Шыҥшальын тӱнямбал кечыже
| Шыҥшальын тӱнямбал кечыже | |
|---|---|
 | |
| Официал | тӱнямбал |
| Ышталтын | XXI курым тӱҥалтыште |
| Кече | 14 сорла |
| Пайремлымаш | ий еда |
| Кылдалтын | чонаным аралымаш да илыме верыштым перегымаш дене |
Шыҥшальын тӱнямбал кечыже (англ. International Lizard Day) — ий еда 14 августышто палемдыме пайрем. Тиде кече шыҥшале-влаклан, тӱрлӧ рептилий тӱшкалан пӧлеклалтын, нуно экокышкарлаште пеш кӱлешан кумдыкым айлат. Пайремын шонымашыже — калык тӱткышым тиде шкешотан чонаным аралымашке да нунын илыме верыштым перегымашке виктараш[1].
Историй
Шыҥшальын тӱнямбал кечыжым пӱртӱсын энтузиастше да репертилийым йӧратыше-влак увертареныт, тыге пӱртӱсысӧ шыҥшальын кӱлешлыкшым да тудым аралаш кӱлмӧ нерген йодышым посна палемденыт. Ик версий дене келшышын, пайремым 2004 ийыште американ биолог Джон Хантер ыштен. Шымлыше планетыште рептилий-влакын вашлийме лӱдыкшым кораҥдышаш верч тӱткышым ойыраш тыршен. Тиде кече пӱртӱсым йӧратыше, биолог да эколог-влак коклаште кумдан шарлен[2].
Значений
Шыҥшале-влак — шуко тӱрлӧ да тӱрлӧ тӱшка рептилий гыч иктыже улыт, ты тӱшкаште 6000 утла тӱрлӧ чонан уло: мутлан игуан, геккон, хамелеон, сцине да агам-влак. Нине чонан-влак Антарктиде деч посна чыла континентлаште илат да пӱртӱсын чыла тӱрлӧ йӧнжыланат келыштаралтше улыт: пустынь гыч тропический чодыра марте[3].
Шыҥшальын тӱнямбал кечыже шыҥшальын илыме пӱртӱс поянлыкым да экокышкарым аралаш кӱлмӧ шонымашлан тӱткышым утларак ойыраш полша. Шыҥшале-влакын южо тукымышт илыме йырвелым йомдарыме дене, климат вашталтме дене, шотдымын пуштедымылан (браконьерство) да ир чонаным ужалымылан кӧра, йӧршеш йомын кертыт.
Йӱла ден мероприятий-влак
Тиде кечын шыҥшале нерген шинчымашым нӧлтымашке, тудым аралыме йодыш-влакым тӧрлымашке виктаралтше тӱрлӧ мероприятий-влак эртат:
- Туныктымо программе-влак: зоопаркыште, тоштер ден шанче рӱдерлаште лекций, семинар да ончер-влак эртат, нуно шыҥшале-влакын тӱрлӧ улмыштым, биологий да экологийыште айлыме верышт нерген каласкалыше программе-влак ончыкталтыт.
- Пӱртӱсым аралыме шотышто акций-влак: ир пӱртӱсым аралыме шотышто организаций ден кампаний-влак шыҥшальын илыме йырым-йырысе йырвелым аралаш ӱжшӧ акцийым эртарат, тыгак пӱртӱсысӧ арулыкым эскераш да чонан-влакым тӧртыкдымын ужалымым чарнаш ӱжыт.
- Йоча ден кугыеҥ-влаклан мероприятий-влак: шыҥшале темылан чӱчкыдын школлаште да йоча клублаште сӱретлыме урок, мастарлык класс, конкурс да викторине-влак эртат.
Шыҥшале-влак тӱвыраште
Шыҥшале-влак нерген шинчымаш тӱрлӧ калык тӱвырасе миф ден легендлаште чӱчкыдын вашлиялтеш. Южо тӱвыраште тудо угыч шочын, вияҥ кертме тамга семын улеш, молан манаш гын, ятыр шыҥшале кап ужашым йомдарымеке, мутлан, почым, уэш шочыктен кертеш. Моло тӱвыра умылымаште шыҥшале-влак чоялык ден йӧным кычал мушо койышым ончыктат.
Сылнымутышто, киношто але анимацийыште шыҥшале-влак чӱчкыдынак тӱҥ рольым модыт, шукыж годым ушан да чоя чонан семын ончыкталтыт[4][5].
Аралымашын кӱлешлыкше
Таче шыҥшале-влакын шуко ешыже (видше) айдемын пашажлан кӧра йоммаш лӱдыкшыштӧ улыт. Илыме верым йомдарымылан, игече, климат весеммылан да ир янлык-влакым тӧртыкдымын ужалаш сонарлымылан кӧра, шыҥшале-влак йоммо лӱдыкшым чытат. Шыҥшальын тӱнямбал кечыже — тиде ончыкылык тукымлан ты шкешотан чонаным, нунын экокышкарыштым аралаш кӱлмӧ нерген шарныктыме йӧн.
Оҥай факт
- Южо шыҥшале, мутлан хамелеон, шылме амал да йӧнан аралтыш семын шке коваште тӱсшым вашталтен кертеш[6].
- Геккон-влак, йолышто лӱмын шочшо, микроскоп дене гына ужын кертме, ӱп пырчылан кӧра, эн яклака верыштак шкеныштым кучен кертмышт дене палыме улыт[7].
- Южо тӱрлӧ шыҥшалын, мутлан, дракон агамын, чоҥештылашлан келыштарыме йӧнжӧ уло, тудо пушеҥге гыч пушеҥгыш чоҥештыл кертеш[8].
Палемдымаш
- ↑ Всемирный день ящерицы. Государственный биосферный заповедник Керженский (14 сорла 2024). Тергыме кече: 14 сорла 2024.
- ↑ 14 августа отмечается день ящерицы, выгула черепахи и воспалённого воображения. Мк.ру (14 сорла 2023).
- ↑ Всемирный день ящерицы. Какой сегодня праздник. рф.
- ↑ Андрей Каминский. 14 августа - международный день ящерицы. Autor today.
- ↑ Холл, Джеймс. Словарь сюжетов и символов в искусстве = James Hall; introduction by Kenneth Clark. Dictionary of Subjects and Symbols in Art / Пер. с англ. и вступительная статья А. Майкапара. — М.: «Крон-пресс», 1996. — 656 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-323-01078-6.
- ↑ Хамелеоны меняют цвет для общения друг с другом. Тергыме кече: 2 кылме 2009. Архивлыме 18 шыжа 2011 ий.
- ↑ Зоологи нашли "пружины" в сверхлипких лапах ящериц-гекконов Архивысе копий 9 теле 2018 гыч
- ↑ Draconinae. ReptileDatabase. Тергыме кече: 10 пеледыш 2018. Архивлыме 10 шыжа 2018 ий.