Сорла (тылзе)
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 ий | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Cорла́ (руш. август, лат. augustus) — «Октавиан Августын тылзыже», икманаш — «юмо сынан», «куатле») — юлиан да григориан кечышотлаште идалыкын кандашымше тылзыже, Цезарьын реформыж деч ончыч март гыч тӱҥалше тошто Рим идалыкын кудымшо тылзыже. 31 кече кужытан шым тылзе гыч иктыже. Мландын Йӱдвел полушарийыштыже кеҥежын пытартыш, кумшо тылзыжлан, Кечывалвел полушарийыште — телын пытартыш, кумшо тылзыжлан, шотлалтеш. Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш 10 сорла марте кече Рак шӱдыръешыште шога, сорла тылзын 10-шо кечыж гыч — Лев шӱдыръешыште[1] (моло данный почеш — сорла тылзын 11-ше кечыж гыч[2]).
Статистике да тылзе нерген
Рӱдӧ Россий кумдыкышто сорла тылзылан шыжын икымше палыж дене пырля кеҥеж шокшо игече келшен толеш: мутлан, кечын волгыдо жап иземмыже палдырна. Тыгак йӱд юалге лиеш, эҥер ден ерлаште вӱд йӱкшаш тӱҥалеш. Суткасе кокла температур тылзе тӱҥалтыште +18 °С гыч (сорла тылзын 1-ше кечыже Москошто статистике почеш идалыкын ик эн шокшо кечыжлан шотлалтеш) тылзе мучаште +14 °C марте вола; сорла тылзын пытартыш вич кечыже климат нормо дене шыжын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Моско воктенысе верлаште августын тылзаш эн изи кокла температуржо (+12,4 °С) 1884 ийыште палемдалтын. Эн ончычсо кылмыктымаш южышто сорла тылзын 11-ше кечынже палемдалтын (1939), мландыште эн ончыч кылмыктымаш — сорла тылзын 25-ше кечынже (1921). Кокла шот дене вӱдыжгӧ вочмаш — 68 мм, 1 мм (1938) гыч 151 мм (1918) марте вашталтмаш дене[3].
Августышто кокияш уржам да шожым поген пытарат, пасушко кокияш уржам ӱдат. Шоптырым, пуншоптырым, эҥыжым погат, шоган ден чеснокым луктыт, вашке шушо ужар кушкылым уэш ӱдат. Кеҥеж урлык олма, шемэҥыж да чодыра пӱкш шуыт, пундышдӱҥвоҥго лектеш. Плаунын спор манмыже лиеш (пиротехникыште кучылталтын). Пареҥге лышташ кошка[3].
Рӱдӧ Россий кумдыкышто сорла тылзе икмыняр кайыкын — ӱжӱвӱрын, сергайыкын, шӱшпыкын — чоҥештен каяш тӱҥалме жапышт. Шуко кайыкын пунжо йога. Кумыжвуян кишке муным пышта[3].
Российысе тӱшка увер йӧнлаште «Шем сорла тылзе» манын август тылзым тудо ийын лӱмдат, кунам Российыште могай-гынат эҥгекан событий лиеден. Тиде, 1991 ий сорла тылзын 19-21 августысо путч гыч тӱҥалын, совет деч варасе жапыште шуко катастрофо да кризис дене кылдалтын.
Историй да этимологий
Эн тӱҥалтыште тылзе «секстилий» (лат. Sextilis — кудымшо гыч) маналтын да 29 кече гыч шоген. Юлий Цезарь, Римысе кечышотым уэмдышыжла, мемнан эра деч ончыч 45 ийыште эше кок кечым ешарен, тудлан 31 кече кужыт шуйнышо кызытсе сыным пуэн[4].
Тиде лӱмжым август Рим император Октавиан Август лӱмеш налын, тудын лӱмжӧ дене мемнан эра деч ончыч 8 ийыште Римысе сенат императорын илышыштыже поснак пиалан лийше тылзым лӱмден. Макробийын цитироватлыме Senatus consultum почеш, Октавиан шканже тиде тылзым теве молан ойырен налын: тиде тылзын тудо икмыняр пеш кугу сеҥымашыш шуын, тидын шотыштак Египетым сеҥен налын[5]. Тыгаяк чапым эше ончычрак сенат Юлий Цезарьлан ыштен, тудын лӱмжӧ дене «квинтилий» тылзе (лат. Quintilis — визымше гыч) «июль» (лат. Iulius) манын вашталтен лӱмдалтын.
Шарлыше легенде почеш (илышыш XIII курымысо шанчызе Иоанн Сакробоскон пуртымыж почеш), эн тӱҥалтыште «секстилий» пуйто 30 кече гыч шоген, но Октавиан Август тудым, Юлий Цезарь лӱмеш манме тылзе деч кӱчыкрак ынже лийже манын, 31 кече марте кугемден, а пургыж тылзе гыч ик кечым налын, тидлан кӧра тудыжын тыглай ийлаште 28 кече гына уло[6]. Но тиде теорийым чынлан шотлыдымо пеш шуко ӱшандарымаш уло. Мутлан, тудо мемнан эра деч ончыч 37 ийыште, Октавианын шуктышаш уэмдымашыж деч ончыч возышо Варронын кондымо пагыт кужыт дене келшен ок тол, 31 кечан секстилий мемнан эра деч ончыч 24 ийыште Египетысе папирусышто возалтын, а 28 кечан пургыж тылзе Fasti Caeretani кечышотышто ончыкталтын, тудыжо мемнан эра деч ончыч 12 ий марте жап дене палемдалтеш[7].
Сорла тылзын исторический Европысо лӱмлашкыже тудын Erntemonat («шурно тылзе») тошто герман манын палемдымаш пура[8]. Акрет руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе зарев (эрденысе йӱштӧ ӱжаралан кӧра), тыгак серпень маналтын (уржа-сорла мучашлалтын)[3], калык тылзе лӱмлаште тыгак — густоед, разносол, хлебосол, жнивень, припасиха-собериха, кеҥеж мучаш, ленорост, межняк. «Сорла» тылзын лӱмжӧ Русьыш Византий гыч куснен.
Ирландец-влак эше XX курым тӱҥалтыштак сорла тылзын икымше кечынже йӱла почеш «кеҥежым ужатымым» эртареныт, тиде йӱла Брон Трограйн кельт пайрем гыч толын (Ирландийыште — Лугнасад), а сорла тылзым икымше шыже тылзылан шотленыт[9][10].
Российын йӱдвелныже акрет годым Зарев маналтын[11].
Моло йылмылаште
Тӱнямбалсе шуко йылмыште сорла тылзын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но икмыняр ойыртемат уло.
Тюрк йылмылаште тылзе Тамыз/Tamy (тулотым ылыжтыме жап) але арабла — Сүмбіле/Sumbile (Сириус шӱдыр лӱм дене) маналтеш. Персид йылмыште тылзе Мо́рдад (курымашлык илыш, колыдымаш) маналтеш. Финн йылмыште тылзе elokuu («кинде тылзе») маналтеш, elo — «илыш, кинде, пырче» мут гыч, тиде тылзын пасушто шурным поген налмаш мучашлалтын[12]. Уржа-сорла нерген августын славян йылмылаштат лӱмжӧ-влак ойлат: украинла — серпень, полякла — sierpień, чехла — srpen, «серп» мут гыч. Белорус йылмыште — жнівень, «жать» мут гыч. Хорват йылмыште сорла (руш. август) kolovoz маналтеш, (болгар kolovoz мутлан келша — «колея»), молан манаш гын тиде тылзын поген налме шурным тӱредме пасу гыч тӱшка дене луктыныт. Литва йылмыште rugpjūtis («уржам тӱредмаш») маналтеш, rugis — «уржа», pjūtis — «уржа-сорла» мутла гыч[13]. Тылзын ирланд лӱмжӧ, An Lúnasa, Луг юмын лӱмжӧ гыч лектын.
Кызытсе китай, корей, вьетнам да япон йылмылаште сорла тылзе «кандашымше тылзе» семын палемдалтын. Тошто япон тылзе кечышотышто сорла тылзылан (руш. август) лишыл тылзе (да вара тудын дене келшен толшо) Хадзуки (叶月) — «лышташ тылзе» маналтын.
Тайский йылмыште тылзе Синг-ха-Ком (สิงหาคม) маналтеш, сингха — «арыслан» мут гыч.
Пайрем-влак
- 1 сорла — Икымше тӱнямбал сарыште колышо-влакым шарныме кече; Россий Федерацийын Сар вийысе тылын кечыже; Инкассаторын тӱнямбал кечыже.
- 2 сорла — Юж-десант войскан кечыже; Илян кече; Пӱчын кечыже
- 6 сорла — Кӱртньыгорно войскан кечыже.
- 8 сорла — Пырыс кече.
- 9 сорла — Тӱнясе тӱп калык-влакын тӱнямбал кечышт; Ӧндалалтме кече.
- 12 сорла — Самырык-влакын тӱнямбал кечышт (ООН); Сар-юж вийын кечыже.
- 13 сорла — Шолагайын тӱнямбал кечыже.
- 14 сорла — Шыҥшальын тӱнямбал кечыже; Мӱй Спас.
- 15 сорла — Археологын кечыже; Мария Ӱдырын нӧлталтмашыже.
- 17 сорла — Суртдымо чонан-влакын тӱнямбал кечышт.
- 18 сорла — Географын кечыже.
- 19 сорла — Гуманитар полышын тӱнямбал кечыже; Фотографийын тӱнямбал кечыже; Олма Спас; Господьын Вашталтмыже.
- 20 сорла — Шыҥан тӱнямбал кечыже.
- 21 сорла — Терроризмын жертвыжым шарныме да уштымо тӱнямбалсе кече; Офицерын кечыже.
- 22 сорла — Россий Федерацийысе кугыжаныш флагын кечыже; Коми Республикын кечыже.
- 23 сорла — Еҥым кулыш савырымашым пытарыме да нуным шарныме тӱнямбал кече.
- 25 сорла — Шахтёрын кечыже.
- 27 сорла — Российысе кинон кечыже.
- 28 сорла — Шнуй деч шнуй Юмынаван колымыжо; Обжинке.
- 29 сорла — Ядерный тергымаш ваштареш шогымо тӱнямбал кече; Пӱкш Спас.
- 30 сорла — Виешлен йомдарыме еҥ-влакын тӱнямбал кечышт; Казахстан Республикын конституций кечыже.
- 31 сорла — Ветеринар пашаеҥын кечыже.
- Вашталтше
- 1-ше кугарня — Сыран тӱнямбал кечыже.
- 1-ше рушарня — Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже.
- 2-шо шуматкече — Физкультурникын кечыже.
- 2-шо рушарня — Чоҥышын кечыже.
- 3-шо рушарня — Россий Юж Флотын кечыже.
Палемдымаш
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 19 шыжа 2025. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ 1 2 3 4 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 41. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ Август, месяц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Year of Julius Caesar, A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (1890), William Smith, LLD, William Wayte, G. E. Marindin, Ed. Тергыме кече: 19 шыжа 2025. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
- ↑ Август — восьмой месяц Григорианского календаря. Тергыме кече: 19 шыжа 2025. Архивировано из оригинала 15 идым 2010 ий.
- ↑ Popular Astronomy 27 (1919) 583—595. Sacrobosco’s theory is discussed on pages 585—587 (англ.). articles.adsabs.harvard.edu. Тергыме кече: 30 шыжа 2025.
- ↑ Сергей Александрович Токарев «Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы», Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая, Наука, 1978, стр. 148.
- ↑ Сергей Александрович Токарев «Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы», Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая, Наука, 1978, стр. 81.
- ↑ Праздники кельтов. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
- ↑ Астрономия Древней Руси (руш.). www.darkgrot.ru. Тергыме кече: 19 шыжа 2025.
- ↑ Названия месяцев (руш.). Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ Балтийские и славянские названия месяцев. web.archive.org. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
Кылвер-влак
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
