Пӱкш Спас

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Кумшо Спас
Третий Спас.png
Тӱрлылык Калык-христиан
Вес семын Кинде Спас, Ореховник, Вынерыште Спас, Куэмыште Спас
Тыгак Иисус Христосын Нерукотворенный Образшым Едесса гыч Константинопольыш кусарымаш, Успений кече (черк.)
Ыҥ шыжым кумшо вашлиймаш
Палемдат эрвел славян-влак
Кече 16 (29) сорла
Йӱла у шурно дене когыльым кӱэштыт, у таве-влакым шнуяҥдат
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Кумшо Спас (Кинде Спас, Пӱкш Спас) — славян-влакын калык календарьысе кече, Православий черкыште Утарышын кид дене ыштыдыме сынжым кусарыме лӱмеш 16 (29) августышто палемдалтеш. Кумшо Спас утларакшым пеле пайремлан шотлалтын[1].

Тиде кечын у шурно дене киндым кӱэштыныт[2]. Тыгак вынерым ужалыме йӱла лийын, вынер радынам ужалаш луктыныт[3].

Моло лӱм-влак

Пайремын моло калык лӱмжӧ:

  • «Спас вынер ӱмбалне», «Спас радына ӱмбалне», «Вынер спас» — тиде кече гыч шке куымо вынерым ужалат[4];
  • «Пӱкшерме» але «пӱкш Спас», лач тиде жаплан чодыра пӱкш (пӱкшерме) шуэш да чодыраште погаш лиеш;
  • «Кинде Спас» — шурным пӱтынек поген налыт;
  • «Шыже Спас», «Йӱштӧ Спас» (Кама воктен)[5] — шыжым вашлиймаш;
  • «Озым», «Ӱдымӧ», кокияш шурно ӱдалтеш;
  • «Изи Спас»[1] — молгунам пеле пайремлан шотлалтын.

укр. Третій Спас, Післясвято Успіння[6], Xлібний Спас[7], Спас на полотні[8]; белор. Трэці Спас, Малы Спас, Хлебны Спас[9]; серб. Св. Роман.

Руш йӱла

Тиде кечын индыралтше врачым Диомидым шарналтат, тудлан тӱрлӧ олий, чер годым кумалыт, тыгак Федорын Шочынава юмоҥаж ончылно ӱдырамаш-влак мӱшкыраҥме, азам пукшымо, еш да моло илыш азапым кораҥдыме нерген сӧрвалат[4].

Ожно ойленыт: «Икымше Спас — вӱд ӱмбалне шогат; кокымшо Спас — олмам кочкыт; кумшо Спас — ужар курыкышто вынерым ужалат»[10], садлан кумшыжым эше «Спас вынерыште», «Вынер радынаште»,«Вынерысе Спас» маныныт[4]. Тиде кечын вынерым ужаленыт, вынер куэм дене торгаеныт[3].

У таве-влак волгалтыт[11]. Шыже велеш эмлыше памаш-влакым аруэштарат, мланде йымалысе вӱдым йӱыт, таве йыр коштын савырнат, пуйто идалыкын шокшо пагытшым йыргекыш петырат. Кинде спаслан у шурно дене когыльым кӱэштыт: «Кумшо Спас, киндым шапашла»[12]. Кумшо Спас гыч чодыра пӱкшым погаш тӱҥалыт[1].

Российысе ятыр селаште тиде кечын кугу пайрем эртен огыл, молан манаш гын, чыланат кеҥеж пасу пашам йӱр тӱҥалмешке мучашлаш тыршеныт. А теве олалаште тиде кече гыч кугу гуляйымаш тӱҥалын[13].

Российын степьысе губернийлаштыже кокияшым Обжинок деч кум кече ончыч ӱдаш тӱҥалыныт да Обжинок деч кум кече вара мучашленыт. Ты пагыт игечылан да икияшым поген налме пашалан кӧра вашталт кертын. Южгунам ондакрак — Олма Спасланак ӱден пытареныт[14].

Кумшо Спас годым кайык-влак шокшо велыш чоҥештат, поснак вараксим ден турня-влак вашкат. Тыгеат ойлат: вараксим-влак кум спас жапыште чоҥештен каят[15]. Турня кумшо Спаслан чоҥешта гын, Покро кече йӱштӧ лиеш маныт[16].

В. Дальын калык пале да эскерыме почеш мланде пашаеҥын календарьжым возымаштыже шкешотан ончалтыш палдырна: «Телым пушеҥыште пӧршаҥеш, кузе ойлат, чапле шӱльӧ лектышым сӧра, пӱкшын сай лектышыже ончыкылыклан сай шурно лектышым сӧра, манмыла, эскерыме, пӱкш лектыш да шурно лектыш иканаште пырля сай ок лий, тылеч посна нигунамат пӱкшерме сай лектыш дене кок ий почела ок куандаре, тугеже пӱкш сайын томланен гын, вес ийын тудо ок шоч, очыни, кинде лектыш сай лиеш». Кумшо Спасын лӱмжӧ деке пӧртылшыла, «кинде» але «пӱкшерме» манме дене калык ты кечым Юмылан кажне кечын киндым пуэн шогымыжлан тауштымо кече семын палемден: тиде калык ойышто, калык мутышто раш коеш: «Кумшо Спас — кинде шапаш», «Спас радына ӱмбалне сай, а кинде идымыште!»[17].

Калыкмут ден пале-влак

  • Кумшо Спас — киндым шапаш.
  • Пӱкш лектыш сай гын, вес ийлан кинде лектыш сай.
  • Кок ий почела пӱкшлан поян от лий.
  • Турня кумшо Спаслан чоҥешта гын, Покро кече йӱштӧ лиеш.
  • Вараксим-влак кум пачаш чоҥештен каят, кум Спас годым.
  • Успений толмеке, кече шыжыш кусна (укр. Після Успення прийшло — сонце на осінь пішло)[18].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. 1 2 3 Некрылова, 2007, с. 419.
  2. Крук, Котович, 2003, с. 44.
  3. 1 2 Георгиева, 2008, с. 230.
  4. 1 2 3 Котович, Крук, 2010, с. 235.
  5. Атрошенко, 2013, с. 18.
  6. Скуратівський В. Т. Український народний календар. — К. : Техніка, 2003. — С. 182
  7. Лозко Г. С. «Українське народознавство». Видання друге доповнене та перероблене. – К., 2004 — С. 448
  8. Кушнір В. Г. Народознавство Одещини. — Одеса: Гермес, 1998. — С. 113
  9. Лозка, 2002, с. 165.
  10. Даль, 1882.
  11. Рожнова, 1992, с. 147.
  12. Рожнова, 1992, с. 105.
  13. Сахаров, 1885, с. 111–112.
  14. Сахаров, 1885, с. 111.
  15. Ховратович, 1994, с. 109.
  16. Баранова и др., 2001, с. 569.
  17. Даль, 1880, с. 99.
  18. Скуратівський, 1994, с. 69.

Литератур

  • Атрошенко О. В. Русская народная хрононимия: системно-функциональный и лексикографический аспекты // Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Уральский федеральный университет. — Екатеринбург, 2013.
  • Баранова О. Г., Зимина Т. А., Мадлевская Е. Л. и др. Русский праздник. Праздники и обряды народного земледельческого календаря. Иллюстрированная энциклопедия / Науч. ред. И. И. Шангина. — СПб.: Искусство-СПБ, 2001. — 668 с. — (История в зеркале быта). — ISBN 5-210-01497-5.
  • Георгиева Т. С. Культура повседневности. Русская культура и православие : Учеб. пособие. — М.: Аспект Пресс, 2008. — 400 с. — ISBN 978-5-7567-0476-1.
  • Даль В. И.] О повѣрьях суевѣріях и предразсудках русскаго народа. — СПб.: Изд. М.О. Вольфа, 1880. — 148 с.
  • Спасать // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1882. — Т. 3.
  • Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
  • Колесо времени: традиции и современность / Янка Крук, Оксана Котович. — Мн.: Беларусь, 2003. — 350 с. — ISBN 985-01-0477-5.
  • Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар (белор.). — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2. (белор.)
  • Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
  • Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
  • Погодой год припоминается: русский народный земледельческий календарь / Б. Ховратович. — Красноярск: Красноярское книжное изд-во, 1994. — 206 с. — ISBN 5-7479-0447-7.
  • Рожнова П. К. Радоница. Русский народный календарь: обряды, обычаи, травы, заговорные слова. — М.: Дружба народов, 1992. — 174 с. — ISBN 5-285-00135-8.
  • Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. Праздники и обычаи. — СПб.: Издательство МГУ, 1885. — 245 с.
  • Скуратівський В. Т. Святвечір : нариси-дослідження : у 2-х кн. — К.: Перлин, 1994. — 207 с. — (Українська пізнавальна б-ка «Земляни». Серія «Українці»). — ISBN 5-7707-3429-9.  (укр.)

Кылвер-влак