Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Кӱртньыгорныеҥын кечыже — вокзалыште. Челябинск—Тӱҥ. 2008 ий 3 август

Кӱртньыгорныеҥын кечыже — кӱртньыгорно транспортышто тыршыше-влакын профессионал пайремышт, йӱла почеш ты аланысе пашаеҥ-влакын тыршен пашам ыштымышт да сеҥымашышт палемдалтеш. Россий Федерацийыште, Арменийыште, Белоруссийыште, Казахстаныште, Киргизийыште, Узбекистаныште, Молдавийыште да Болгарийыште ий еда августысо икымше рушарнян пайремлат.

Пайрем историй

Кӱртньыгорныеҥын кечыже икымше гана Россий империйын корно кыл шотышто министрже, князь Михаил Хилковын 1896 ий 28 июнь (у стиль дене 10 июль) пунчалже дене пеҥгыдемдалтын.

Государь Император Николай I шочмо кечыж лӱмеш, кудын кӱштымыж да вуйлатымыж почеш Российыште кӱртньыгорным чоҥаш да пайдаланаш тӱҥалме, мемнан темлымына почеш, 28 июньышто тиде ийын Кугыракна кӱштен каласен: ий еда Императорын шочмо кечыжым Российысе рӱдӧ да верысе кӱртньыгорно учрежденийлаште пайремлаш. Кугыракын тыгай кумылжо нерген корно кыл ведомстылаш увертарыме.

— Корно кыл шотышто министр, князь М. Хилков

У пайрем кече Россий федерацийыште веле огыл, Европысо кӱртньыгорно транспорт пашаеҥ-влакынат икымше профессионал пайремышт лийын[1]. Ий еда Кӱртньыгорныеҥын кечыжым Российысе кӱртньыгорным кучышо рӱдӧ да верысе учрежденийлаште пайремлымаш император Николай I 25 июньысо (6 июль) шочмо кечыж дене кылдалтын. Николай I российысе кӱртньыгорно пашан негызым пыштышылан шотлалтеш: тудын годым Царский селаш канымыла коштмо икымше кӱртньыгорно, Санкт-Петербург гыч Моско марте российысе магистраль чоҥалтыныт.

Тиде кечын рӱдӧ да верысе кӱртньыгорно учреждений-влак пашам ыштен огытыл, а кастене Царскосельский кӱртньыгорнын Павловский вокзалыштыже концерт дене кас кочкышыш чумыргеныт. Кугу станцийлаште да вокзаллаште тауштыме кумалтышым эртареныт. Фонтанкын серыштыже 117-ше №-ан пӧрт воктене поснак пайремлын палемденыт, тунам тушто Российысе корно кыл министерстве верланен улмаш. Тысе пайремыш МПС-ын кӱшыл чинан еҥже-влак веле огыл, тыгак Финанс министерыствын да Кугыжаныш контрольын кӱртньыгорно департаменте гыч еҥ-влак чумыргеныт, кудышт МПС дене пеҥгыде паша кылым кученыт. Кӱртньыгорныеҥын кечыже 1917 ий 25 июнь марте эреак палемдалтын.

Октябрь социалист революций деч вара кугыжан чыла пайремже, тидын шотыштак кӱртньыгорно пашаеҥын кечыжат пайремлалтмым чареныт[2]. Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыжым пайремлымаш йӱла 1936 ийыште гына уэш пӧртылын, 1935 ий 25–30 июльышто эртыше кӱртньыгорно транспорт пашаеҥже-влакын совещанийыште «Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыж нерген Шочмо Элын чапше верч паша сеҥымаш» темлымышт почеш. Совещаний деч вара Кремльыште кӱртньыгорныеҥ-влакым вашлийме годым ЦКП(б)секретарь Иосиф Сталин нунылан шкеак тауштен ойлен:

«Сталинский кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже» значок. НКПС, 1940

Разрешитлыза тендан сеҥымашда верч чаркамутым ойлаш, кудыжлан те чынак йолташын мокталтымыжым суленда. Разрешитлыза чаркамутым ойлаш ту сеҥымашланда верч, кудыжо эше тендан уке, но нуно, садак лийшаш улыт, стрелочник гыч наркомыш шумеш толмыланда, мо кӱлешым ыштымыланда, чыла транспортым нӧлталмылан да курыкыш кӱзыктымыланда, но транспорт эше лӱҥгалтын кая, пашам сайын ыштыше, чын пашам ыштыше часовой механизм семынак раш пашам ыштыше, конвейер лиймыланда!Чылаланда верч, тендан наркомда верчат, йолташ-влак!

СССР ЦИК 1936 ий 28 июльысо пунчалже дене келшышын, СССР ЦИК президиумын председательже Михаил Калининын кидпалыж дене келшышын пайремым ий еда 30 июльышто эртараш палемдыме ыле[3].

Сталин, Донецк, Октябрь, Ленин, Л. М. Каганович лӱмеш да моло кӱртньыгорно пашаеҥ да служише-влакын йодмыштым шукташ да ий еда СССР партий да правительство вуйлатыше-влакын кӱртньыгорно пашаеҥ-влак дене 30 июльышто вашлийме кечым — Совет Ушемын кӱртньыгорно транспортшын пӱтынь ушемысе кечыж семын палемдаш.

Тиде кечын, 1935 ий 30 июльышто, Сталин кӱртньыгорныеҥ-влакын делегацийже дене вашлийын, садлан тудым Ушемгӧргысӧ Сталинский кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын пайремже семын палемдаш тӱҥалыныт[4].

1936 ий 29 июльышто «Гудок» газетым пеш писын луктыныт, тудо СССР правительствын «Совет Союзын кӱртньыгорно транспорт кечыжым пайремлыме нерген» пунчал дене почылтын. Совет Ушемын кӱртньыгорно транспорт кечыже пӱтынь калыкын пайрем дене увертаралтын, тудын икымше пайремже пӱтынь эл мучко кӱчык жапыште ышталтын.

Икмыняр ий гыч СССР СНК-н 1940 ий 9 июльысо пунчалже почеш кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын пайремыштым 1940 ийысе лишыл каныш кечыш (рушарнялан) — 4 августыш кусареныт. Ончыкыжым Ушемгӧргысӧ кӱртньыгорно пашаеҥын кечыжым августын икымше каныш кечыжын (рушарнян) пайремлаш.

1980 ий гыч кызыт марте СССР-ын Кӱшыл Советшын президиумын кӱштыкше почеш[5], кӱртньыгорно транспорт пашаеҥ-влакын профессионал пайремышт «Кӱртньыгорныеҥын кечыже» ман лӱмдалтеш да XXI курымышто профессиональный пайрем-влак кечышот радамыште улеш[6]. 2003 ийыште «РЖД» ОАО шке корпоратив пайремжым кугыжаныш пайрем кечын «Кӱртньыгорныеҥын кечыже» семын пайремлаш пунчалым пеҥгыдемден.

Кӱртньыгорныеҥын кечыже ончычсо СССР эллаште

  • Азербайджан Азербайджанысе кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын кечыштым 13 октябрьыште палемда.
  • Белоруссийыште Кӱртньыгорныеҥын кечыже (белор. Дзень чыгуначніка) Белорусь Республикын президентше Александр Лукашенкон 1995 ий 15 июльысо 276-шо №-ан «Кӱртньгорныеҥын кечыжым палемдыме нерген» кӱштыкше дене августын икымше рушарнянже пеҥгыдемдалтын.[7].
    Тачысе Кӱртньыгорныеҥын кечыже кугыжа-совет годсо йӱла дене кылдалтын,рашрак каласаш гын, Россий империйыште кӱртньыгорным чоҥаш да вияҥдаш тӱҥалме дене, тыгак у профессий — кӱртньыгорныеҥ — шочмо дене. Тачысе Белоруссийын мландыштыже Петербург-Варшава кӱртньыгорныш пурышо Гродно ола 1862 ий декабрьыште станций семын икымше палемдалтын гынат[8], кӱртньгорнын официал шочмо кечыже 1871 ий ноябрьым шотлат, кунам ты кундемыште Смоленск — Орша — Минск — Брест тӱҥ магистраль почылтын.
  • Казахстаныште Кӱртньыгорныеҥ кече семын августын кажне икымше рушарняже Транспорт да кыл пашаеҥын кечыже (каз. Көлік және байланыс қызметкерлері күні) семын палемдалтеш. Тудо Казахстан Республикысе пайрем нерген 2001 ий 13 декабрьысе 267-II №-ан тӧртык дене пеҥгыдемдалтын.
  • Киргизийыште Кӱртньыгорныеҥын кечыже Республике Правительствын 1994 ий 3 августысо 578-ше №-ан пунчалже дене пеҥгыдемдалтын да августысо икымше рушарнян палемдалтеш.

Пайрем профессий йӱлам аралаш да вияҥдаш шонымаш дене увертаралтын, тыгодым Киргиз кӱртньыгорныеҥ-влакын республикыште кӱртньыгорным почмылан 70 ий темме вашеш йодмышытым шотыш налыныт. 1924 ий 8 августышто Киргизийын Луговая-Пишпек кӱртньыгорнышто икымше поезд кудал эртен, тыге тӱҥалын республикысе кӱртньыгорнын вияҥмыже.

  • Латвийыште Кӱртньыгорныеҥ кече, очыни, кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын кечышт (латышла Dzelzceļnieku diena) ий еда 5 августышто палемдалтеш, тыге Латвийысе кӱртньыгорнын 1919 ий 5 августышто шочмо кечыжым пайремлат. Тиде кечын 1919 ийыште, Латвий Республикым увертарыме деч вара, Латвий кугыжаныш Кӱртньыгорно предприятийын тӱҥ виктемже пашам ышташ тӱҥалын.
  • Литваште Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыжым (литовла Geležinkelininko dieną) ий еда 28 августышто палемдат. 1860 ийын тиде кечылаште Петербург-Варшава кӱртньыгорнын Динабург — Вильна ужашыжым чоҥен шуктеныт. Динабург гыч (ынде Даугавилс) Вильнюс вокзал марте кӱртньыгорно дене икымше паровоз 1860 ий 4 (16) сентябрьыште толын[9].
    • Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыж деч посна Литваште Литовский кӱртньыгорно историйыште эше вес шарныктыш кечым палемдат. 1919 ий июль тӱҥалтыште немыч кӱртньыгорнын сарзе вуйлатышыже-влак Литвалан икымше кӱртньыгорно ужашым, станцийым пуэныт, а 1919 ий 6 июльышто Кайшядорис гыч Радвилишкисыш икымше литва поезд толын. Тиде дате — Литвасе кӱртньыгорнын эрыкан кечыже[10].
  • Узбекистаныште президентын кӱштыкше дене августын икымше рушарняжым, 2017 ий гыч Узбекистан Республикысе кӱртньыгорно транспорт пашаеҥ-влакын кечышт семын увертарыме.
  • Украиныште Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже (укр. День залізничника) 4 ноябрьыште палемдалтеш[11].
    1993 ийыште, Украинын СССР гыч лекмекыже, тунамсе «Украин кӱртньыгорным» вуйлатыше-влак кугыжа-совет кӱртньыгорно йӱлам арален коденыт да тыгаяк шонымашан темлымаш-влакым президент деке шуктеныт. Пайремым «Украин кӱртньыгорно транспорт пашаеҥ-влакын темлымашыштлан полыш шот дене» президент Леонид Кравчукын 1993 ий 15 июльысо 257/93-рп №-ан «Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыж нерген» кӱштыкше дене пеҥгыдемденыт да августысо икымше рушарнян палемдалтеш.
    2000 ийыште «Укрзалізниці»-ын директоржылан Георгий Кирпым палемдымек, Украин президентлан у темлымашым ыштеныт: Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыжым 4-ше ноябрьыште пайремлаш. Украин президентын 1993 ий 15 июльысо 257-ше №-ан «Украин президентшын указышкыже вашталтышым пуртымо нерген» кӱштыкше дене келшышын Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже ий еда 4-ше ноябрьыште пайремлат. Лачак 1861 ий 4 ноябрьыште Вена гыч Краков, Пшемысль гоч Австрий империйын мландыштыже улшо Львов вокзалышке икымше пассажир поезд толын. Тиде кече Украин мландыште кӱртньыгорно историй тӱҥалмылан шотлалтеш.
  • Эстонийыште ий еда 21 августышто кӱртньыгорно историй кече (эст. Raudtee ajaloo päev) палемдалтеш, тиде 1876 ий 21 августышто Таллин гыч Тартуш икымше поезд толмым шарныме дене кылдалтын.

Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже моло эллаште

  • Болгарийыште Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже (болг. Ден на железничаря) профессий пайрем сымын ий еда августысо икымше рушарнян палемдалтеш. Тиде кечым ойырен налме историйысе событий дене, 1888 ий август тӱҥалтыште Цариброд — София — Белово кӱртньыгорным почмо дене, тыгак Руш Кугыжанышын Русе — Варна корныжым Болгар кугыжаныш корныш савырыме дене кылдалтын, тудо Болгар кугыжаныш кӱртньыгорным ыштыме татлан шотлалтеш.
  • Венгрийыште Кӱртньыгорно кече (венг. Vasutas nap) Правительствын пунчалже дене 1961 ий гыч ий еда июльысо кокымшо рушарнян палемдалтеш.
  • Кызытсе Германийыште Кӱртньыгорно транспорт пашаеҥ-влакын профессионал пайремышт семын официальнын шотлалтше кече уке.
    Нацист Германий годым тунамсе калык просвещений рейхсминистр Йозеф Геббельсын 1943 ий 7 декабрьысе кӱштымыж почеш Немыч кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын кечышт (нем. Tag des deutschen Eisenbahners) нунын сарыште пеш кугу суапым сулымыштым кӧра увертаралтын.
    ГДР-ыште Кӱртньыгорно да транспорт пашаеҥын кечыже июньысо кокымшо рушарнян палемдалтын, пайремле мутланымаш, партий аппаратын выступленийже да пашаеҥ-влакым орден дене суапландарыме дене эртен.
    Кызыт пассажир-влаклан рельс транспортын верласе да кундемысе шотан рекламе сынан мероприятий-влак, мутлан, виш омса-влак эртат. ФРГ-н эрвел кундемыштыже тыгай кече ий еда июньысо кокымшо рушарнян, а касвел ФРГ-ште — сентябрьын икымше каныш кечылаштыже эртат.
  • Польшышто кӱртньыгорно пашаеҥын пайремже (полякла Święto Kolejarza) христиан кугуниндыралтше Екатерина Александрийскаям — польшо кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын аралышыжым — шарныме кечын ий еда 25 ноябрьыште палемдалтеш.
    Кӱртньыгорныеҥ-влакын кечыштым пайремлыме дене пӱтынь Польшысо кӱртньыгорныеҥ-влакын Ясный курыкыш, Ченстоховыш коштмышт дене кылдалтын, тиде 1984 ий гыч эртаралтеш.
  • Ончычсо Чехословакийыште Чех кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын кечышт (чех. Den československých železničářů) икымше гана 1954 ий 18 августышто палемдалтын, тунам Прага Градыште кӱртньыгорныеҥ-влакын кугыжаныш конференциышт эртен. Чехословак кӱртньыгорныеҥ-влакын кечышт ий еда 18 августышто 1963 ий марте палемдалтын. Варажым кӱртньыгорным теле жаплан ямдылыме пашалан мешаяш огыл манын, пайрем кечым 23, а эше варарак 27 сентябрьлан кусареныт[12].
    • Словакийыште кӱртньыгорныеҥ-влакын кечышт (словакла Deň železničiarov) ий еда 27 сентябрьыште палемдалтеш, ты кечын 1840 ийыште Братиславе гыч Светлый Юрыш имне кӱртньыгорно почылтын. Тиде линий Словакийыште веле огыл, пӱтынь эше ончычсо Австрий-Венгр королевствыштат икымше мер кӱртньыгорно лийын.
    • Чехийыште Кӱртньыгорно кече (чех. Den železnice) кажне ийын сентябрьысе нылымше шуматын палемдалтеш, кунам 1825 ий 27 сентябрь Джорж Стефенсонын икымше паровозшо корныш лектын да Стоктон ден Дарлингтон британ ола-влакым ушен[13].
      Тидын лӱмеш эл мучко кӱртньыгорно дене кылдалтше мероприятий-влак эртат (мутлан, паровоз парад, историй дене кылдалтше состав-влакын парадышт, дрезине, кӱртньыгорно модель ончер, велосипед рейд да тулеч моло).
  • Ожнысо Югославийыште Кӱртньыгорно пашаеҥын кечыже (сербхорв. Дан жељезничара) 1920 ий ийысе кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын чумыр забастовкышт лӱмеш ий еда 15 апрельыште палемдалтеш, тушко 50000 утла пашаеҥ лектын. 1920 ий апрельын 15-ше гыч 16-шо йӱдым югослав кӱртньыгорно пашаеҥ-влак моло профсоюз ушем дене иктеш лийме лӱмеш забастовкым увертареныт да Югославий Королевствыште кӱртньыгорно толкыным пӱтынек чарен шогалтеныт.

Кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын неле паша йӧнышт, да изи пашадарыштлан кӧра шочшо забастовко 14 кече шуйнен да вӱрым йоктарыме дене мучашлалтын. Забастовщик-влакым темдалме йӧн 24 апрельыште полицейский-влакын тулым почмышт дене мучашлалтын: 14 кӱртньыгорно пашаеҥым пуштыныт, 70 пашазе сусырген.

    • Боснийыште да Герцеговиныште Кӱртньыгорныеҥын кечыже (босн. Dan željezničara) ий еда 15 апрельыште, югослав кӱртньыгорно пашаеҥ-влакын 1920 ийысе забастовкым шарныктыме семын палемдалтеш.
    • Сербийыште Кӱртньыгорныеҥ кече (серб. Дан жељезничара) 2001 ий гыч ий еда 12 майыште, Шнуй аралыше Василий Острожсийын кечыштыже, палемдалтеш. 1992 ий 12 майыште — Сербийын кӱртньӧ корныжым негызлаш темлыме кече.
    • Словенийыште Кугыжаныш пайремын да Республикысе кече-влакын 28.12.1996 ийысе вашталтышлан кӧра Кӱртньыгорныеҥын кечыже (словенла Dan železničarjev) ий еда 2 июньышто падемдалтеш, ты кечын 1846 ийыште икымше поезд тачысе Словенийын мландышкыже толын[14]. Икымше пассажир поезд Граца гыч Целе станцийыш 1846 ий 2 июньышто толын.
    • Хорватийыште, 1990 ий гыч тӱҥалын, 5 октябрьыште, кунам Югославский кӱртньыгорно состав гыч лектыныт да эрыкан компаний семын Кӱртньыгорнын тӱнямбал ушем кышкарышкыже пуреныт (хорв. Dan Hrvatskih željeznica).
      Тылеч посна хорват кечышот почеш 15 апрельыште Кӱртньыгорныеҥын тӱнямбал кечыже (хорв. Međunarodni dan željezničara) палемдалтеш, тыге 1920 ийысе пӱтынь югослав кӱртньыгорныеҥ-влакын вашшогымашышт шарналтеш.

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Толстов Ю. Г. Профессиональный праздник — День железнодорожника Архивысе копий 6 шыжа 2008 гыч // Железнодорожный транспорт. — 2006. — № 7.
  2. ↑ Собрание Узаконений и Распоряжений Рабочего и Крестьянского Правительства РСФСР. — 1918. — № 87–88. — Ст. 905 : Приложение к ст. 104 Правила об еженедельном отдыхе и о праздничных днях.
  3. ↑ Гумилевский Л. И. Железная дорога Архивысе копий 5 ӱярня 2016 гыч. — М.: Трансжелдориздат, 1950.
  4. ↑ Речь НКПС Л. М. Кагановича. Тергыме кече: 2 шыжа 2017. Архивлыме 21 идым 2016 ий.
  5. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 1 октября 1980 года № 3018‑Х «О праздничных и памятных днях» (в редакции Указа Президиума Верховного Совета СССР от 1 ноября 1988 года № 9724‑XI «О внесении изменений в законодательство СССР о праздничных и памятных днях»).
  6. ↑ Наталья Скорлыгина, Владислав Новый, Герман Костринский, арбитражная группа. Дни радио сочтены. Трудящиеся обеспокоены судьбой профессиональных праздников. Коммерсантъ (20 идым 2019). Тергыме кече: 21 идым 2019. Архивлыме 21 идым 2019 ий.
  7. ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 1995 г. № 276 «Об установлении праздника — Дня железнодорожника» (Собрание указов президента и постановлений Кабинета Министров Республики Беларусь, 1995 г., № 21, стр. 483).
  8. ↑ История строительства дорог 1850—1900 гг. Белорусская железная дорога Архивировано 4 шорыкйол 2009 года.
  9. ↑ Страницы истории Литовских железных дорог. Литовские железные дороги Архивысе копий 15 ӱярня 2012 гыч
  10. ↑ Гудас В. Железным дорогам в Литве — 150 лет! Архивысе копий 14 шыжа 2013 гыч // Литовский курьер. — 2009. — № 36.
  11. ↑ Указ президента України Про внесення зміни до Указу президента України від 15 липня 1993 року № 257 Архивысе копий 27 вӱдшор 2015 гыч.
  12. ↑ Čikovský M. «Oslavy Dňa železničiarov» Железные дороги Словакии (недоступная ссылка)
  13. ↑ Чешские железные дороги. Тергыме кече: 28 шорыкйол 2010. Архивировано из оригинала 14 шыжа 2013 ий.
  14. ↑ Бюллетень законов Республики Словении 77/1996 от 28.12.1996

Литератур

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кӱртньыгорно_пашаеҥын_кечыже&oldid=1149354" гыч налме