Марья — лумым чӱктӧ

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Марья — лумым чӱктӧ
«Шнуй Мария Египетская» юмоҥа. 1804
«Шнуй Мария Египетская» юмоҥа. 1804
Тӱрлылык калык христиан
Вес семын Суртводыжын помыжалтмыже, Яра шӱр, Мланде дене икымше вашлиймаш, Марья — лумым чӱктӧ, коремлаште мод
Тыгак Мария Египетская (черк.)
Ыҥ Тиде кечын теле ден шошо кучедалаш тӱҥалыт
Палемдат славян-влак
Кече 1 (14) апрель
Йӱла Тиде кечын суртводыж помыжалтеш манын шоненыт

Марья — лумым чӱктӧ — славян калык календарьын 1 (14) апрельысе кечыже. Кечын лӱмжӧ Мария Египетская лӱмеш ышталтын. Тиде кечын суртводыж[1] да вӱдон помыжалтыныт.

Моло лӱм-влак

руш. Мария Египетская[2], Пробуждение Домового, Именины Домового, Пустые щи, Первая встреча пролетья, Марья — зажги снега, заиграй овражки[3], Марьи вральи, Марьи обманщицы[4], Марья-пролубница, Марьи — урви берега[5]; белор. Марыя, Яўхім, Аўрам, Макар[6].

Эрвел славян-влакын йӱлашт

Марья Египетская годым телылан карачун[7] толын[8].

Икымше апрель суртводыж помыжалтме кечылан шотлалтын, тудын кумылжым савыраш манын, акрет годсо йӱла икте-весым ондалаш кӱштен. Акрет славян-влак тыге шоненыт: телылан шуко янлык ден шӱлыш семынак суртводыж мален да коклан гына пӧрт сомылкам ышташ помыжалтын. Суртводыж шошын тичмашнек толын шумкыже гына помыжалтын. Икымше числа гычак — мландым вашлиймаш, шошо йӧршешлан толын да суртын тӱҥ аралышыже — серлагыш кынелшаш да пӧрт кӧргыштӧ чылажымат шот-радамыш кондышаш улмаш.

Руш-влак тыге шоненыт: телым вӱдон эҥер пундаште мала, 1 апрельыште шужышо да шыде помыжалтеш, садлан тудо шкенжым пеш сырышын куча — ийым пудыртылеш да колым йӧсландара[9]. Тиддеч икмыняр кече ончыч вӱдонлан эн ярныше имне ойыралтын, сайын пукшымеке, мӱйым йыген, йошкар тасма дене тӱзатен, эҥер вӱдыш шуҥгалтареныт[10].

И. Сахаров «Яра шӱр» кечын лӱмжым тыге умылтара: кресаньык-влакын ковышташт, теле шапашышт, март мучашлан пыта. Сандене нуно апрельысе шӱрым «Яра шӱр» маныныт[11]. Лӱмын вес умылтарымашыжат уло. Марья ӧкыныше шалакоштшо ӱдырамаш дене пӧръеҥ-влакын аралышышт улеш, тунамак кӧ ӧкынен огыл, тудлан[12] Шучко судышто судья лиеш. Сандене, шнуй еҥым пагалыме семын, тиде кечын кресаньык-влак уто сомыл деч шекланен, пӱтым кученыт, яра шӱр деч молым кочкашлан сулык ман шоненыт[13].

Мария Египетскаялан чон сусын деч утаралташ манын сӧрваленыт, школлаште у тунемме ий тӱҥалме деч ончыч «Уш-акыл сравоч» Юмын ава юмоҥа ончылно уш-акыл дене лушкыдо йоча-влак лӱмеш кумалыныт[14].

Калыкмут ден пале-влак

  • Мемнан Марья мемнан Тарьялан Параскева кокаже[15].
  • Марья вӱдшорым тарвата[3].
  • Мария Египетская годым вӱд ташлен гын, шудо шуко шочеш да эр солаш тӱҥалман[13].
  • Марья коремлаште лум дене модеш, кечыйол чевер Йошкар курыкыш покта, ӱдыр-шамычым модаш ӱжеш[3].
  • Марья-коремлаште-модмо годым ушан пӧръеҥын ораде ватыже яра шӱр денак ашнен луктеш[16].
  • Лум луммаш, вӱд ташлымаш — сай шудылан[4].

Тыгак ончо

Палемдымаш

Литератур

  1. Апрель / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 115—117. — ISBN 5-7133-0704-2.
  2. Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554—612. Архивлыме 11 ага 2012 ий.  (белор.)
  3. Горячева Т. Апрель // Народное образование. Выпуск 1. — М.: Учпедгиз, 1990. — С. 175.
  4. Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
  5. Коринфский А. А. Апрель — пролетний месяц // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 198—208.
  6. Левкиевская Е. Е. Водяной // Мифы русского народа. — М.: Астрель, Аст, 2000. — С. 340—349. — 527 с. — ISBN 5-271-00676-X.
  7. Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
  8. Русские пословицы и поговорки / Под ред. В. Аникина; Сост. Ф. Селиванов, Б. Кирдан, В. Аникин. — М.: Художественная литература, 1988. — 431 с. — (Классики и современники). — ISBN 5-280-00027-2.
  9. Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
  10. Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. — СПб.: Издание А. С. Суворина, 1885.
  11. Терентьева Е. Ю. Народные названия церковных праздников в русской и болгарской православной традиции // Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. МГУ. — М.: МГУ, 2012.

Кылвер-влак