Чывылтыме шочмо
| Чывылтыме шочмо | |
|---|---|
 Украин открытке гыч | |
| Тӱрлылык | калык-христиан |
| Вес семын | «Волочильний понеділок» (укр.), Червоный понедельник (чеш.) |
| Тыгак | волгыдо шочмо (черк.) |
| Ыҥ | пӱртӱсын шошо уэммашыже |
| Палемдат | славян-влак |
| Кече | Кугече деч вара икымше кече |
| 2025 |
21 вӱдшор (католицизм) 8 вӱдшор (21 вӱдшор) (православий) |
| 2026 |
6 вӱдшор (католицизм) 31 ӱярня (13 вӱдшор) (православий) |
| 2027 |
29 ӱярня (католицизм) 20 вӱдшор (3 ага) (православий) |
| Йӱла | шӱдырен наҥгайыме йӱла, ӱдыр-влакым чывылтымаш, лӱмлан «памлазке» дене кырымаш |
| Кылдалтын | Кугече |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Чывылтыме шочмо — Кугече деч варасе шочмо, славян калык йӱла почеш ӱдыр-влакым вӱд дене чывылтеныт да волочебнитлыме йӱлам шуктеныт[1].
Ты йӱла Польшышто[2], Чехийыште[3], Словакийыште[3], Венгрийыште[4], Воеводиношто да Касвел Украинын южо районлаштыже[5] уло. Руш-влак кум кечым — Кугече шуматым, Кугечым да Кугече шочмым — Волочебник маныныт[6][7][5].
Моло лӱм-влак
руш. Обливанный понедельник, укр. Обливаний понеділок, Полеваний понеділок, Уливанка, Волочильний понеділок, Богородици, словакла Oblievačka, чех. Oblévačka, полякла Śmigus-dyngus, Polewanka, Lejek, венг. Locsolkodás, серб. Побусани понедељак, Водени понедељак.
Касвел Украинысе йӱла
Рушарня гыч шочмыш куснымо йӱдым рвезе-влак шочмын пӧрт еда коштыныт, тӧрза ончылан шогалын, скрипкын шоктымо почеш «волочебный» муро-влакым (колядкылан келшышым)муреныт. Суртоза-влакын кучыктымо пӧлекышт «волочильний» маналтыныт. XX курымышто тиде йӱла йылт йочалыклан шотлалтын[8][велыжым 3639 кече ончыктымо огыл].
Тиде кечын Гуцульщинысе да Подольесе каче-влак ӱдырыштым эҥер деке вӱденыт да ӱмбакышт моторлыклан да тазалыклан лийже манын, вӱдым оптеныт, тидлан сӧрастарен сӱретлыме муным (писанкым) налыт[9]. Тиде йӱлалан кӧра шочмо «чывылтыме шочмо» лӱмым налын. Буковиныште ош шочмым «улыванке» маныныт, тиде кечын рвезе-влак тӱшкан ӱдыр-влакым йӱштылташ коштыныт: ӱдырым кудывечыш луктыныт, тудо вуйжым кумык сакен, кажне рвезе шӱйышкыжӧ кум гана памаш вӱдым йоктарен, тидын годым «Христос ылыжын!» манын ойлен; тиддеч вара ӱдыр чылаштымат ӱстел дек ӱжын да кажныжлан кок муным пуэн. Ӱдыр-влакым «котыр ынже нал» манын йӱштылтеныт, ӱдырамаш-влак — «ынышт черлане» ман[10].
Йӱштылтымӧ шочмын йоча ден самырык-влак веле огыл, южгунамже кугурак ийготан еҥ-влакат икте-весыштым вӱд дене чывылтен кертыныт[11]. Кугыеҥ-влак йӱлам шуктымо семын ваш йӱштылтеныт гын, йоча-влак шагал огыл азапышкат пуртен кертыт, еҥ-влакым йол гыч тӱҥалын вуй мартеак йӱштылтеныт[11]. Закарпатьеште йӱштылмӧ йӱла кум кече шуйнен: икымше кечын рвезе-влак ӱдыр-влакым, кокымшын — ӱдыр-влак рвезе-влакым, кумшыжлан — кӧ кӧм шона, тудым йӱштылтат[12].
Касвел славян-влакын йӱлашт
Польшышто Кугече шочмо чывылтыме але вӱдым шавыме маналтын. Ятыр яллаште волгыжаш тӱҥалме годым рвезе-влак ӱдырын илыме пӧртышкӧ пуреныт да вакшыштак вӱд ден йӱштылтеныт, шукыж годым лупш дене лупшеныт[2]. Ӱдыр-влак куржшыла койыныт, но чынжым гын, куаненыт веле — ӱмбакышт вӱдым шыжыктылмаш ӱдыр ала-кӧлан келша манмым ончыктен[13]. Эрдене да кечывалым таве да памаш воктене ведра вӱд дене чывылалтыныт, южгунам ӱдыр-влакым пӱяш але эҥерыш шупшын пуртеныт. Эрлашыжым, кушкыжмын, ӱдыр-влак каче-влакым йӱштылтеныт. Тиде йӱлам шуктымым XX курымын кокымшо пелыштыжат эше ужаш лийын[14].
Польшышто пайремын вес лӱмжӧ — Шмигус-дынгус (полякла Śmigus-dyngus). XV курым марте шмигус ден дынгус посна йӱла лийыныт. Дынгус (дыныгусований) ӱдыр-влакым рвезе-влаклан муным пуыктыктен, уке гын, эҥереш але ведра дене ӧкымлен йӱштылтат улмаш. Щигус — тиде шертне укш дене лупшалмаш, воштыр але «пальме укш» дене перымаш. Йӱштылалтде да лупшалалтде кодшо ӱдыр шкенжым игылтшылан шотлен да тургыжланен, тидыже ала-могай титакым ыштымылан титаклыме але рвезе-влак могыр гыч уждымо койышым ончыктен[15].
Чехийыште вӱд шавыме шочмын рвезе-влак уремлаште коштыт да шертне укш дене ӱдыр-влакым лупшат (онч. помлазка)[16][2]. Ӱдыр рвезым вӱд дене чывылтен кертеш, вара куржеш. Но тыгай ӱдыр кучалтеш гын, талук мучко пеш чапле тазалыкан да эн моторлан шотлалтеш[16].
Тыгак ончо
- Маскам коштыктымаш
- Агытан дене коштмаш
- Сюда-баба
- Славян йӱлаште волгыдо арня
- Кугече кавалькаде, але Крижерьё
Палемдымаш
- ↑ Грушевський, 1993.
- ↑ 1 2 3 Ганцкая, 1977, с. 212.
- ↑ 1 2 Грацианская, 1977, с. 232.
- ↑ Деметёр, 1977, с. 197.
- ↑ 1 2 Агапкина, 2004, с. 454.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 225—226.
- ↑ Христова, Ревнева, 2005, с. 7—21.
- ↑ Сапіга, 1993.
- ↑ Сапіга, 1993, с. 112.
- ↑ Дівчат обливали водою — «щоби не паршивіли». Тергыме кече: 18 ага 2008. Архивировано из оригинала 11 кылме 2007 ий.
- ↑ 1 2 На Львівщині святкують поливаний понеділок. Тергыме кече: 18 ага 2008. Архивлыме 17 ага 2013 ий.
- ↑ Поливанка в Ужгороді триває більше трьох днів. Тергыме кече: 18 ага 2008. Архивлыме 13 ага 2008 ий.
- ↑ Ганцкая, 1977, с. 218.
- ↑ Ганцкая, 1977, с. 213.
- ↑ Традиционные народные праздники ч.1. Тергыме кече: 19 ӱярня 2014. Архивлыме 24 кылме 2020 ий.
- ↑ 1 2 Бельская, 2011, с. 3.
Литератур
- «Обливанный» понедельник / Агапкина Т. А. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 454–455. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Ганцкая О. А. Поляки // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — 360 с.
- Грацианская Н. Н. Чехи и словаки // Календарные обычаи и обряды в странах Зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 221–237. — 356 с.
- Деметёр Т. Венгры // Календарные обычаи и обряды в странах Зарубежной Европы. Конец XIX — начало XX в. Весенние праздники. — М.: Наука, 1977. — С. 189–201. — 356 с.
- Коринфский А. А. Светло Христово Воскресение // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 222—240.
- Сапіга В. К. Українські народні свята та звичаї. — К.: Т-во «Знання України», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7770-0582-9. (укр.)
- Толстая С. М. Полесский народный календарь. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-300-X.
- Христова Г. П., Ревнева С. Н. Календарные праздники и обряды Воронежской области // Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Т. Ф. Пухова, Г. П. Христова. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — С. 7–21.
- Бельская Т. В. Сімволіка велікоднай абраднасці чэхаў // Автореферат диссертации на соискание ученой степени. Кафедра белорусской литературы и культуры Белорусского государственного университета. 01.03.2011.. — Мн., 2011. (белор.)
- Грушевський М. С. Історія української літератури, В 6 т. 9 кн (укр.) / Упоряд. В. В. Яременко. — К.: Либідь, 1993. — Т. 1. (укр.)
Кылвер-влак
Календарный циклыш пурышо пайрем-влакыште европысо калык-влакын эротик сынан йӱлашт Архивысе копий 18 шорыкйол 2015 гыч