Сӱрем (тылзе)
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 ий | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Cӱрéм (руш. июль, лат. Julius — «Юлий Цезарьын тылзыже», «кудыр» гыч) — идалыкын шымше тылзыже, пеледыш ден сорла тылзе-влак коклаште верланен, Юлий Цезарьын реформыж деч ончычсо юлиан да григориан кечышотлаште, март гыч тӱҥалше, тошто рим идалыкын визымше тылзыже.
31 кече гыч шогышо шым тылзе гыч иктыже. Тиде, кокла шот дене ончалмаште, Мландысе Йӱдвел полушарийын кугурак ужашыштыже идалыкын эн шокшо тылзыже (кушто сӱрем кеҥежын кокымшо тылзыжлан шотлалтеш), а Кечывалвел полушарийын кугурак ужашыштыже идалыкын эн йӱштӧ тылзыже (кушто сӱрем тылзе телын кокымшо тылзыжлан шотлалтеш).
Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш сӱрем тылзын 20-шо кечыже марте кече Йыгыр шӱдыръешыште, сӱрем тылзын 20-шо кечыж гыч Рак шӱдыръешыште лиеш[1].
Статистике да тылзын ойыртемже
Тылзе тӱҥалтыште писте пеледеш, кокымшо пелыштыже — пареҥге пеледеш да кокияш уржам тӱредыт[2]. Кокла курымлаште сӱрем тылзын пытартыш вич кечыже шыжыш куснымо жаплан шотлалтын, эрдене покшым возеш, тунам эсогыл кылмыктенат кертын. 1601 ий сӱрем тылзын 28 кечынже Москошто лум лумын да кылмыктен[3]. Но шуко вере шокшемдылан кӧра тиде сӱрет шке ыҥжым йомдарен; мӧҥгешла, игечым эскерыме почеш, сӱрем тылзын пытартыш кечыже-влак идалыкын эн шокшо жапшылан шотлалтыт.
Историй да этимологий
.JPG)
Тӱҥалтыште тылзе Quintilis (лат. quintus — «визыт»; южгунам Quinctilius) маналтын. Мемнан эра деч ончыч 45 ийыште Гай Юлий Цезарь лӱмеш уэш лӱмдалтын, тудыжо тиде тылзын шочын[4].
Сӱрем тылзын исторический европысо лӱм-влак коклашке тудын Juignet тошто француз ыҥжым палемдат («изи июнь») да Heumonat тошто герман лӱмжым («шудо тылзе») пуртат, молан манаш гын сӱрем тылзын шудо солымо паша мучашлалтын[4]. Тошто руш кечышотышто (христианствым пеҥгыдемдыме деч ончыч) тылзе червен (шукш) маналтын (шукшым погеныт), тыгак липец (писте пеледын)[2], тӱрлӧ калыкыште тыгак страдник, сенозарник, грозник, сладкоежка маныныт. Калык лӱмжӧ — кеҥежын вуйжо (чаркатаже, вуйвундашыже), чынжым кельт gorphenhaf-лан келшен толеш[4].
Сӱрем тылзын лӱмжӧ (черке книгалаште иулий) Русьыш Византий гыч куснен[4].
Рим-католик черкыште тылзе лӱм иезуит-влакын орденыштым негызлыше Игнатий де Лойолым шарнымашлан пӧлеклалтын[4].
Моло йылмылаште
Европын шуко йылмыштыже сӱрем тылзын лӱмжӧ латин йӱлалан келшен толеш. Но икмыняр ойыртемат уло.
Финн йылмыште тылзе heinäkuu маналтеш, вес семынже «шудо тылзе», молан манаш гын ты жапыште суртвольыкым пукшаш телылан шудым ямдыленыт[5]. Чех йылмыште сӱрем červen — «пеледыш тылзе» дене келшышын, červenec маналтеш, вес семынже «изи пеледыш тылзе». Хорват йылмыште сӱрем — srpanj, «сорла» мут гыч лийын, шурным тӱредме жап толын. Тиде жапыште, моло пушеҥге-влак деч варарак пеледше писте, литва да славян йылмыласе сӱремлан лӱмым пуэн: украинла — липень, белорусла — ліпень, полякла — lipiec, литвала — liepa («писте» манмым ончыкта)[6]. Тылзын Temmuz турко лӱмжӧ тошто лишыл эрвел йӱлалан келшен толеш, негызланже тошто шумер мутым, Таммуз юмын лӱмжым, кучылтмо.
Кызытсе китай да япон йылмылаште сӱрем «шымше тылзе» семын палемдалтын.
Сӱрем тылзе моло кечышотышто
- Француз республикысе кечышотышто 13 мессидор гыч 13 термидор марте шуйна.
- Вавилон кечышотышто дуузу да абу тылзе-влаклан логалеш.
- Копт кечышотышто эпип да, кызытсе жапыште, паонилан логалеш.
- Тошто Индий кечышотышто ашадха да шраваналан логалеш.
- Майя кечышотышто сӱрем тылзе 11 кумху деч вара тӱҥалеш, вайеб мучко шуйна да 16 поп дене мучашлалтеш.
- Иран кечышотышто 10 тир гыч 9 мордад марте.
- Еврей кечышотышто авулан келшен толеш.
- Китай кечышотышто сячжи кыдал гыч, сяошу да дашу мучко, тыгак лицю кыдал марте шуйна.
- «Июль» (Беррийский герцогын моткоч сӧрал часословшо, 1410—1490-ше ийла).
Пайрем-влак
- 1 сӱрем — Сарзе ветеран-влакын кечышт.
- 2 сӱрем — Спорт журналистын тӱнямбал кечыже; Уфологын тӱнямбал кечыже.
- 3 сӱрем — ГАИ-н кечыже; Беларусь Республикын эрыкан кечыже.
- 4 сӱрем — США-ан эрык кечыже.
- 5 сӱрем — Калмык Республикын кечыже; Славян возыктышын да тӱвыран кечыже; Ульянан кечыже.
- 6 сӱрем — Шупшалмашын тӱнямбал кечыже; Рӱдолан кечыже (Казахстан); Йӱштылшӧ Аграфена.
- 7 сӱрем — Иван Купала; Иоанн Предтечын Роштожо.
- 8 сӱрем — Аллергий дене кучедалме тӱнямбал кече; Еш, йӧратымаш да ӱшанле улмо кече; Петр ден Февронийын кечышт.
- 9 сӱрем — Снеге Давид.
- 11 сӱрем — Калыктӱшкан тӱнямбал кечыже; Шоколадын тӱнямбал кечыже.
- 12 сӱрем — Фотографын кечыже.
- 13 сӱрем — Латкок апостол погын.
- 14 сӱрем — Кеҥеж Кузьма.
- 15 сӱрем — Самырык еҥ-влакын моштымашышт шотышто тӱнямбал кече.
- 16 сӱрем — Кишкын тӱнямбал кечыже.
- 17 сӱрем — Этнографын кечыже.
- 18 сӱрем — Нельсон Манделын тӱнямбал кечыже; Россий Федераций элгӧргӧ паша органын озанлык службыжын кечыже.
- 20 сӱрем — Тылзын тӱнямбал кечыже; Шахматын тӱнямбал кечыже.
- 21 сӱрем — Кеҥеж казанский.
- 23 сӱрем — Кит ден дельфинын тӱнямбал кечышт.
- 25 сӱрем — Россий Федерацийысе следствий пашаеҥын кечыже.
- 26 сӱрем — Эсперантон кечыже; Парашютистын кечыже.
- 28 сӱрем — Гепатит дене кучедалме тӱнямбал кече; Русьым тынештарыме кече; Кирик ден Иулита.
- 29 сӱрем — Тигрын тӱнямбал кечыже.
- 30 сӱрем — Келшымашын тӱнямбал кечыже; Еҥ-влакым торгайыше-влак дене кучедалме тӱнямбал кече.
- Вашталтше
- 1-ше шуматкече — Кооператив-влакын тӱнямбал кечышт.
- 1-ше рушарня — Теҥыз да эҥер флот пашаеҥын кечыже.
- 2-шо шуматкече — Москосо транспорт кече.
- 2-шо рушарня — Россий почтын кечыже; Колызын кечыже.
- 3-шо рушарня — Металлургын кечыже.
- Пытартыш кугарня — Системе администраторын кечыже.
- 4-ше шуматкече — Торгайыше пашаеҥын кечыже.
- 4-ше рушарня — Сар-Теҥыз Флотын кечыже.
Палемдымаш
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака – «Змееносец» (руш.). neznal.ru. Тергыме кече: 18 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 36. ISBN 5-7230-0074-8
- ↑ Е. П. Борисенков, В. М. Пасецкий «Тысячелетняя летопись необычайных явлений природы», — М: Мысль, 1988, Стр. 325. ISBN 5-244-00212-0
- ↑ 1 2 3 4 5 Июль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Названия месяцев. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
- ↑ Все про литовский на сайте о языках. web.archive.org. Тергыме кече: 23 шыжа 2025.
Кылвер-влак
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
