Пырыс кече

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Пырыс кече
Girl and cat.jpg
Ыҥ Пырыс-влакын суапыштым аклымаш, йӧратымаш ден пагалымашым ончыктымаш
Палемдат тӱня мучко
Кече Весь мир 8 сорла
Польшо 17 пургыж
Японий 22 пургыж
Россий 1 ӱярня
Ушымо Американ Штат-влак 29 шыжа
Италий 17 кылме
МАВР.jpg

Пырыс кече (тыгак Пырыс-влакын кечышт але Узо пырыс кече) — пырыслан пӧлеклалтше официальный огыл пайрем, тӱнясе тӱрлӧ эллаште палемдалтеш.

Российыште тиде пайрем 2004 ийыште Москосо пырыс тоштер ден «Узо пырыс ден пий» журнал редакцийын пашаеҥыштын инициативышт почеш шочын[1], нунак нине вольыклан пӧлеклыме икымше мероприятийым вораҥдареныт. Илен-толын тудым пайремлымаш ий еда эртарыме йӱла лийын.

Тӱнямбал пырыс кечым 8 августышто пайремлат. Российыште тудым 1 мартыште палемдат[2].

Кажне ийын тиде кечын урлык пырыс-влаклан ончерым, таҥӱчашым да таҥасымашым эртарат, ончымо-влакым деликатес дене сийлат, суртдымо-печыдыме вольыклан полшымо шот дене надырым погат. Приют ден питомник-влак потенциальный манме оза-влаклан ончерым ыштат[3][4][5][6].

Пайрем йӱла

Пырыс тӱняште ик эн кумдан шарлыше вольыклан шотлалтеш[7]. Тӱнямбал пырыс кечым 8 августышто палемдат. Тудо пырысым йӧратыше-влакым иктыш ушышаш да пырыс ешын тӱрлӧ видше нерген утларак увер-аҥарым пуышаш[8].

Тӱнямбал пырыс кечым (World Cat Day) ий еда пайремлымаш Вольыкым аралыме шотышто тӱнямбал фондын (Animal Welfare) инициативыже почеш 2002 ийыште лектын да пӱтынь тӱня мучко шарлен[3][4][5][9][10]. 2020 ий гыч мероприятийым вораҥдарышылан International Cat Care порым ыштыше компаний шотлалтеш[8].

Российыште

Российыште тиде кечым 1 мартыште палемдат[2]. Пайремым 2004 ийыште Москосо пырыс тоштер ден «Узо пырыс ден пий» журнал редакций пашаеҥ-влак луктыныт[1]. Илен-толын ий еда шуктымо йӱлашке савырнен да ятыр йӧратыше-влакым ушен[3][4][5][9][6].

Пайрем суртдымо-печыдыме вольыкын нелылыкышт дек меркалыкын тӱткышыжым мелын лияш полша[11]. Тиде кечын суапле пашалан пӧлеклалтше акцийым эртарат, суртдымо-печыдыме вольыклан полшымо шот дене надырым погат, урлык пырыс-влакын ончерыштым да таҥасымашыштым эртарат, пырыскафеш миен толыт, тыгак шке ончымыштым тӱрлӧ тамле йӧрвар да у модыш дене куандарат. Пырыс приют ден питомник-влак тыгак ончерым ыштат, тушко толшо-влакым шке ончымашышт дене палдарат, нунылан у суртым муаш йӧным ыштат[3].

Российын тӱрлӧ олаштыже пырысын локальный манме кечыжым эртарыме йӱла уло.

Санкт-Петербургышто пырыс историй XVIII курымышто императрице Елизавета Петровналан кӧра тӱҥалын, тудо пырыс-влакым полатыш, тудым коля кержалтмаш деч аралаш манын, кугыжаныш службышко налын[4]. Императрицын шӱдымыж почеш, озаҥ урлыкын кумло эн сай представительжым Теле полатыш конденыт[5]. 2005 ий гыч Санкт-Петербургысо илыше калык Эрмитажыште ий еда март мучаште пырысым чесла (ондак пайрем «Эрмитажыште Мартысе пырысын кечыже» маналтын, кызытсе лӱмжӧ — «Эрмитаж пырыс кече»)[12]. Тылеч посна, олаште Петербургысо узо пырыс ден пырыс—влаклан пӧлеклыме эше ик пайрем уло, тудо 8 июньышто палемдалтеш, — Петербургысо узо пырыс ден пырыс-влакын кечышт[13][14].

Калиниградыште Узо пырыс кече 5 сентябрьыште эрта[15].

Вес эллаште

Пырыс пайремым шуко эллаште палемдат, кажныштыже тудо палемдыме кечын эртаралтеш. Польшышто — 17 февральыште, Японийыште — 22 февральыште, США-ште — 16 ден 29 октябрьыште, а Италийыште — 17 ноябрьыште. Кажне элыште тудым эртарыме шке йӱла да питомец-влакым чеслыме вариант уло[3][4][5]. Узо пырыс ден пырыс-влаклан паркым, кевытым, унагудо ден пырыскафем почыт, тематикан ончерым ыштат, тушто экспонат сӱрет веле огыл, но тӱрлӧ урлык питомец-влакат лийыт[16].

США-ште тиде пайрем йӱлашке 2005 ий гыч савырнен. 16 октябрьыште США-ште Суртдымо—печыдыме да ир пырыс-влакын кечышт, а 29 октябрьыште Пырыс кече палемдалтеш. Нине пайремым Вольык деке шучко койышым чарыме шотышто американ обществе дене пырля эртарат[17].

Японийыште Пырыс кечым 1987 ий гыч пайремлаш тӱҥалыныт. Узо пырыс-влак храмыште служитлен да прихожан-влакын кумылышт дене пайдаланен кертыныт. Нуно чыла корабльыште шапаш ден книга-влакым коля да куголя деч аралаш манын лийыныт[18]. Кевытлаште ик чапам нӧлталше пырыс фигуркым муаш лиеш, тудым «манэк-нэко» маныт, да нуно пиал ден перкем кондымым символ семын ончыктат[19][20].

Китайыште узо пырысым поро кумыл дене да тыршен ончымым тӧртыкшот кӱкшытыштӧ шуктат. Историй мучко китаец-влак нине вольыкым кочкыш шотеш кучылтыныт, но кызытсе обществыште узо пырыс кугыжанышын аралымашыж дене пайдалана. Пырыслан зияным ыштыше-влак штрафым веле огыл налын, но кок арнялан эрык деч посна кодын сеҥат[3].

Италийыште тыглай огыл пайрем палемдалтеш — Шем пырысым аралыме кече, тудо тыгак Шем пырыс кече семын палыме. Тудым 2007 ийыште Вольыкым да йырым-йырысе велым аралыме шотышто итальян ассоциаций ыштен. Кокла курымлаште шем узо пырыс-влакым пиалдыме улмын да осал вийын шыҥдаралтмыжын символжылан шотленыт, сандене нунын кокла гыч шукыштым тулеш инквизитор-влак йӱлатеныт. Тиде пайремым ыштышыла, итальянец-влак нунын репутацийыштым тӧрлаташ да шем пырысын акшым шотлаш шонен пыштеныт[3][4][21].

Статистике увер почеш, шем пырысигым приютла гыч моло деч шуэнрак наледат. Активист-влак нунылан у суртым муаш веле огыл полшат, но нунын деке чаманыме кумылым ончыктышо еҥ-влакымат суапландарат[3].

Шем пырыс чыла элыштак йӧнысырын символжылан ок шотлалт. Шотландийыште, мутлан, шем пырыс суртыш поянлыкым конда манме ӱшан уло. Английыште шем пырысын озаватыже туддеке мелын улшо пӧръеҥ-влакын тӱткышышт деч ок код манын шонат. Тылеч посна, тыгай пунан пырысым моряк-влак жаплат, молан манаш гын ийын коштмаште шем пырыс сеҥымашым да пиалым конда манмылан ӱшанат[3].

Великобританийыште южо узо пырыс кугыжаныш службышто улыт, пырчан складым да верысе тоштер-влакым нултышо-влак деч деч аралат. Шуко ий пашам ыштымылан тиде вольык шӧр да шыл шот дене наградым налеш[3].

Пырыс нерген науко

Эре айдеме воктен лийме дене пырыс-влак илыме тӱрлӧ йӧнлан тунемыт. Но эре тыге лийын огыл[22]. Кӱнчен лукмо почеш шанчыеҥ-влак пален налыныт: пырысым суртышто ончаш 10-12 тӱжем ий ончыч тӱҥалыныт, кунам айдеме ик верыште илыме йӱлам шукташ тӱҥалын. Пырысым айдеме кидыш туныктымаш мемнан эра деч IV тӱжемийыште лийын. Акрет годсо Египетыште пырыс шнуй вольыкыклан шотлалтын[23]. Тудым мумифицироватленыт, скульптурлаште да фрескылаште сӱретленыт. Пале: лишемше куголям тӱткын ончышо пырысым сӱретлыман икымше «портретым» египтян-лак ыштеныт. Тудо Каир деч кечывалвелыштыла ик колоткашке мемнан эра деч 1500 наре ий ончыч возымо семын коеш[24][25].

XIV–XV курымлаште пырыс-шамыч дек уда койыш лийын, нуным тамыкын шочшыжлан да, поснак нуно шем пунан лийыныт гын, осал вийын шыҥдаралтмыжлан шотленыт. Вольыкым тӱрлӧ семын орландареныт да тулеш тӱшкан йӱлатеныт[23].

Пырыс нерген науко фелинологий маналтеш (лат. гыч «felinus» — пырыслык). Тиде зоологийын ик шанче аланже, тудо кушеч лекмым, доместикацийым, генетикым, анатомийым, физиологийым да сурт пырысын койыш-шоктышыжым шымла. СССР-ыште тиде науко 1987 ийыште шочын, Российыште тудым фелинологий калыкле да тӱнямбал ушем-влак негызеш шымлат. Тӱняште фелинолог-влакын тӱрлӧ любительский манме клубышт уло, нуно кугу ассоциацийлашке ушнат. Нунын кокла гыч эн кумдан палымылан TICA американ ассоциаций да Европысо WСF шотлалтыт. Нуно питомник ден заводчик-влакым шотыш кондымо йодышлам шуктат, таҥасымашым чумырат, судействым эртарат WСF, да тыгак пӱтынь тӱня мучко питомникым (TICA) регистрироватлат[26].

Учёный-влакын шымлымышт почеш, узо пырысын илыме ӱмыржӧ пытартыш жапыште кугемын да 17-20 ий лиеш. Тидыже нуным кучымо да пукшымо сай йӧнлан кӧра шукталтеш[27][28]. Суткаште 16 наре шагатым пырыс омылан кучылтеш. Ветеринар-шамыч тидым сайлан шотлат: вет посна жапым гына омо манаш лиеш, а молыжым нуно нерен эртарат[29][30].

Тыгай шонымаш уло, пуйто пырыс эмлен кертеш да айдемын организмжылан пайдале шӱкалтышым ышта. Статистике увер почеш, узо пырысым кучышо-влак моло дене таҥастарымаште кокла шот дене 10 ийлан кужунрак иленыт. Озан питомецым ниялткалымыже годым тудын рӱдӧ нерв системышкыже кумылым нӧлтышӧ сай импульс пура. Тиде фактым Йӱдвел Каролиныште (США) Вольык дене вашкылым ыштыше институтын шанчыеҥже-влакын пырыс йӱкым шымлымышт годым ӱшандарыме. Эксперимент почеш нуно тыгай иктешлымашке толыныт: пырысын мырлымыже — тиде вольыкын мутланымыже веле огыл, а тыгак эмлыме йӧн, тудо организмын инфекций ваштареш кучедалмыжым нӧлталаш, сусыр тӧрланыме процессым писемдаш полша, тыгак нерв системым луштараш йӧным пуа[31][32].

Специалист-влак тыге шотлат: пырыс нер ӱмбалысе линийын сӱретше моткоч шкешотан, тудым айдемын парня тамгаж дене таҥастараш лиеш. Узо пырыс айдеме пелен да тудын почшо чытыра гын, тидыже тудын пеш кугун йӧратымыжым да шӱмешкымыжым ончыкта. Почшо эркын ӱлыкӧ волаш тӱҥалеш гын, тидыже вольыкын кумыл вашталтме палыже лиеш[3].

Кызыт тӱняште 200 тӱрлӧ урлык да 600 миллион наре сурт пырыс шотлалтеш, нунын кокла гыч пелыже озадыме[32][3]. Эн кумдан палыме улыт перс, мейн-кун да сиам урлык пырыс-влак[21].

Пырыс-влаклан тоштер ден шарныктыш-влак

1993 ийыште Москошто художник да пырысым пагалыше-влак тӱшка, тыгак «Интер» Кызытсе сымыктыш галерей пашаеҥ-влак художественно-познавательный манме тоштерым — Москосо пырыс тоштерым — чумыреныт. 1996 ий гыч тудо FIFe Тӱнямбал пырыс шоушто участвоватла, тудыжо кажне ийын Европысо ик элыште эртаралтеш. Тоштерын коллекцийже тӱнясе тӱрлӧ эллаште ончыкталтын, ончерым Германийыште, Италийыште, Нидерландыште, Францийыште, Великобританийыште, Данийыште, Австрийыште, Тунисыште, Бельгийыште да моло вереат эртареныт. Тоштер тиде аланыште эн кугу тӱнямбал шоушко — Пырыс-влакын англичан национальный NATIONAL CAT SHOW шоушко (Лондон, «Олимпий») — эреак ушна[6].

Санкт-Петербургышто блокадный Ленинградысе пырыс-влакым шарныме лӱмеш скульптур композицийым муаш лиеш, тудын тӱҥ геройжо торшер йымалне пӱкеныште шинчыше той пырыс улеш[33]. Тюменьыште латкок пырысан скульптур композиций тӱшкам ыштыме[34]. Москошто Булгаковын ик мистике персонажшылан — Бегемот узо пырыслан — шарныктыш уло[35].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 История нашей жизни. Кот и пёс. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  2. ↑ 1 2 Бузальская Е. В. Специфика образной составляющей новых культурно-гуманитарных праздников России // Санкт-Петербургский государственный университет. — 2023.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 марта - День кошек в России: история, традиции праздника и интересные факты о котах - Российская газета, 2023-03-01, <https://rg.ru/2023/03/01/1-marta-den-koshek-v-rossii-vstrechaem-pervyj-den-vesny-vmeste-s-pushistymi-pitomcami.html>. Тергыме: 19 шорыкйол 2024. 
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Russian cat's day. russkiymir.ru (1 ӱярня 2017). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Ботякова О.А., Иванова С.И. Календарь народных праздников. День кошек. Российский этнографический музей. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  6. ↑ 1 2 3 Московский музей кошки. Moskow cat museum. Московский музей кошки. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  7. ↑ Megan Bryant. The Top Most Popular Pets: A Comprehensive Guide to Choosing the Perfect Companion (англ.). World Animal Foundation (6 шыжа 2023). Тергыме кече: 11 пургыж 2024.
  8. ↑ 1 2 Louise Whitbread. International Cat Day 2022: All the essentials you need for your feline friend. From food dispensers to lush bedding, make sure you're kitted out for your new pet. Independent.co.uk (8 сорла 2022). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  9. ↑ 1 2 1 марта — День кошек в России: история и традиции праздника, 2023-02-28, <https://iz.ru/1476425/2023-02-28/1-marta-den-koshek-v-rossii-istoriia-i-traditcii-prazdnika>. Тергыме: 19 шорыкйол 2024. 
  10. ↑ Green, Treye (2014-08-09), International Cat Day 2014: Cat Lovers Worldwide Celebrate Feline Obsession, International Business Times (IBT Media Inc.), <https://web.archive.org/web/20190603183539/https://www.ibtimes.com/international-cat-day-2014-cat-lovers-worldwide-celebrate-feline-obsession-1653614>. Тергыме: 19 шорыкйол 2024. 
  11. ↑ Дорошок К.С. Магия кошек в рекламе // Саратовский источник. — 2019. — С. 86—89.
  12. ↑ Пушистые хранители Эрмитажа. Петербург центр. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  13. ↑ Что за кошачий праздник отмечают 8 июня в Петербурге?, <https://spb.aif.ru/society/chto_za_koshachiy_prazdnik_otmechayut_8_iyunya_v_peterburge>. Тергыме: 21 шорыкйол 2024. 
  14. ↑ Анастасия Стурова. День петербургских котов и кошек: как жители Северной столицы поздравляют своих питомцев? Мир 24 (8 пеледыш 2023). Тергыме кече: 11 пургыж 2024.
  15. ↑ «День кота» в Калининграде. Калининград (31 сорла 2009). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  16. ↑ Софья Котова. Как в разных странах отмечают День кошек. Вечерний Барнаул (8 сорла 2022). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  17. ↑ NationalCatDay.com. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024. Архивлыме 3 пеледыш 2019 ий.
  18. ↑ День Кошки. naminteresno.com (5 шорыкйол 2023). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  19. ↑ Саркис Айвазян. Уголок восточного уюта: умелица из Краснодара создаёт рукотворные фигурки Манэки-нэко. Краснодарские известия. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  20. ↑ 22 февраля. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024. Архивлыме 6 шорыкйол 2015 ий.
  21. ↑ 1 2 Ли О.А. Книжная выставка-просмотр «Такие разные кошки», посвящённая Всемирному дню кошек. Дальневосточная государственная научная библиотека. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  22. ↑ Антоненко Т. В. Отличительные особенности поведения домашних кошек Felis catus разных типов высшей нервной деятельности // Известия Алтайского государственного университета. — 2013. — № 3-1 (79). — С. 11—14. — ISSN 1561-9443.
  23. ↑ 1 2 Мальцева Л. Ф. От чего зависит характер кошки? // Аграрный вестник Урала. — 2006. — № 2(32). — С. 59—60.
  24. ↑ Кирилл Стасевич. Как появились домашние кошки. Наука и жизнь. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  25. ↑ Дудникова С. С. Всё о кошках. Справочник умного хозяина. — М.: Эксмо, 2015. — 144 с.
  26. ↑ Фелинология. Большая российская энциклопедия. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  27. ↑ Всемирный день кошек 2024: какого числа, история и традиции праздника, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-koshek/>. Тергыме: 19 шорыкйол 2024. 
  28. ↑ Учёные объяснили увеличение продолжительности жизни кошек, 2019-04-20, <https://iz.ru/870242/2019-04-20/uchenye-obiasnili-uvelichenie-prodolzhitelnosti-zhizni-koshek>. Тергыме: 19 шорыкйол 2024. 
  29. ↑ Анималов В. С. Почему кошки много спят? Причины, описание, фото и видео. kipmu.ru (9 шорыкйол 2019). Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  30. ↑ Сарбаева Е.А., Юртикова И.В. Кошачья планета // Марийский государственный университет. — 2020. — Т. 9. — С. 592—595.
  31. ↑ 1 марта — Всемирный день кошек. Вестник (1 ӱярня 2012). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  32. ↑ 1 2 International Cat Day 2023. Internashional cat care. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  33. ↑ Екатерина Волгарева. Памятник блокадной кошке открыли в Петербурге. Объект был установлен в память о кошках, спасших жителей блокадного Ленинграда от крыс. Санкт-Петербургские ведомости (11 ага 2018). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.
  34. ↑ Откуда взялась аллея кошек в Тюмени - Российская газета, 2018-06-20, <https://rg.ru/2018/06/20/reg-urfo/alleia-koshek-v-tiumeni.html>. Тергыме: 22 шорыкйол 2024. 
  35. ↑ Скульптуры Коровьева и Бегемота в одном из дворов в Москве. Михаил Булгаков. Жизнь и творчество. Тергыме кече: 21 шорыкйол 2024.

Литератур

  • Журавлёва Т. В. Некоторые аспекты социального поведения и типологических особенностей ВНД у домашних кошек // Актуальные проблемы медицины и биологии. — Томск, 2004. — № 1–3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пырыс_кече&oldid=1159934" гыч налме