Петро пӱтӧ
| Петро пӱтӧ | |
|---|---|
 Кристиан Гейслер Ялыште рушарня. 1803 | |
| Тӱрлылык | Калык христиан |
| Вес семын | Всесвятское, Русальное, Ярилино заговенье |
| Ыҥ | шошо пытымаш да кеҥеж тӱҥалтыш |
| Палемдат | православий славян |
| Кече | Тройчын деч вара шушаш рушарня |
| 2025 | 2 пеледыш (15 пеледыш) |
| 2026 | 25 ага (7 пеледыш) |
| 2027 | 14 пеледыш (27 пеледыш) |
| Пайремлымаш | самырык-влакын пырля канымышт |
| Кылдалтын | Чыла святой-влакын соборышт дене |
Петро пӱтӧ — шошым ужатымылан пӧлеклалтше православий славян-влакын пайремышт, шошым ужатыме лӱмеш, Тройчын рушарня дене кылдалтын — Петро пӱтӧ деч ончыч, южо вере икымше пӱтӧ кече — шочмын[1].
Моло лӱм-влак
руш. Всесвятское, Русальное, Русальское, Русалкино, Ярилино, Крапивное[2], Яишное[3], Качальное, Луговое[4] заговенье; сербхорв. Пресвета, Петрове покладе, Сви свети, Водена недеља, Мале Троjце[5].
Илыш-йӱла
Южо шымлызын шонымашыж почеш, калыкым йӱштылмӧ йӱла деч кораҥдаш манын, Петро пӱтым шыҥдарыме[6]. Петро пӱтӧ дене шошо ден чеверласа, кеҥежыш пура, садлан ты кечын колымаш да угыч шочмаш дене кылдалтше йӱла радам шукталтын[7].
Русь мучко ӱдыр-рвезе-влак мураш-кушташ чумыргеныт, туштыжо самырык пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влакат ушненыт. Мурен-куштымаш эр але кечывал гычак тӱҥалын да йӱд марте шуйнен, южгунам йӱд мучкат юарленыт. Пайрем верлан тӱҥ шотышто олык серым ойыреныт, тулотым олтеныт, ваш-ваш сийленыт. Рвезе ден ӱдыр-влак йӱштылыныт, пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влак ик тулото деч весыш кусныл сийлалтыныт. Кече шичмеке, чыланат вургемым кудашыныт да пырля йӱштылыныт. Вара кугурак-влак мӧҥгышкышт каеныт, а самырык-влак эше эр марте модын юарленыт[8].
Новгород губернийыште рвезе ден ӱдыр-влак кечыгут веселитленыт, а кас кече шичме годым пеледыш да шудо дене пасу капка деке лектыныт, йыр коштын савырненыт, а вара нур велыш тарваненыт. Кече кавадӱр шеҥгелан йоммо годым чыланат сукен шинчыныт, мландылан вуйым савен, кычкыралыныт: «Чеверын, шошо, чеверын! Пӧртыл уэш вашкерак!». Вара мурен-мурен эҥер серыш воленыт, да кидкучен йыр пӧрдын (хоровод) муреныт. Тыгаяк тичмаш йӱла Владимир губернийыштат эртаралтын, туштыжо ӱдыр, ӱдырамаш-влак дене пырля шошо дене чеверласаш пӱтынь ял калык лектын[8].
Тиде кечын тӱрлӧ кундемлаште колышым ужатыме йӱлам модыныт: вӱдӱдырым, шӱшпыкым, Горюным, Ярилым Костромам да т. м. ужатеныт. Самырык-влак олым да тошто арверым кучылтын чучылым ямдылкаленыт (южгунам пӧрьеҥ але ӱдырамаш улмыжымак палемден ончыктеныт) вара тудым шортын-шортын, кычкырлен эҥер але нур деке наҥгаен, вӱдыш пуртен колтеныт але тыгыдын кӱрыштын нурыш кышкеныт[9][10].
Вологда губерний, Васелян волость, Кадник уездыште ты пайремым «Муно пӱтӧ» маныныт да чыла яллаште пайремленыт. Эрдене, мӧҥгыштӧ муно да когыльо дене сийлалтмек, самырык-влак ончылгоч ямдылыме модмо верыш лӱҥгалтыш дек чумырген. Лӱҥгалтыш оза, ресаньык самырык-влакым оксала лӱҥгалтен. Ты кечын лӱҥгалтымылан муным тӱлаш лиеш улмаш. Кечывал деч вара модыш, муро, куштымаш тӱҥалын. Тиде кечын муно дене модмаш-влак — «перебой», «защурья, «по лотку» тӱҥ лийыныт[3].
Тюмень уездысе кундемлаштат муно пӱтын лӱмжӧ аралалт кодын. Тушто кечывал лишан калык олыкыш волен, тулотым олтен, муным, шоган шӱм вӱдеш йошкар-кӱрен тӱсаныш чиялтен шолтен. Тулото воктек еш дене чумыргеныт, южгунам кок-кум еш дене иктеш, а самрык-влак олак аланыште муным колтен модын, хороводышто мурен куштен. Вара рвезе-влакын модыш таҥасымашышт эртен. Пайрем кас эҥерыште тӱшкан йӱштылмӧ дене мучашлалтын, ӱдыр-рвезе-влак мурен-куштеныт, пӧръеҥ-влак пычал гыч лӱйкаленыт. Йӱштылмӧ деч вара кугыеҥ-влак мӧҥгышкышт пӧртылыныт, а рвезе ден ӱдыр-влак йӱдвошт юарленыт да модыныт[11].
Пайрем модыш-влак, йӧратыме-мужыраҥме йӱла дене кылдалтше лийыныт[12]: «ящер», «горелки»[13], «пятнашки»[12], «коршун»[12], мече дене модмаш[12][12] да тулеч молат.
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Агапкина, 2002, с. 346.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 306.
- ↑ 1 2 Громыко, 1991, с. 220.
- ↑ Тульцева, 2013, с. 237.
- ↑ Недељковић, 1994, с. 10.
- ↑ Кожолянко, 2013, с. 169.
- ↑ Шангина, 2007, с. 134.
- ↑ 1 2 Платонов, 2007, с. 568.
- ↑ Шангина, 2003, с. 121.
- ↑ Платонов, 2007, с. 568—569.
- ↑ Громыко, 1991, с. 220–221.
- ↑ 1 2 3 4 5 Морозов, 2004, с. 382.
- ↑ Некрылова, 1991, с. 253.
Литератур
- Агапкина Т. А. Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл. — М.: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-143-0.
- Громыко М. М. Мир русской деревни. — М.: Молодая гвардия, 1991. — 446 с. — ISBN 5-235-01030-2.
- Кожолянко А. Г. Синкретизм язычества и православия в календарной обрядности буковинцев // Русин: Международный исторический журнал. № 4 (34), 2013. — Кишинев: Татьяна, 2013. — С. 158–180. — ISSN 1857-2685.
- Коринфский А. А. Ярило // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 297—307.
- Игры народные / Морозов И. А. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 380–386. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
- Петровское заговенье // Русский образ жизни / Платонов О. А.. — М.: Институт русской цивилизации, 2007. — С. 424. — ISBN 978-5-902725-05-3. Архивлыме 7 пеледыш 2015 ий.
- Тульцева Л. А. Заговенье на Петров пост // Русские: этнокультурная идентичность / отв. ред. и сост. И. В. Власова. — М.: ИЭА РАН, 2013. — С. 229–234. — ISBN 978-5-4211-0092-8.
- Шангина И. И. Русские девушки. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 352 с. — ISBN 978-5-352-02194-1.
- Шангина И. И. Русский народ: будни и праздники. Энциклопедия. — СПб.: Азбука-классика, 2003. — 552 с. — ISBN 5-352-00650-6.
- Неделькович, М. Календар српских народних обичаја и веровања за просту 1994. — Ваљево: Ваљевац, 1994. — 230 с. (серб.)