Кеҥеж казанский

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Кеҥеж казанский
Икымше кылта пайрем (К. Е. Маковский. Ӱдыр кылта дене. 1880-ше)

Икымше кылта пайрем

(К. Е. Маковский. Ӱдыр кылта дене. 1880-ше)
Тӱрлылык Калык черке
Вес семын Прокоп кече, Шиймаш, Шийше, Тӱредше
Тыгак Прокопий (черк.)
Ыҥ уржан икымше "шиймаш"
Палемдат славян-влак
Кече 8 (21) июль
Йӱла шудым кашталаш да чумыраш тӱҥалыныт, уржам икымше «шиймаш». Южо вере «Казанский» годым пашам ыштен огытыл.
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Кеҥеж казанский — эрвел славян-влакын 8 (21) июльысо калык календарьыштышт палемдыме кече.

Кечын моло лӱмжӧ

руш. Прокопий, праздник Казанской Иконы Божьей Матери[1], Казанская, Прокопы летние[2], Прокопьев день[3], Прокоп жнец, Прокопий Жатвенник, Прокофий, Зажинки, Праздник Казанской Божией Матери[4]; белор. Градавы дзень, Градовой день, Казанская, Пракоп[5][1]; укр. Прокопа-жниваря, Свято Прокопа, Прокіп'я, Прокопа-женця[6], Прокіп[7].

Тиде кечын лӱмжӧ черкын Озаҥысе Юмын Ава оҥан 1579 ийыште кончымыж дене кылдалтын[8].

Славян йӱла

Тиде кечын ожно икымше уржа кылтам тӱредыныт[9]. Уржа-сорла ток лийже манын, тӱредше икымше кылтам темдалын ойлен: «Кылтаем, тӱжем копналан сите!»[10]. Шыжым пӧртыш пуртымо икымше кылта дене карме ден тараканым поктен луктыныт: «Икымше кылта пӧртыш, а умдыла ден таракан-влак тӱгӧ!», «Карме-шамыч, йырнык-шамыч лекса! Суртоза толеш!»[11].

Йӱла радамым шукташлан пеленышт муным, киндым, шинчалым налыт. Индеш кылтам кылдымеке, кочкаш шинчыт. Отылан пасуштак кочкыт[12].

Вологдо кундемысе тӱредше-влак, уржа-сорла тӱҥалмеке, икымше пӱчмӧ парчаштым ӱшталын, шке семынышт ю мутым ойленыт: «Кузе парча кугырга да ок пудыргыл, Юмын кулжо (лӱм)-нат тупшо тыгак пӱгырген, тодышталт, ок нойо. Курым-курымлан, амен!»[13].

Идалыкыште ешыште колышо еҥ лийын гын, икымше кылтам, кудым пайрем кечын тӱредыныт, пӧртыш огыт пурто, пасу тӱрыштак кудалтен кодат «коля ден кайык иге-шамыч каваште улшым шарналтышт»[14].

Кеҥеж Казанский кече кугу пайрем лийын[15], поснак пайремлын да кумдан тудым пайремленыт тугай яллаште, кушто Казанский ӱстел сийымым погыман кече лийын. Тышке уна-шамыч погыненыт, самырык-шамыч икмыняр кече модын, мурен-куштен коштыныт[16].

Белоруссийысе Слущиныште «Казанский» годым пашам ыштен огытыл: «Калі хто паробіць, так нешта і зробіцца — маланка ў стог ударыць»[17].

Украиныште зажин йӱлалан озавате кинде-шинчалым, кугу сортам пеленже налын. Сорла дене икымше кылтам тӱредын, мӧҥгыжӧ нумал конден да юмоҥа йымалан шогалтен, южо верлаште — шийме левашыш шогалтеныт, тушто шийын пытарымешке шогыктеныт. Варарак тиде кылтам посна шийыныт да пырчыжым черкыште сотемдареныт, а ӱдымӧ деч ончыч ӱдышаш пырчыш ешарен вареныт[18].

Сербийыште шнуй (Прокоп) айдемым да сурт вольыкым кишке, кӱдырчӧ да мардеж деч аралышылан шотлалтын. Серб-влак ты кече гыч мӱйым погаш тӱҥалыныт[19]. Сербийыште шахтёр-влак Прокопийым шке аралышыштлан (таҥ. мутым «прокоп» — шахта). Чех-влак шнуй Прокопышто ия полшымо дене кӱ курыкым кӱрыштедышым ужыт. (чех. Ve sv. Prokopu toho, jenž pomoci čertu prokopal skaly)[1].

Калыкмут ден пале-влак

  • Шурно кӱын шуын гын — тиде кечын уржа-сорлам тӱҥалыныт[13].
  • Казанскийлан модо кӱын гын, уржат кӱын шуын[2].
  • Прокопий тӱредше, Прокопий тӱредеш — уржам тӱредеш[2].
  • Казанский арня йӱр деч посна гын, Ильин арня йӱран[20].

Тыгак ончо

Палемдымаш

Литератур

  • Атрошенко О. В. Русская народная хрононимия: системно-функциональный и лексикографический аспекты // Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Уральский федеральный университет. — Екатеринбург, 2013.
  • Болонев Ф. Ф., Ащепков Е. А. Народный календарь семейских Забайкалья: вторая половина XIX-начало XX в. — Наука, Сиб. отд-ние, 1978. — 159 с.
  • Жатва / Виноградова Л. Н., Усачёва В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 191–196. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
  • Июль / Кабакова Г. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 431–434. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
  • Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
  • Обряды и обрядовый фольклор / отв. ред. В. К. Соколова. — М.: Наука, 1982. — 277 с.
  • Православие и традиционная народная культура Рязанской области. — Рязань: Ряз. обл. науч.-метод. центр нар. творчества, 2001. — 220 с. — (Ряз. этногр. вестн.).
  • Рожнова П. К. Радоница. Русский народный календарь: обряды, обычаи, травы, заговорные слова. — М.: Дружба народов, 1992. — 174 с. — ISBN 5-285-00135-8.
  • Рыженков Г. Д. Народный месяцеслов: пословицы, поговорки, приметы, присловья о временах года и о погоде. — М.: Современник, 1991. — 129 с. — ISBN 5-270-01376-2.
  • Богородица / Толстой Н. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 217–219. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Усачёва В. В. Магия слова и действия в народной культуре славян. — М.: Институт славяноведения РАН, 2008. — 368 с. — ISBN 978-5-7576-0221-9. (недоступная ссылка)
  • Усов В. В. Русский народный православный календарь. — М.: Издательский Дом МСП, 1997. — Т. 2. — 576 с. — ISBN 5-7578-0028-3.
  • Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар (белор.) // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554–612. Архивлыме 11 ага 2012 ий.  (белор.)
  • Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар. — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2.  (белор.)
  • Сапіга В. К. Українські народні свята та звичаї. — К.: Т-во «Знання України», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7770-0582-9.  (укр.)
  • Кононенко О. А. Слов'янський світ: ілюстрований словник-довідник міфологічних уявлень, вірувань, обрядів, легенд та їхніх відлунь у фольклорі і пізніших звичаях українців, братів-слов'ян та інших народів / Авт.-упоряд. О. А. Кононенко. — К.: Асоціація ділового співробітництва "Український міжнародний культурний центр", 2008. — 781 с. — ISBN 966-8287-18-3.  (укр.)
  • Скуратівський В. Т. Святвечір : нариси-дослідження : у 2-х кн. — К.: Перлин, 1994. — 207 с. — (Українська пізнавальна б-ка «Земляни». Серія «Українці»). — ISBN 5-7707-3429-9.  (укр.)

Кылвер-влак