toussaint, полякла Wszystkich świętych) — христиан пайрем, чыла шнуй-влакым шарныме кече. Православий черкыште пайремлымаш Шнуй Тройчын Кече деч вара икымше рушарнялан толеш, католицизмыште 1 ноябрьыште пайремлат.

Термин ден концепций

«Апокалипсис» гыч миниатюр, Беатус Факундус, 1047

«Чыла шнуй-влак» термин «Пайремлыше Черке» термин дек лишыл да канонизироватлыме шнуй-влакымат, тыгак илымышт годым палыме лийде кодшо да тыге пагалыдыме улшо шнуй-влакымат авалта[2].

Сынын[2] Тошто Сугыньысо шочмо вержылан «Иоанн Богословын чон почын ойлымыжо» шотлалтеш:

Да мый престол йыр шуко Суксым да вольыкым да шоҥго-влакым ужынам да йӱкыштым колынам, да нунын чотышт пычкемыш наре тич да тӱжем тӱжем дене лийыныт, нуно кугу йӱк дене ойленыт: шӱшкылмӧ Пача вийым да поянлыкым, кугу уш-акылым да пеҥгыдылыкым, да сулымашым да чапым да сугыньымат налаш келшен толеш.

— Отк. 5:11—13

Тылеч вара мый ончальым, да теве моткоч шуко еҥ-шамычым улыт, нуным иктат шотлен налын ок сеҥе, чыла племена ден пулвуй гыч, калык-влак да йылме-влак кокла гыч, престол ончылно да Пача ончылно ош вургем дене да шке кидыштышт пальме укшым кучен шогеныт. Да кугу йӱк дене ойлен кычкыреныт: престолышто шинчыше мемнан Юмылан да Пачалан утаралтмаш лийже! Да чыла Суксо-шамыч да шоҥго-влак да ныл вольык престол йыр шогеныт, да престол ончылан шкеныштын чурийышкышт камвозыныт да Юмылан вуйым савеныт, ойленыт: аминь! мемнан Юмылан курым-курымеш поро сугынь да чап, да кугу уш-акыл да тауштымаш, да чап да вий да пеҥгыдылык лийыт. Аминь. Да, мутым луктын, ик шоҥго мый дечем йодо: ош вургемым чийыше нине еҥ-влак кӧ улыт, да кушеч толыныт? Мый тудлан каласышым: тый палет, господин. Да тудо мылам каласыш: нине еҥ-шамыч пеш чот ойгырен толыныт; нуно вургемыштым Пачан Вӱрешыже мушкыныт да ошемденыт.

— Отк. 7:9—14

Православийыште

Православий черкылаште Чыла Шнуй-влакын Кечышт Шнуй Тройчын Кече (Витлымше) деч вара икымше рушарнян пайремлалтеш, вес семын ойлаш гын, Кугече деч вара 8-ше рушарнян.

Пайремлымаш историй

Файл:Icon of All Saints (18 c., Tretiakov gallery).jpg
Вара ыштыме «Чыла шнуй-влакын юмоҥашт» (XVIII курым) католик иконографийлан кӧра нелемдалтын: рӱдӧ шӱдырыштӧ «Юмынавм короноватлымаш», да тыгак «Ыресеш пудалымаш», «Софий» да «Авраамын лоҥгыжо»

Пайрем IV курым мучаш — V курым тӱҥалтыш гыч палыме[3]. Иоанн Золотоустын «уло тӱня мучко эҥгекыш логалше чыла шнуй-влакым» шарнаш туныктен ойлымыжо уло, тушто кызытсе жапысе гаяк пайремлымаш кече ончыкталтеш. Ефрем Сиринын мурымыжо-влак коклаште чыла шнуй-влак лӱмеш 13 майыште пайремлымаш нерген ушештарымаш уло.

Сирийысе Лекционарий Кугече деч варасе кугарням чыла шнуй-влакым пайремлыме кече семын ончыкта. Лекционарийым грузин йылмыш кусарыме почеш V—VII курымлаште Иерусалимысе пужен ыштыме собор практике чыла йӧсланыше—влак лӱмеш (22 январь) да «нунын тунеммыштым шуктышо чыла апостол ден шнуй-влак лӱмеш» (16 апрель) пайрем-влакым арала.

Студийысе, а вара Иерусалимысе Типикон-влак чыла шнуй-влак лӱмеш пайремым йӧршешланак Витлымше деч варасе икымше арняш (рушарня) вераҥдат. Пайрем-влакын тыге радамлын вераҥмышт нунын логике кылыштым ончыкта: шнуй-влак тӱрлӧ жапыште да тӱрлӧ подвиг дене волгалтыныт гынат, но Черкыш Витлымше кечын кышкалалтше ик Шнуй Шӱлышын порылыкшо дене.

Йӱла ден гимнографий

Православий черкын юмылан кумалме талукаш оҥгыштыжо Чыла Шнуй-влакын Кечышт йыгыре улшылан шотлалтеш:

  • Юмылан кумалме годым Тӱрлӧ Чиян Триодим кучылтмо жап пыта да Октоихым мурымо пагыт тӱҥалеш.
  • Чыла шнуй-влакын кечышт годым эр кумалмаште «столпым» — Христос Тырлымыже нерген каласкалыше 11 рушарнясе Евангелийым почела лудмаш тӱҥалеш.
  • Чыла шнуй-влакын пайремышт деч вара шочмын литургийыште Римлян-влаклан Колтымаш ден Матфей деч Евангелийым лудмаш тӱҥалеш (кугече жапыште Шнуй апостол-влакын пашаштым да Иоанн деч Евангелийым лудыныт).
  • Тиде шочмынак Петро пӱтӧ тӱҥалеш, тудо Витлымше лӱмеш чарныде шуйнышо (вес семынже — пӱтым кучыдымо вӱргече ден кугарня деч посна) арням алмашта.

Пайрем кастене кумалмаште шнуй-влакын чапышт нерген Тошто Сугыньышто ойлымо кум паремий лудалтеш:

  • Ис. 43:9-14 — шнуй-влак Юмын утарымыжым ужшо да тудым порын увертарыше манын лӱмдалтыныт («Мыйын ужшем-влак, манеш Господь, те Мыйын кулемат улыда, кӧм Мый ойырен налынам»).
  • Прем. 3:1-9 — шнуй-влак, мландыште мыскылалтше улыт гынат, Юмын чапландарымыже улыт («А чын илыше-влакын чонышт Юмын кидыште, да орланымаш нуным ок тӱкӧ. Акылдыме-влакын шинчаштышт нуно колышылан шотлалтыныт, да нунын мучашышт колымашлан шотлалтын, да мемнан деч кораҥмышт — пытарымашлан шотлалтын; но нуно тӱняште илат»).
  • Прем. 5:15 - 6:3 — шнуй-влак лак Господьын толмыжо кечын моткоч чот куанен колтат («Чын илыше-влак курым мучко илат; нунын наградышт — Господьышто, да нуным ончымаш — Кӱшылсӧ дене. Сандене нуно Господь кид гыч чап кугыжанышым да моторлык вуйшӱдышым налыт, вет Тудо нуным пурла кидше дене леведеш да чогашылже дене арален кода»).

Литургийыште Еврей-влак деке Колтымаш гыч лудалтше ужаш (Евр. 11:33 — 12:2) Тошто Сугыньысо чын илыше-влакым чапландара да нуным «ужшо-влакын пылышт» манеш, а ушалтше евангелий лудмаш (Мф. 10:32, 33, Мф. 10:37, 38, Мф. 19:27—30) шнуй улмын кӱлешан палыже-влакым ончыкта («Кӧ Мыйым еҥ-влак ончылан касарыкта, тудым Мыят Мыйын Кавасе Ачам ончылан касарем... Кӧ шкенжын ыресшым ок нал да Мыйын почешем кая, тудо Мыйым ок шого... Кажныже, кӧ Мыйын лӱмем верч сурт-печым, я иза-шольым, я ака-шӱжарым, я ачам, я авам, я ватым, я мландым кода, шӱдӧ пачаш налеш да курымашлык илышым сула»).

Пайремын гимнографийже поэзий савыртыш-влаклан пеш поян: шнуй-влак «сай огыл волгалтарыше» (эрдене кумалмашын канонжо, 3) муро, «юмын пыл» (туштак, 6) муро), «пӱртӱс пуымашын тӱҥалтышыже» (кондак), «чытыше чонан» (литийыште стихир) маналтыт; нунын вӱрышт дене Черке «йошкарге да висс дене» сылнештаралтеш (тропарь); нуно «черке кавам ояраҥдат» (эрдене кумалмашын канонжо, 8) муро), «поро кумылан волгыдо дене» мландым кавам ыштат (хвалитехысе стихир).

Католицизмыште

Чылан шнуй-влак. Фра Беато Анджелико

Католик ден южо лютеран черкыште Чыла Шнуй-влакын Кечышт тарваныдыме пайремлан шотлалтеш да 1 ноябрьын палемдалтеш. Вес кечынже, 2 ноябрьыште, Чыла чын колышо-влакын кечышт пайремлалтеш.

Чыла Шнуй-влакын кечышт латин кечышотышто кӱшыл ранган улеш — кугу пайрем, католик пайрем иерхийыштеэн кӱкшӧ ак. Тудо тыгак тыге маналтше — «обязательный кече-влак» кокла гыч иктыже, кунам ӱшаныше-влак мессышке мийышашак улыт. Юмынъеҥ—влакын чиемышт — ошо.

Августинын «De Civitate Dei»-жылан сӱрет, XV курым

Чыла шнуй-влакын пайремыштлан коллект:

Чыла кертше, курымашлык Юмо. Тый ик пайремлымаште Тыйын чыла шнуй-влакетын суапыштым пагалаш йӧным пуэнат. Йодына Тыйым: Тыйын пеш шуко порылыкетлан кӧра да пеш шуко шнуй-влакын серлагышыштлан кӧра шкедычын порылыкетын перкежым пу. Мемнан Господьна Иисус Христос гочын, Тыйын Эргыч гочын, Кудыжо Тый дене пырля ила да Шнуй Шӱлышын икте улмаштыже кугыжалана, Юмо курым-курымеш.

Чыла шнуй-влакын кечышт деч вара толшо чыла чын колышо-влакын кечышт католицизмыште йӱла почеш колышо-влакым уштымо кечылан шотлалтеш. Католик-влак тиде кечын уло тӱня мучко ешысе да родо-тукымысо колышо еҥыштым уштат, шӱгарлаште нунын шӱгарышкышт мият. 2 ноябрьын литургий текст-влак колышо-влак верч кумалмылан пӧлеклалтыныт да колышо-влакын шушаш тырлымыштлан ӱшанымым ончыктат.

Историй

609 але 610 ий 13 майыште папа Бонифаций IV Шочынава ден чыла индыралтше-влак лӱмеш ончычсо чий веран храмжым, Пантеонжым, святитлен. 13 май чыла шнуй-влакын пайремышт семын палемдалташ тӱҥалын.

VIII курым кыдалне папа Григорий III 1 ноябрьыште чыла шнуй-влак лӱмеш шнуй Пӧтырын соборжын ик капеллыжым святитлен да тиде событий лӱмеш чыла шнуй-влакын кечыштым пайремлыме кечым 1 ноябрьыш шӱкалын[3]. Шӱдӧ ий вара папа Григорий IV пӱтынь Католик черкылан Чыла шнуй-влакын кечышт лӱмеш 1 ноябрьым тӱшка пайремыш савырен, а Карл Кугу тиде пайремым франк-влакын пӱтынь империйыштышт палемдаш кӱштен.

Варарак тиде пайремым ятыр протестант деноминаций «шкаланже налын». XV курымышто папа Сикст IV пайремышке октавым (пайрем деч ончычсо кандаш кече пайремлымашым) ешарен, XX курым кыдалне тудым кораҥдыме.

Великобританий ден Ирландийыште Чыла шнуй-влакын кечышт шыже ден теле кокласе лӱдыкшӧ чек жапым ончыктышо Самайн кельт аграр пайрем дене иктеш толын. Англосаксон эллаште Чыла шнуй-влакын кечышт вашеш Хэллоуин англ. All Hallows' Eve «Чыла шнуй-влакын касышт (осыгечышт)», но тудын дене кылдалтше йӱла-влак мер илыш сынан улыт да ятыр христианинже, тыгак католик-влакат, тудым шылталат.

Сӱрет сымыктышыште

Тӱҥ статья: Чыла шнуй-влак (сӱрет)

Сюжет Шучко судын сценыж гыч шырпешталт лектын да Узьмакыште улшо чыла чын еҥ-влакын кугу пайремыштым ончыкта. «Чыла шнуй-влак» сюжетлан сӱрет — Кавам сӱретлыме ик йӧн. Тиде сюжетым сӱретлыше, мемнан толын шушо эн ондакысе пример — X курымысо сакраментарий (Геттинген университетын книгагудыжо), кушто Пачалан (покшелне верланен) вуйым савыше шнуй ден суксо-влак радамым ончыктымо[2]. Шнуй-влак йыр сукен шинчыше ончыкталтыт, чӱчкыдын нуно Пача могырыш шке вуйшӱдыштым шуят.

«Чыла шнуй-влакын соборышт», Греций, 1700 гутла. Афонысо Пантократор монастырь
«Чыла шнуй—влакын соборышт» — арке вишан вариант. XVI курымысо руш юмоҥа. Ростовысо тоштер-заповедник

XIV курымлан касвелыште сюжетым тыге умылтарымаш иконографийын вес типше дене ишалт лектын: Пачан олмыжым Тройчын але Юмо Ача айлен. Йырым-йыр семым шоктышо суксо-влак да Юмынава улыт (Юмо воктене престолышто). Тиде сюжет «Шӧртньӧ легенде» программе семын лийын. Тыгай улыт Августинын «Юмын Олажлан» сӱрет-влак да моло книгалан сӱрет-влак[2].

Юмоҥам возымаште иконографийысе эн кумдан шарлыше вариант тыгай: юмоҥан кугу ужашыже — кок пачашан сфер, тудын покшелныже Иисус Христос верланен. Тудын кок могырыштыжо Мария ден Иоанн Тынеш Пуртышо шогат (Деисисым таҥастаре). Кокымшо, тӱжвал сферыште — шнуй-влакын хорышт, нуно шнуй-влакын чурийышт дене ончыкталтыныт. Композицийын ӱлыл ужашыштыже арке вишыште шнуй-влакым икмыняр радам дене сӱретлен вераҥдыме вариант утларак шуэн вашлиялтеш. «Сфер йыр шукыж годым суксо, евангелист але евангелист-влакын символышт ончыкталтыт. Сфер деч ӧрдыжысӧ фонышто чӱчкыдын пиямбар-влак Соломон ден Даниилын фигурышт вашлиялтыт. (…) Юмоҥан ӱлыл ужашыштыже Узьмакын сынже йӱлалан келшыше — ужар вондер коклаште кум кугезе ача — Авраам, Исаак, Иаков (Авраамын Лоҥгыжо) да ушан-шотан вуянче ончыкталтыныт. «Чыла шнуй-влакын соборышт» иконографий поснак Афонышто шарлен»[4].

Тиде сюжет деке «Куд кече» юмоҥа лишыл, тудо, йӱла почеш арнясе шым кечылан пӧлеклалтше литургийлан кешышын, шым пайрем сюжетым ушен шога. Пытартыш, шымше, кече каныме кече лийын, кунам Юмо «шкенжын чыла пашаж деч... каналтен» пагала «(Быт II, 2). «Тудо каналтымашын, келанен каналтымын, чын илыше-влакын Юмо дене уэш ушнымыштын прообразше семын умылалтын, тидыже историйысе жап эртымеке лийын шушаш улмаш. Тыге умылтарыме дене келшышын, XVI-XVII юмоҥалаште «Седмице» — «Чыла шнуй-влакын шуматкечышт» пытартыш композиций шке сынже дене кокымшо толмым вучышо чын илыше-влакын келанен каналтымыштым ончыктен[5].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ «Неделя» — устар. «воскресенье»
  2. ↑ 1 2 3 4 Дж. Холл. Словарь сюжетов и символов в искусстве. С. 143
  3. ↑ 1 2 А . А . Лукашевич. Всех святых Неделя // Православная энциклопедия. — М., 2005. — Т. IX : «Владимирская икона Божией Матери — Второе пришествие». — С. 706-707. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-015-3.
  4. ↑ Герасименко Н. Собор всех святых. XIX век. Греция. Архивысе копий 3 сӱрем 2015 гыч Церковно-археологический кабинет Московской духовной академии.
  5. ↑ О тебе радуется (недоступная ссылка)

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чыла_шнуй-влакын_кечышт&oldid=1150564" гыч налме