Бенгал У ий
| Бенгал У ий | |
|---|---|
 | |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак |
Бенгал У ий (бенг. বাংলা নববর্ষ — Bangla Nôbobôrsho) але Пойла бойшакх[1] (бенг. পহেলা বৈশাখ — Pôhela Boishakh) Касвел Бенгалийыште, Бангладеш да Ассаме, Трипуро общинлаште пайремлат. Бенгал-влак чылан палемдат, юмыйӱла тӱрлӧ улмым шотыш налде. Бангладешыште пайрем калыкле статусан да 14 апрельыште палемдалтеш, а Касвел Бенгалийыште да Асссамыште штатысе пайрем статусан семын 15 апрельыште пайремлалтеш. Бенгалысе У ий Кечын вашталтме негызеш ышталтше индус календареш негызлалтын да Индийын моло кундемласе пайрем фестиваль дене (Керала, Тамил-Наду, Ассам, Манипур, Орисса) да Кечывалвел-Эрвел Азий (Камбоджа, Лаос, Мьянма, айма, Таиланд) ик жапыштак пайремлат.
2016 ий 30 ноябрьыште ЮНЕСКО, чумыр социал-демократий тӱҥалтышлан татулыкым пуымыжым палемден, Бенгалысе У ий пайремлымашым айдеме тукымын кӧргӧ чон поянлыкше радамыш, репрезентироватлыме спискыш, пуртен[2].
Историй
Могол-влакын озаланымышт годым ялозанлык йосакым мусульман-влак хиджр кечышот негызеш погеныт. Но, ислам календарьын Тылзым ончен чоҥалтмыжлан кӧра, йосакым погымо жап шурным поген налме дене лачеш толын огыл. Сандене кресаньык-влаклан шурным погымо пагыт деч ончыч йосакым тӱлаш путырак неле лийын. Йосак погымо пашам куштылемдаш манын, император Акбар кечышот шотышто реформым эртараш кӱштен. Кумдан палыме шанчызе да астроном Фатехулла Ширази, Тылзан ислам да Кечан индус кечышот негызеш бенгал календарьым ыштен. У ялозанлык идалык 1584 ий 10/11 мартыште увертаралтын, но Акбарын престолыш шичме идалык дене шотлалтын (1556). Вараракше У ий «Бенгал У ий» лӱмым налын.
Тунамак, Акбарын вуйлатыме жапыште, У ий пайремлыме йӱла шочын. Йӱла почеш, бенгал-влак тошто ийысе пытартыш кечылаште шке парымыштым тӱленыт, а У ий икымше кечынже поян бенгал-влак шке пашаеҥыштым уло кумылын сийленыт. У ий кечын тыгак кугу ярмиҥга ден пайрем эртен. Эркын-эркын У ийым пайремлымаш бенгал-влаклан мер илыш деч ойыраш лийдыме илыш-йӱлаш савырнен. Тыгак тиде кече сӱаным модшо-влаклан пеш келшен. У ийысе икымше кечын ужалкалыше да купеч-влак йӱла почеш бухгалтер учётын у книгажым почыныт. Нуно шке клиентышт ден ужалыме партнёр-влакым ӱжыныт, нуным тамле кочкыш дене сийленыт да у контракт шотышто кутырен келшеныт. Тыгай йӱла але мартеат аралалт кодын, поснак сылнештарыме ӱзгарым ыштен ужалыше-влак коклаште.
Пайремлымаш
У ийым вашлияш ямдылалтын, бенгал-влак мӧҥгыштышт чыла эрыктен луктыт, эрдене У ий кечын йӱштылалтыт (омовение) да у, эн шергакан вургемым чият. Нуно кече мучко родо-тукым, йолташ да пошкудо-влак деке унала коштыт. Уна-влаклан бенгал кухньын томсык сийжым ямдылат. Тиде, ала-кунам ялысе лийше фестиваль, ынде кугу куат дене Касвел Бенгалий ден Бангладешын кугу олалаштыже — Калькутт ден Даккыште пайремлалтеш, тушто У ий кечын пеш шуко тӱвыра программе-влак эртаралтыт. Калькутыште йошкар тӱран ош сарим чийыше ӱдырамаш-влак, да дхоти ден куртым чийыше пӧръеҥ-влак эр эрдене у ийын икымше кечыжым пайремлын вашлияш вашкат. Тылеч ончычсо кечын, кастене, индус-влак храмыш коштыт, туштыжо юмо-влаклан пуджым сӧрен, сугыньым налыт, ешын сайлыкше да пеледалтмыж нерген кумалыт. Тиде кечын тыгак кугу ярмиҥга-влак эртаралтыт. Эн кугу пазарлан виктерын эртарыме Касвел Бенгалийысе, Калькуттыште эртыше «Бангла-санджит-мела» ярминга шотлалтеш. Ярмиҥгалаште ялозанлык сату, калык кидмастар-влакын ыштыме арвер, модыш, косметике, тыгак тӱрлӧ кочкыш сату, йӱлаш пурышо бенгал шере сий ужалалтыт. Ярмиҥгалаште тыгак мурызо, музыкант да куштышо-влак выступатлат, калык илышым да юмыйӱлам чапландарыше театр да курчак спектакль-влак ончыкталтыт (Радхи-Кришна да моло модыш).
У ий кече тӱрлӧ тӱҥалтышлан пеш йӧнло улмылан шотлалтеш. Тыгак, талукын икымше тылзыж семынак, тудо сӱаным эртараш утларак сайлан шотлалтеш. Тылеч ончычсо тылзын бенгал-влак сатум наледат, а ужалыше-влак сатуштым ужалаш луктыт. У ий кечын бенгал-влак у фирмым негызлат, ужалыше-влак у бухгалтер книгам почыт. Тидын годым йӱлаш пурышо индус пуджа эртаралтеш, тушто священник-брахман мантрым лудеш, у бухгалтер книгаш индус свастикым сӱретла.
Великобританийыште бенгал общине У ийым пайремла, Лондон уремлаште фестивальым эртара, тиде Европышто эн кугу азиат фестиваль улеш да Касвел Бенгалий деч ӧрдыжтӧ кугу деч кугу бенгаль фестивальлан шотлалтеш. Бенгалийысе У ий тыгак Австралийыште — Сидней, Мельбурнышто да Канберрыште — кумдан пайремлалтеш.
Палемдымаш
- ↑ Новикова В. А. Бонкимчондро Чоттопаддхай: Жизнь и творчество. — Изд. Ленингр. ун-та, 1969. — С. 16. — 210 с.
- ↑ Пять новых элементов внесены в Репрезентативный список культурного нематериального наследия человечества. UNESCO.Org. ЮНЕСКО (30 кылме 2016). Тергыме кече: 2 теле 2016. Архивлыме 3 теле 2016 ий.
Кылвер-влак
- Bangla New Year Day or Pohela Boishakh Архивысе копий 24 кылме 2010 гыч (англ.)