Паша аралтышын тӱнямбал кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Пашам аралыме тӱнямбал кече
Всемирный день охраны труда.jpg
Ыҥ Пайрем мер калыкын тӱткышыжым паша верыште паша лӱдыкшыдымылык дене кылдалтше пӱсӧ йодыш-влаклан ойыра.
Ышталтын 2003 ий
Ыштыше Тӱнямбал паша организаций
Палемдат тӱнямбал пайрем
Кече 28 апрель
Йӱла Тыгай мероприятий-влак эртаралтыт: форум, йыргешке ӱстел, ончер, конференций, лекций, практике занятий, темылан келшыше видео-влакым ончымаш, оласе акций-влак. Колышо пашазе-влакын мемориалышт воктеке пеледыш пышталтеш.
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Пашам аралыме тӱнямбал кече (руш. Всемирный день охраны труда) — 2003 ий гыч кажне ийын 28 апрельыште палемдалтше тӱнямбал пайрем[1][2]. Пайрем мер калыкын тӱткышыжым паша верыште паша лӱдыкшыдымылык дене кылдалтше пӱсӧ йодыш-влаклан ойыра[3][4].

Историй

1818 ийыште «Пашам эскерыме нерген тӧртыкым» пеҥгыдемдыме[4].

1859 ийыште йӧнозанлык ыштыквер-влакым тергыше комиссийым почмо. «Паша правил кодексым» чумырымо[4][5].

1882 ийыште, императрице Елизавета Петровнан вуйлатымыж годым, «Фабрике инспекций-влакым ыштыме нерген тӧртык» лектын, нуно ыштыквер-влакын пашаштым эскерен да терген шогеныт[3][4].

1899 ийыште «Фабрике да курык завод паша шотышто тӱҥ лиймаш» тергыме орган лектын[4].

1903 ийыште паша верыште эҥгекыш логалше-влаклан, тыгак нунын ешыштлан, компенсацийым тӱлымӧ правил-влакым пеҥгыдемдыме[3].

1986 ий гыч «Пашаште колышо але сусыргышо пашазе-влакым шарныме тӱнямбал кече» палемдалтеш[3].

1989 ийыште США-ште да Канадыште профсоюз-влак «Колышо пашаеҥ-влакым шарныме кечым» эртареныт[4].

1996 ийыште Тӱнямбал паша организаций «Пашам аралыме тӱнямбал кечым» пеҥгыдемдаш темлымашым луктын[6].

1999 ийыште 100 утла кугыжанышыште пашам аралымаш дене кылдалтше тӱрлӧ пӱсӧ йодыш-влаклан мер калыкын, тыгак кугыжаныш аппаратын, тӱткышыштым ойырымашке виктаралтше акций да мероприятий-влак эртаралтыныт.

2003 ийыште Тӱнямбал паша организацийын  (руш.) (мар. инициативыж почеш «Пашам аралыме тӱнямбал кечым» пеҥгыдемдыме[3][4].

28 апрельыште тиде пайремым икымше гана палемдыме[3].

Пайрем тӱнян 187 элыштыже эртаралтеш[7].

2006 ийыште «Паша лӱдыкшыдымылыклан да гигиенылан полшышо негыз нерген конвенцийым (187-ше №-ан)» пеҥгыдемдыме[5].

Мероприятий-влак

«Пашам аралыме тӱнямбал кечын» кугыжаныш тыгай мероприятий-влакым эртара[4]:

  • форум-влак,
  • йыргешке ӱстел-влак,
  • ончер-влак,
  • конференций-влак.

Пашам аралымаш дене кылдалтше кызытсе проблеме-влакым палдарат, специалист-влак производствын пашажым виктарен колтымо да неле йодыш-влак шотышто темлымаш-влак дене докладыштым лудыт[4].

Паша коллектив-влак, тӱрлӧ тунемме тӧнеж-влак могырым эртаралт[4]:

  • лекций-влак,
  • практике занятий-влак,
  • темылан келшыше видео-влакым ончымаш.

Колышо пашазе-влакын мемориалышт воктеке пеледышым пыштат[4].

Российыште ий еда «Пӱтынь Российысе пашам аралыме арня» эртаралтеш[4].

2024 ийыште Москошто паша верыште лӱдыкшыдымылык дене кылдалтше 1 600 утла мероприятий (2 400 шагат) эртаралтын[7].

«Тыгай акций-влак Российысе йӧнозанлык ыштыквер да фирме вуйлатыше ден пашаеҥ-влакын кумылыштым савырат да полышым пуаш кумылаҥдат», — палемдат РФ Тазалыкаралтыш да социал вияҥмаш министерствыште  (руш.) (мар.[8].

Теме-влак

Ий еда «Пашам аралыме тӱнямбал кече» палемдыме лозунг дене эрта[4][7][9][10].

  • 2003 — «Глобализаций условийыште пашам аралымашын культурыжо»;
  • 2004 — «Пашам аралымашын культурыжо кажне паша верыште»;
  • 2005 — «Пашам аралымашын культурыжо, поснак чоҥымаш отрасльыште»;
  • 2006 — «Сай паша. Лӱдыкшыдымӧ паша. ВИЧ/СПИД деч аралалтмаш»;
  • 2007 — «Лӱдыкшыдымӧ да тазалыклан эҥгекым кондыдымо паша вер-влак: сай условиян пашам муаш лийшым ыштена»;
  • 2008 — «Профессионал лӱдыкшым виктарымаш»;
  • 2009 — «Лӱдыкшыдымӧ паша — кажне айдемын праваже»;
  • 2010 — «У условийыште паша аланыште лӱдыкшӧ-влакым виктарымаш да профилактике»;
  • 2011 — «Пашам аралымашым виктарыме системе: эреак саемден шогымо деке корно»;
  • 2012 — «„Ужар“ экономикыште пашам аралымашым ончыко колтымаш»;
  • 2013 — «Профессионал чер-влакын профилактикышт»;
  • 2014 — «Паша верлаште химий вещества-влакым кучылтмо годым пашам аралымаш»;
  • 2015 — «Пашам аралымаште профилактике культурым нӧлтена»;
  • 2016 — «Паша верыште стресс: тӱшкале ӱжмаш»;
  • 2017 — «Пашам аралымаш шотышто данный-влакым погымашым да кучылтмашым уэмден саемдымаш»;
  • 2018 — «Илышлан келыштарыме паша лӱдыкшыдымылык да аралтыш»;
  • 2019 — «Пашам аралымаш да паша аланын ончыкылыкшо»;
  • 2020 — «Пандемийым шогалтена: пашаште лӱдыкшыдымылык да тазалык илышым утарен кертыт»;
  • 2021 — «Кризисым ончылгоч палаш, ямдылалташ да вашешташ — пашам аралыме пеҥгыде системыш инвестироватлыза»;
  • 2022 — «Тӱшка вий дене пашам аралымашын позитивле культурыжым чумыраш»;
  • 2023 — «Лӱдыкшыдымӧ да тазалыклан эҥгекым кондыдымо паша вер — паша аланыште тӱҥ принцип да права»;
  • 2024 — «Климатын вашталт толмыжын паша лӱдыкшыдымылыклан да гигиенылан вашталтышым пуртымыжо»;
  • 2025 — «Цифровизаций ден пӱртӱслӧ огыл уш-акылын пашаеҥ-влакын лӱдыкшыдымылыкыштлан да тазалыкыштлан вашталтышым пуртымыжо»[11].

Кылдалтше событий-влак

  • 1742 ийыште шанчызе-энциклопедист М. В. Ломоносов Вентиляций умылымашым пуртен. Тудо шахтылаште вентиляций установко-влакым ыштен сакалтен[5].
  • 1878 ийыште сӱретче Винсент Ван Гогым шахтёр-влакын праваштым аралаш шогалмыжлан, паша условийыштым саемдаш йодмыжлан (Боринажыште, шахтёр районышто, Бельгийын кечывалвелныже миссионерлан пашам ыштен) проповедник должность гыч кораҥденыт[5].

«Тиде шахте уда могыр гыч палыме, молан манаш гын тыште шуко еҥ колен — волымо годым, кӱзымӧ годым, шӱлыш петырныме але рудник газ пудештме деч, штрекын мланде йымалсе вӱд йымаке кайымыже годым, тошто штольно-влакын шаланымышт годым да тулеч моло. Тиде — лӱдмашан вер, да икымше шинчаончалтыш гычак уло йырвел шкенжын шучко илышдыме сынже дене ӧрыктара. Тысе пашазе-влак кокла гыч шукынжо — йӱштымужо дене ярнен пытыше ош чуриян еҥ-влак; нунын сын-кунышт лунчырген пытыше, ӧпкелыше, жап деч ончыч шоҥгемше еҥ-влакын гай. Ӱдырамаш-влакат чӱчкыдынак колышын гай шапалге тӱсан да кавыскыше улыт», — возен Винсент Ван Гог Тео шольыжлан серышыште, 1878 ий[12].

  • 1884 ийыште Германийын канцлерже Отто фон Бисмаркын темлыме «Пашазе-влакын илышыштым да тазалыкыштым страховатлыме нерген тӧртыкым» пеҥгыдемдыме[13].
  • 1912 ийыште серызе Франц Кафка Европышто икымше паша каскым ыштен (Богемысе король шотан агентствыште пашазе-влакым эҥгекыш логалме деч страховатлымаште пашам ыштен)[5].

«Ныл йырвелыштем еҥ-влак чоҥымо подмостко-влак гыч, пуйто йӱшӧ улыт, камвозыт, машинашке кержалтыт, чыла балке кумыкталтеш, шун да кӱ гыч ыштыме чоҥга шалана, чыла тошкалтыш яклака; мом кӱшкыла нӧлталнешт, чылажат ӱмбаке кумыкталтеш, а кунам иктаж-мом ӱлыкӧ волтынешт, шкешт ӱлыкӧ шуҥгалтыт. Фарфор фабрикылаште пашам ыштыше ӱдыр-влак нерген, кудышт курык наре кӱмыж-совлам нумалмышт годым эреак тошкалтыш гыч камвозыт, шоналтет веле да вуй коржаш тӱҥалеш», — возен Франц Кафка Макс Брод йолташыжлан серышыште, 1909 ий[14].

  • 1919 ийыште Икымше тӱнямбал сарын  (руш.) (мар. ветеранже Эдуард Буллард Америкыште икымше паша каскым шонен луктын[5].
  • Российысе амалкалче да меценат С. Т. Морозов производствышто социал политикын мастарже лийын. Тудо пашазе-влаклан тӱвыра мероприятий-влакым эртарыме дене (театр, книгагудыш коштмаш, туныктымо лекций-влакым лудмаш, пашазе-влак гыч футбол командым ыштымаш) ыштыкверлаште аракам йӱмашым иземден кертын[5].
  • Российысе сӱретче К. С. Малевич корно пашам эртараш манын, нарынчалге куртко-влакым посна вургем семын кучылташ шонымаш дене лектын[5].

Палемдымаш

  1. ↑ Хелковский-сергеев Н. А. Всемирный день охраны труда: здоровье работающих - основа благосостояния общества // Медицина труда и промышленная экология. — 2007. — № 4.
  2. ↑ Крылов Константин Давыдович, Сошникова Тамара Аркадьевна, Киселева Надежда Николаевна. Проблемы реализации права на защиту достоинства, предотвращения насилия и домогательств в сфере труда // Образование и право. — 2020. — № 5. — doi:10.24411/2076-1503-2020-00289.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 28 Апреля. Всемирный день охраны труда. Какие Праздники отмечают 28 Апреля 2018 (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Всемирный день охраны труда 2025: какого числа, история и традиции праздника, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-okhrany-truda/>. Тергыме: 28 вӱдшор 2026. 
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Всемирный день охраны труда 2021: история и традиции праздника (руш.). admnvrsk.ru (26 вӱдшор 2021). Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  6. ↑ 28 апреля - Всемирный День Охраны Труда. - Новости, <https://16.mchs.gov.ru/deyatelnost/press-centr/novosti/1825702>. Тергыме: 28 вӱдшор 2026. 
  7. ↑ 1 2 3 Всемирный день охраны труда, 2025-02-26, <https://secrets.tbank.ru/glossarij/den-ohrany-truda/>. Тергыме: 28 вӱдшор 2026. 
  8. ↑ Степаненко Татьяна Владимировна. Вместе повысим культуру профилактики в охране труда... (руш.). multiurok.ru. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  9. ↑ Всемирный день охраны труда (руш.). mtsr.omskportal.ru. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  10. ↑ День охраны труда - влияние цифровизации и искусственного интеллекта на безопасность и здоровье работников - Администрация ЗАТО г. Зеленогорска (руш.). zeladmin.ru. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  11. ↑ Всемирный день охраны труда в 2025 году » Официальный сайт городского округа Архангельской области «Мирный» (руш.). mirniy.ru. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  12. ↑ Шувалов, Евгений (2018-01-25), Ван Гог. Великий художник и защитник прав шахтеров - Гетсиз.ру, <https://getsiz.ru/van-gog-velikij-hudozhnik-i-zashchitnik-prav-shahterov.html>. Тергыме: 28 вӱдшор 2026. 
  13. ↑ Как художник, писатель и политик спасли жизни тысяч рабочих (руш.). Электронный журнал «Трудовые споры». Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.
  14. ↑ Юность - Биография Франца Кафки. kafka.ru. Тергыме кече: 28 вӱдшор 2026.

Литератур

  1. Баховцев Евгений. Труд должен быть безопасным! // Образование. Карьера. Общество. — 2021. — № 3 (70).
  2. Васильева Любовь Александровна, Матвеев Владимир Юрьевич, Онегова Нина Викторовна. Анализ травматизма и профессиональной заболеваемости работников Нижегородской области // Вестник НГИЭИ. — 2014. — № 6 (37).
  3. Дергун А. А. Охрана труда на вредных и опасных работах // Вестник магистратуры. — 2019. — № 1—1 (88).
  4. Зернес Светлана Павловна. Безопасный труд — право каждого человека // Энергобезопасность и энергосбережение. — 2009. — № 2.
  5. Крылов Константин Давыдович, Сошникова Тамара Аркадьевна, Киселёва Надежда Николаевна. Проблемы реализации права на защиту достоинства, предотвращения насилия и домогательств в сфере труда // Образование и право. — 2020. — № 5. — doi:10.24411/2076-1503-2020-00289.
  6. Сергеенко Юлия Сергеевна. Состояние защищенности как основа безопасности работников в трудовых отношениях // Право и государство: теория и практика. — 2023. — № 7 (223).
  7. Хелковский-сергеев Н. А. Всемирный день охраны труда: здоровье работающих - основа благосостояния общества // Медицина труда и промышленная экология. — 2007. — № 4.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Паша_аралтышын_тӱнямбал_кечыже&oldid=1229954" гыч налме