Тул деч аралышын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тул деч аралышын кечыже
723 пожарная.jpg
Ышталтын Б. Н. Ельцин
Палемдат  Россий
Кече 30.04.1999 ий
Пайремлымаш ий еда, апрель мучашыште
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тул деч аралышын кечыже — профессионал пайрем, ий еда 30 апрельыште палемдалтеш. 1999 ийыште Россий президентын кӱштыкше дене увертарыме[1]. Паша кодекс почеш Тул деч аралышын кечыже каныш кечылан ок шотлалт[2].

Историй

2024 ийыште Российын Тул деч оролжо 375 ий теммым палемден[3]. Тудын историйже XVII курымышто, 1649 ий 30 (17) апрельыште Алексей Михайлович кугыжан «Оласе поро илыш нерген кӱштымашым» лукмыж дене тӱҥалын. Документ тул деч аралыше пашалан негызым пыштен: пашадарым тӱлыман еҥ-влакым чумырымо, сутка мучко оролымо йӧным пуртымо — тул орол. Русьыште икымше гана тул лӱдыкшыдымылык шот-радамым шуктымылан мутым кучышо еҥ-влакын паша радамышт палемдалтын[4].

Тул деч аралыше-влак нерген ондакат пале лийын: 1434 ий гыч нунылан оласе-влак полшеныт, 1550 ийыште ты ешыш лӱйкалыше-влак ушненыт, 1629 ийыште Москошто тул ваштареш 300 еҥ наре кучедалын[5].

Пётр I тул лийын кертме лӱдыкшым ончылгоч кораҥдыме пашам вияҥден. Тудо Голландийысе илыш гыч налме тул лӱдыкшыдымылык правилым пуртен, Санкт-Петербургышто лӱмын чумырымо тул ваштареш кучедалше командым ыштен. Тунамак икымше тул депом чоҥеныт, вӱргене брандспойтан, шӱштӧ пучан насосым наледыме[6].

Екатерина II годым тул деч аралыме пашам шуктышо икымше пашаеҥ-влак (постоянный кадр) лектыныт, тудо Москваште да Санкт-Петербургышто «тул конторым» почын. Тылеч ончыч тулызо-влак чӱчкыдын вашталтыныт, паша мастарлыкышт кӱкшӧ лийын огыл[7].

Александр II элгӧргӧ паша министерствым да кугу олалаште полицейский управлений пелен тулызо командым ыштен. Икымше тыгай команда [1803|1803 ийыште]] Санкт-Петербургышто пашалан пижын, идалык гыч Москошто пашам ышташ тӱҥалын[6]. Изирак илемлаште верысе калык тулым шкевуя чактарен[7].

СССР-ыште Совет тул оролын кечыжым 17 апрельыште палемденыт. Тиде кечын 1918 ийыште «Тул ваштареш кучедалме шотышто кугыжаныш мерым ыштыме нерген» декрет лектын. 1927 ийыште тул деч шекланыме пашан ик кугыжаныш кышкарже пеҥгыдемдалтын[8].

Москосо тул команде, 1900 ий

Кугу Ачамланде сар жапыште пӧръеҥ-влак дене тӧр ӱдырамаш-влакат тул ваштареш шогеныт, нуно тушман бомбо ден снаряд деч ылыжше тулым йӧртеныт, еҥ-влакым да оборудованийым кораҥдаш полшеныт[6]. СССР шаланыме деч вара тул деч аралышын кечыжым йомдареныт.

1999 ийыште Российын президентше кӱштыкеш кидпалым пыштен, тушто Тул деч аралышын кечыж семын 30 апрельым увертарен. Кызытсе Российыште 220 тӱжем наре профессионал тул деч аралыше уло[5].

Пайремын йот элысе историйже

Тул деч аралыше-влак кугыжаныш кышкарыште мемнан эра деч ончыч 20-шо ийлаште Римыште Октавиан Августын вуйлатыме жапыште лектыныт. Тудо вигил-влакын (лат. vigiles — «таза улшо», «оролышо») тӱшкаштым (когортыштым) чумырен, нуно илем-влакым ороленыт, тулым йӧртеныт, тидлан кид йымалне улшо ӱзгарым кучылтыныт: ведра-влакым, губкым, товарым, пу тошкалтышым. Кокла курымлаште тул орол-влакым иктеш рӱдерыш чумыраш йӧн лийын огыл. Олаласе кучем-влак тул ваштареш тӧртык-влакым луктеденыт, но калык нуным шотыш налын огыл[9].

Тӱнямбалсе тулазапым йӧртымашке йотэл-влакын надырышт

1518 ийыште немыч Аугсбургышто шӧртньӧ кидмастар Антон Платнер кид дене пуалтарыме насосым ыштен[10], арверже римысе помпо гайрак лийын, тыгайымак мемнан эра деч 200-шо ийлаште грек Ктесибий ыштен улмаш[11].

1672 ийыште голландий еҥ Ян ван дер Хейден Амстердам олан каҥашыжлан тошто насосын кӱчык пучшо олмеш парусин дене ургымо кужу гына шланг темлен. Тиде шонен мумо пеш пайдале лийын, Хейденым Амстердамын брандмейстерже пашаверым айлен, а тул пучым тачат кучылтыт[11].

Тунам тул йодышым административ-юридистике могыр гыч ончен аклаш тӱҥалыныт. Европын ятыр олалаштыже чоҥымо годым тул деч аралалтме йӧным шотыш налыныт, комендант шагат ден тулым шонымыдын але шоненак ылыжтымылан титаклыме радамым пурташ тӱҥалыныт[12].

1813 ийыште англичан капитан Джордж Мэнби 13 литр «поташ» манме вӱд вартыш пурыман вӱргене атым ыштен — химий вартыш, кудо 18 курым гыч тулым йӧрташ кучылталтын. Вӱдвартыш ате кӧргыштӧ юж дене темдыме лийын да краным почмо годым шыжалт лектын. Тыге тачысе кызытсе тулйӧртышын (огнетушительын) ондаксе сынже (прообразше) шочын[13].

Тулазапым йӧртымаште Россий калыкын надырже

1809 ийыште механик Кирилл Скобелёв тодышт погымо тошкалтыш олмеш, шупшын лукмо тошкалтышым шонен луктын, тидлан тудо «Пайдале улшылан» кугыжаныш медаль дене палемдалтын. ХХ курымышто тул тошкалтышым автомобиль шассишке вераҥдаш тӱҥалыныт. 1892 ийыште Российыште тул деч аралыме тошкалтышын кутышыжо 27 метр лийын[14].

1906 ийыште Александр Лоран химий реакций годым шоҥым лукшо икымше компактан тулйӧртышым (огнетушительым) ыштымылан патентым налын[13].

Пайрем йӱла

Тул деч аралышын кечынже ойыртемалтше пашаеҥ-влаклан черетдыме чаплӱмым да мастарлык кушмо дене у пашаверым пуат. Тыгак паша порысым шуктымо годым колышо-влакым порын шарнат[15].

Моло эллаште тул деч аралышын кечыже

Тул деч аралышын российысе пайрем кече семынак моло эллаштат пайремлалтеш:

  • Белоруссий — 25 июль (Тул службо кече)[16]).
  • Киргизий — 15 июнь (Киргизийысе тул ваштареш кучедалше пашаеҥын кечыже)[17]).
  • Украине — 17 апрель (Тул деч аралышын кечыже — укр. День пожежної охорони)[18].
  • Латвий — 17 май (Тулызо да утарыше-влакын кечышт — латышла Ugunsdzēsēju un glābēju diena)[19].

Европысо ятыр эллаштыже Тул деч аралышын кечыже 4 майыште, шнуй Флорианым шарныме кечын, палемдалтеш, Флориан — тул ваштареш шогышо-влакым аралыше (тыгак Флорианын ыресше ятыр элласе тул службын тамгаштыже кучылталтеш)[20].

Российыште тул шотышто статистике

Россий Федерацийыште ий еда 130 тӱжем вере тул лиеш, тидын годым 19 тӱжем наре еҥ кола, нунын коклаште — тулым йӧртышӧ кокла гыч 30 тулызо[21].

Оҥай илыш сӱрет

  • Христиан пагыт деч ончыч славян-влакын кӱдырчӧ да волгенчым тӱҥ вуйлатен-кучышышт Перун юмо лийын. Кӱдырчан йӱр годым тулым йӧртымӧ посна йӧн лийын — тулыш шӧрым, южгунам пурам йоктареныт. Кресаньык-влакын шонымаштышт почеш, вӱд дене, тул утыр веле талышнен[22].
  • Россий империйыште тул дене кучедалше икымше ӱдырамаш Мария Алексеевна Ермолова лийын.

Тудо шке кумылын чумыргышо Ряжскысе тул ушемым вуйлатен, тудын темлымыж почеш йочам тул ваштареш кучедалаш туныктышо отряд чумыралтын[23].

  • Тачысе Российыште ӱдырамаш-влаклан тулым йӧртымаште тыршаш чаралтеш[24].
  • Австралийыште тулызо-влакын тыгай йӱлашт уло — ий еда кечышот савыктышлан пеле чара войзалташ. Кечышотым ужалыме оксам неле йӱлымӧ деч эмлалтме препаратым ямдылаш колтат[25].
Поро кумылым ончыктымо кечышотышто Австралийысе тулызын фотографийже

Тул ваштареш талын шогышо-влакым ончыктышо кечышот Российыштат уло. 2024 ийыште Санкт-Петербургышто «Йочам тазаҥдыме рӱдер» суапле пашалан пӧлеклалтше кечышотым савыктен[26].

Россий тулызо-влакын фотографийышт поро кумылым ончыктышо «Герои 2024» кечышотышто

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Главная>Указ Президента РФ от 30 апреля 1999 г. N 539 "Об установлении Дня пожарной охраны". base.garant.ru. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  2. ↑ День пожарной охраны 2024: история и традиции праздника. kp.ru. Тергыме кече: 25 вӱдшор 2024.
  3. ↑ Парадом ретромобилей отметят в Томске 375-летие пожарной охраны. Интерфакс Россия (24 вӱдшор 2024). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  4. ↑ День пожарной охраны в России, 2023-04-30, <https://ria.ru/20230430/pozharnye-1868441376.html?ysclid=lvdlcp5vdz600721666>. Тергыме: 6 ага 2024. 
  5. ↑ 1 2 День пожарной охраны: дата и история праздника. Когда и как появились пожарные в России. rbc.ru (12 ӱярня 2024). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  6. ↑ 1 2 3 День пожарной охраны в России. ria.ru (30 вӱдшор 2023). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  7. ↑ 1 2 День пожарной охраны: дата и история праздника, 2024-04-12, <https://www.rbc.ru/life/news/65f043e49a794702e1597a9f?ysclid=lvdlcm45j1998012441>. Тергыме: 6 ага 2024. 
  8. ↑ «Кто не знает своей истории – у того нет будущего»: интервью ко Дню советской пожарной охраны. mos.ru (17 вӱдшор 2024). Тергыме кече: 25 вӱдшор 2024.
  9. ↑ Как на пожар! История и эволюция способов борьбы с огнём. ria.ru (22 шыжа 2020). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  10. ↑ «История в деталях»: ручной пожарный насос. Главное управление МЧС России по Липецкой области (26 шыжа 2021). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  11. ↑ 1 2 Копирование доступно только Подписчикам проекта, узнайте подробнее тут https://fireman.club/podpiska/. fireman.club (11 шыжа 2020). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  12. ↑ Как на пожар! История и эволюция способов борьбы с огнём. ria.ru (22 шыжа 2020). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  13. ↑ 1 2 Пращур современного огнетушителя. ucmchs.ru (22 идым 2019). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  14. ↑ Первая в мире пожарная лестница. Главное управление МЧС России по Краснодарскому краю. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  15. ↑ День пожарной охраны 2024: история и традиции праздника. kp.ru. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  16. ↑ День пожарной службы отпраздновали в столице (добавлено видео). Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Беларусь (23 сӱрем 2022). Тергыме кече: 28 ӱярня 2024.
  17. ↑ Рубрика "Сегодня": Сегодня отмечается День работника противопожарной службы КР - Новости Кыргызстана. Национальная Телерадиовещательная корпорация Кыргызской Республики (15 пеледыш 2020). Тергыме кече: 28 ӱярня 2024.
  18. ↑ Праздники 17 апреля. Календарь-365.ru. Тергыме кече: 28 ӱярня 2024.
  19. ↑ 17 мая в Латвии отмечают День пожарных и спасателей. infoliepaja.lv (17 ага 2021). Тергыме кече: 28 ӱярня 2024.
  20. ↑ 4 мая – Международный день пожарных. ВДПО (4 ага 2021). Тергыме кече: 28 ӱярня 2024.
  21. ↑ Ивойлова Ирина. Упасть и не разбиться. Труд (28 пеледыш 2005). Тергыме кече: 28 ӱярня 2024.
  22. ↑ Какие пожары на Руси тушили молоком? histrf.ru. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  23. ↑ Первая женщина-пожарный Российской Империи - Мария Алексеевна Ермолова. Всероссийское добровольной пожарное общество. Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  24. ↑ МЧС объяснило, почему в России нет женщин-пожарных. ТАСС (29 вӱдшор 2021). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  25. ↑ Горячий и еще горячее: австралийские пожарные разделись для календаря, от которого нельзя оторваться. kp.ru (2022 -10-22). Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.
  26. ↑ Календарь «‎Герои 2024». Санкт-Петербургский благотворительный фонд «Центр реабилитации ребенка». Тергыме кече: 24 вӱдшор 2024.

Литератур

  • Гражданская защита. Энциклопедия / Под общ. ред. Шойгу С.К.; МЧС России. — М.: Московская типография № 2, 2006. — Т. 1. — 568 с. — 3000 экз. — ISBN 5-86472-158-1.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тул_деч_аралышын_кечыже&oldid=1164484" гыч налме