Иван Купала

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Иван Купала
Генрих Семирадский. Иван Купалалан йӱд
Генрих Семирадский. Иван Купалалан йӱд
Тӱрлылык Калык христиан
Вес семын Иванов кече, Иван Травник, Иванщина, Иван Купала, Купала
Палемдат Эрвел славян-влак
Кече 7 июль (24 июнь)
Пайремлымаш калык гуляний
Йӱла тулотым йӱлалташ да тудын гоч тӧрштылаш, йыр кушташ, вуйшӱдышым пидаш, шудым погаш, мончаште мушкылташ. Пайрем кас велеш тӱҥалеш.
Кылдалтын Иоанн Предтечын Роштож дене
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Кеҥежым ончыктышо руш юмоҥан ужашыже:
• Георгий Победоносец, тиде кечын кеҥежымсе пелидалык тӱҥалеш[1],
• Иоанн Креститель, тиде кечын «тура кеҥеж» палемдалтеш[2][3] да
• Димитрий Солунский, тиде кечын кеҥежымсе пелидалык пыта[1].

Ива́н Купа́ла (Иван кече, Ива́нщина, Иван Купалан, Купала) – эрвел славян-влакын калык пайремышт, 24 июньышто (7 июльышто) палемдалтеш, шымлызе-влакын шонымышт почеш, кеҥеж кечын тура шогымыжлан[3] да пӱртӱсын эн чот пеледалтме жапшылан пӧлеклалтеш[4]. Жап да лӱм шот дене христиан-влакын Иоанн Предтечын Шочмыжо пайрем дене иктеш толеш[5], тудын дечак лӱмжымат налеш: вет Иоаннын Креститель лӱмжӧ грек йылме гыч лачак йӱштылтышӧ, вӱдышкӧ пуртышо манын кусаралтеш. Кечышот циклыште Роштолан ваштареш шога, Библийысе да юмылан кумалме, туныктен ойлымо текстлаште лачак туддене кылдалтеш. Южо шымлызыже Иван Купалам да Петро кечым кеҥеж циклысе ик пайремлан шотла[6].

Пайрем вашеш йӱд шкенжын ритуал нугыдылыкшо дене Иван Купала кечыжымат эртен кая[3].

Моло лӱмжӧ

акр. руш Кресъ; руш. Иванов день[3], Купала, Колосок, Ярилин день[7] (яросл., твер.), Ярило[8] (яросл., твер., нижегород.), Кокуй (новг.), Праздник летнего солнцеворота, Иван-травник[9], Иван добрый, любовный, цветной[3], чистоплотный, Ярилино гулянье[10]; полес. Иван петров, Иван петровный[11]; укр. Сонцекрес, Купайло[12], Купайлица[12], Копальний Іван, Варфоломій і Варвара; белор. Купалле, Ян Купальны[3], Іван Вядзьмацкі, Іван Калдунскі; русин. Лада[13].

Лӱмын лекмыже

Н. М. Гальковскийын шонымыжо почеш, «Купалан пайремыштыже кок элемент ушнен: чий йӱла да христиан йӱла»[14]. Пайремын христанстве деч ончычак шочмыжо нерген шонымашым историк В. Я. Петрухин[15] ден этнограф А. Б. Страхов[16] шылталат. Этнограф В. К. Соколован шонымыж почеш, «Купала» – эрвел славян-влакын утларак вара, пайремын Иоанн Крестительын кечыжлан пӧлеклалтмыж годым лекше лӱм[6].

Пайремын христианстве деч ончычсо лӱмжӧ пале огыл. Иван Купала лӱм калык коклаште лекше христиан лӱм да Иоанн Креститель лӱмын славян вариантше лиеш[17], вет Иоаннын эпитетше грекла гыч «йӱштылтышӧ, вӱдыш чыкыше» (грек. βαπτιστής)[18] манын кусаралтеш. «Креститель» эпитетым кусараш лачак йӱштылташ глаголым ойырен налмаш славян-влакын умылымашышт дене негызлалтын: праслав. kǫpati ритуалым шуктен мушкылтмаш, эрнымаш манмым ончыктен, тидыже эр ден эҥерлаште шукталтын[19].

Новгородысо Софийский соборышто 78 №-ан граффитиште, кудыжым XI курым мучаш – XII курым тӱҥалтыш дене палемдыме, тыге возымо уло: «На Купалиѧ»[20]. 1262 ийысе Ипатьевский летописьыште тыге возымо уло: «Литва же изъгнаша Єздовъ на каноунъ и Иванѧ дн҃и . на самаѩ коупальѩ»[21][22].

Черниговысо Густынский летописьыште вара возымаште (XVII курым) «Купала» юмо икымше гана ончыкталтеш, но тидыже умылен шуктыдымаш гыч лектын: летописец Иван Купала вашеш «ияла модмаш» нерген пален, пайрем лӱмым чий юмын лӱмжылан шотлен. Варажым тиде умылыдымашым кусарен возкалыше-влакат, а умбакыже славян мифологийым эн ончыч шымлаш тӱҥалше-влакат авалтеныт, тыге славян пантеонышто у «юмо» лектын[23]. Поляк историографийын шӱкалтышыж дене умбалныракысе кокла курымын рушла книгалаштышт «иялык» лӱм-влак шарлаш тӱҥалыныт[15]. С. Токарев тыге шотлен: Купала чынжым гын нигунамат юмо лийын огыл, тудо калыкын шонымаштыже пайремын фольклорысо еҥ семын шочын сеҥен, тидыже, мутлан, мурылаште ончыкталтын[24].

Йӱла да тӱрлылан ӱшанымаш

Иван Купала, кӱртньышудо пеледыш. (Украинын маркыже), 1997 ий

Тиде кечын вуй корштымо годым да йоча-влак верч шнуй Иоанн Крестительлан кумалыныт[25].

Иван Купала вашеш йӱдым вӱд, тул да шудо дене кылдалтше шуко йӱлам шуктеныт. Купала дене кылдалтше тӱҥ йӱла-влак йӱдым эртаралтыт[26]. Пайремлан кече шичме деч ончычак йӱштыл лекташ кӱлеш маныныт: йӱдвелне руш-влак чӱчкыдынжӧ мончаште, а кечывалвелне эҥер ден ерлаште йӱштылыныт. Кече шичшаш лишан чоҥгаташте але эҥер воктене тулотым олтеныт. Южгунамже тулым акрет йӧн дене — пуым пуышко йыген луктыныт. Белоруссийысе[27] да Волынь Полесьесе южо вершӧрыштӧ тулым пайремлан тыге лукмо акрет йӧн ХХ курым тӱҥалтыш марте аралалтын[28].

В. К. Соколован шонымыж почеш, эрвел славян-влак коклаште пайрем утларак «акрет» сын дене белорус-влакын аралалт кодын. Украинец-влакат ожнысо тӱҥ элемент-влакым арален коденыт, но XIX курымышто нунын сыныштат да мом ончыктымыштат вашталт толыныт. Руш-влак Купалан тӱҥ элементше-влакым але монденыт, але вес пайремлашке (Тройчыныш, Петро кечыш) кусареныт[12]. Белорус-влак Купала тулото покшелан меҥгым шогалтеныт, тушан кӱшнӧ орава пеҥгыдемдалтын. Южгунам оравашке имне вуйгоҥгырам пыштеныт, тудым «видьма» маныныт, тулышко шӱкал волтеныт, тушан тудо йӱлен пытен; тылеч вара самырык калык тулото воктене юарлен, мурен да куштен[29]. Белоруссийыште чыла сурт мучко кӱлдымыш лекше тошто арверым погкаленыт да пайремым эртараш ойырымо верыш (чодыра тӱрыш, аланыш, тура эҥер серыш) луктеденыт, тыште нуным варарак йӱлатеныт[30].

Купалан йӱлаже-влак нерген игумен Памфилын Псковысо Колтымаштыже возымо[31]:

«Ола йӱкланаш тӱҥалеш да тушто яжарлык, намысым йомдарыман сулык, Юмо дечын ӱлыкшын кораҥмаш дене авалтше нине еҥ-влак мӱгыраш тӱҥалыт, бубен кыра, сопель мура, семкыл шергылтеш. Вӱдым шыжыктылмаш да куштымаш, вуй дене шолып ончыктылмаш, умша дене шотдымын кычкыркалымаш да урмыжмаш, эн намысдыме муро-влакым мурымаш — ӱдырамаш ден ӱдыр-влак ия-влаклан тыге келшаш тӧчат, капкылыштым рӱзкалат да тӧрштылыт, куштат… ...олык ден купыш, пасуш да тумерыш чий карт пӧръеҥ ден юзо ӱдырамаш-влак лектыт, айдемым да вольыкым сымыстарен аяртен пушташ колышо шудым кычалыт; тунамак, пӧръеҥ-влакым сымыстараш да ушыштым колташ манын, ир вож-влакым кӱнчеден луктыт».

Тыгак нуно XVII курымысо Густинский летописьыште ушештаралтыт:

«Тиде Купалалан… Иоанн Предтечын Шочмыжо вашеш кастене шарныктымым тыге ыштат: кастене ӱдырамашге-пӧръеҥге еҥ-влак чумыргат, кочкаш лийше шудо да вож дене шкаланышт аршашым пидыт, шудым ӱшталыт, тулым ылыжтат, ӱмбакыже ужар укшым пыштат, ваш-ваш кидым кучат да саде тул йыр пӧрдыт, мурыштым мурат… Варажым саде тул гоч тӧрштылыт…»[32]

И. И. Соколов «Иван Купала вашеш йӱд» (1856). Нижний Тагилысе изобразительный искусствын художественный тоштерже

Иван Купала вашеш йӱдым «пӱралтше-влакым» ойыреныт да марлан налме йӱлам шуктеныт[33]: кидым ваш кучен, тулото гоч тӧрштылыныт[34], аршашым (аршаш — ӱдыр улмын палыже[35]) ваш-ваш пуэденыт, кӱртньышудо пеледышым кычалыныт да эрдене вочшо лупсышто йӱштылыныт. Тиде кечын «“тулар-тулаче вашкерак толышт” манын, ял деке корным ӱштыныт, але качын суртшо деке, тудо вашкерак туларташ мийыже манын, куралме кашым ыштеныт»[36][37].

Украин да белорус йӱлам шуктымо южо вершӧрыштӧ Купала деч вара веле шошо мурым мурымым чарненыт[38]. Эрвел да касвел славян-влак коклаште тиде кече марте вишньым кочкаш огеш лий улмаш[39]. Эрвел славян-влак тыге шотленыт: Иван кече марте ӱдырамашлан нимогай емыжымат кочкаш ок йӧрӧ, уке гын тудын изи йочаже-влак колаш тӱҥалыт[40].

Иван Купала вашеш (тыгак Юрьев кече да Тройчын вашеш) калык ончылно титаклымаш да воштылмаш йӱла лийын. Тыгодым тӱҥ шотышто кодшо ий мучко мер да илыш-йӱла нормым пудыртылшо, шке ялыштак але пошкудо ялыште илыше еҥ-влакым шылталеныт да титакленыт. Тиде мер титаклымаш украин да белорус мурылаште, ӱдыр ден рвезе-влакын але пошкудо яллаште илыше-влакын ваш-ваш вурседылме семын коймаштышт йоҥгалтеш. Титаклатше да воштылытшо калык ончылно, тидыже мер калык кылым йӧнештарыме семын лиеш[41].

Колятулым айдеме чонлан шотлымаш украин да изи поляк манме ӱшанымашлаштат пале. Тиде умылымаш колятулым лыве деке лишемда, лывыже болгар-влакын колятул семынак «вещица» маналтеш — тиде вуверлан шотлалтше йӱд лыве, колятул[42].

Гуцул-влакын шонымышт почеш, Купала деч вара «пӧрткайык йӱд-влак» тӱҥалыт, тунам кӱдырчӧ чӱчкыдын кӱдырта да волгенче волгалтеш. Тиде кечылаште кӱдырчӧ шӱлыш келанен коштеш, мландышке волгенчым колтылеш. «Да тунам пычкемыш йӱд да курык вуй коклаште тулан пушеҥге-влак кушкын шогалыт, кава ден мландым ушат. Да тыге Илян кече марте, тошто Кӱдырчӧ пайрем марте лиеш», тылеч вара «кӱдырчӧ осал ок лий» маныт[43].

А. Н. Веселовский Иван кечын славян йӱлаж ден Илья-пророкын (Илья Кӱдырчызын) грек йӱлажын келшен толмышт нерген ушештара[44].

Йӱлалык кочкыш

Иван Купала пайремлан тиде жаплан кӱын шушо икымше саскам кочкаш лиеш улмаш[45].

Южо руш вершӧрыштӧ «чарымаш пучымышым» шолтеныт. Ульянан кечыжлан (22 июнь) ӱдыр-влак кутыркален шинчылташ погыненыт да шуареш шожым шуреныт, пашам ыштымышт годымак мурым муреныт. Эрдене, Аграфенылан, тиде шож гыч, иквереш поген, «чарымаш пучымышым» шолтеныт[46]. Кечывалым тиде пучымышым кӱчен коштшо-влаклан пукшеныт, а кастене тудым, ушкал ӱйым лугалтен, чыланат кочкыныт[47].

Белорус-влак чесым мӧҥгышт гыч конденыт, посна тӱшка денат, пырля чумыргенат кочкыныт; чесыште торык (вареник), сыр, ложаш пучымыш (кулага), шурымо кыне нӧшман, шоганан, чеснокан шере лепошка (бабке), пура (йӱштӧ), кояш кӱктымӧ салмамуно (верещага) лийыныт[48][49]. Белорус-влак йӱла кочкышым тулото воктене ыштеныт. Кочкаш тӱҥ шотышто ӱдырамаш-влак шолтеныт, а пӧръеҥ-влак йӱышым ыштеныт[50]. Белоруссийыште XIX курымышто пайремлан ош аракам йӱыныт, а пошкудо Подляшьеште да Карпатыште — йошкаргым[48]. Мурылаште тиде йӱдымсӧ тошто йӱыш-влак ушештаралтыт:

Да тыйым, Купальночка, пуртем,
Ужар арака дене сийлем,
Ошшыдаҥ сырам йӱктем,
А ош сырым пукшем[51].

Вӱд

Аршаш дене мужедмаш. 2017

Тиде кечын эн шуктышаш йӱлаже тӱшкан йӱштылмаш лийын. Тыге шотлалтын: тиде кече гыч эҥерла гыч чыла йырныкат лектеш, сандене Илян кече марте лӱдде йӱштылаш лиеш[52]. Тылеч посна, Иван кечысе вӱд илыш виян да юзо виян лиеш, манын шоненыт[53].

Эҥерлаште йӱштылаш чарыме верлаште (вӱдӱдыр-влаклан кӧра) «шнуй памашлаште» йӱштылыныт. Руш Йӱдвелне осыгечынже — Йӱштылшӧ Аграфенан кечынже[46] мончаш олтеныт, тушто, ты кечын погымо шудым шолтен, мушкылтыныт да паритлалтыныт[54]. Иван Купала кечын эҥерла гыч коштал налме вӱд ӧрыктарыше да юзо виян лийын[55].

Тиде пайрем годым, калык ӱшанымаш почеш, вӱд тул дене «таҥлалт» сеҥа. Тыгай келшымашын палыже семын Купала йӱд вашеш эҥер серыште олтымо тулото лийын[56]. Тылеч посна Купала йӱдым вӱдыш колтымо аршаш дене мужедыныт[57]: аршаш ийын кая гын, тугеже пиалан, кужу ӱмыран лият але марлан кает[58].

XVI курымысо книгаче Йӱштылшӧ мутым Иван кече вашеш касын эмлыше вийжым Тошто Сугыньысо Товий нерген легенде дене умылтараш тӧчен. Тудо воза: лачак тиде кечын Товий Тигрыште йӱштылын, тыште архангел Рафаилын каҥашыж дене колым кычал муын, саде колын кӧргӱзгарже дене ачаже сокыр улмыж деч паремын (Тов. 6:2-9)[59].

Тулото

Раш (тӱрыс) онч. Купаласе тулото
Купаласе тулото
Пироговышто тулото гоч мужырын тӧрштылмаш, Украине

Купала жапысе йӱдын тӱҥ ойыртемже — эрныктыше тулото[56]. Самырык-влак уло ял гыч пеш кугу ора оргажым поген конденыт да кӱкшӧ пирамидым ыштеныт, тудын покшелныже кужу вара шоген, тушко оравам, тегытлыме печкем, имне але ушкал вуйгоҥгырам (полес) да тулеч молымат чиктеныт. Т. А. Агапкина ден Л. Н. Виноградован шонымышт почеш, кужу вараже, тушко оравам пижыктымаш тӱня пушеҥге дене тӱрыснек келшен толеш[60].

Тулотым ятыр кас лиймеке ылыжтеныт да шукыж годым эр марте йӱлатеныт. Тӱрлӧ йӱлаште тыгай каласкалымымат верешташ лиеш: Купала тулотым лачак пуэш йыген лукмо «илыше тул» дене ылыжташ кӱлын[61]; южо вершӧрыштӧ тиде тулото гыч тулым мӧҥгышкышт наҥгаеныт да возакыште у тулым ылыжтеныт. Тул деке ялысе чыла ӱдырамаш лекшаш улмаш, кӧ ок лек гын, тудым вуверлан шотленыт[62]. Тулото йыр пӧрдыныт, куштеныт, Купала мурым муреныт, тудын гоч тӧрштылыныт: кӧ сайынрак да кӱшкырак тӧршталта, тудо пиаланрак лиеш[63]. Ӱдыр-влак тул гоч «шкеныштым эрыкташ да чер, локтымо, шӱведыме деч аралаш», тыгак «вӱдӱдыр-влак ынышт кержалт да идалык мучко ынышт тол» манын тӧрштылыт[64]. Тулото гоч тӧрштыдымӧ ӱдырым вувер маныныт; Купала тул дене «эрыкталтдыме» семын, тудым вӱд дене чывылтеныт, нуж дене почкеныт[65]. Киев губернийыште сӱан деч ончычак ӱдыр улмыжым йомдарыше ӱдыр Иван Купалалан тулото гоч тӧрштышаш огыл улмаш, вет тыге тулым тудо йырныктара гына[66].

Украиныште да Белоруссийыште ӱдыр ден рвезе-влак, кидым ваш кучен, тул гоч мужырын-мужырын тӧрштылыныт. Тӧрштымӧ годым кидышт пырляк кодеш гын, тидыже нунын ончыкыжым мужыраҥмышт нерген ойла, манын шотленыт[67]; почешышт тулойып-влак чоҥештат гын, тидымак палдара, шоненыт[68]. Гомель губернийыште, локтымо деч аралалташ манын, рвезе-влак ӱдыр-влакым Купала тулото ӱмбалне кидешышт лӱҥгыктеныт[69]. Самырык ден йоча-влак тулото гоч тӧрштылыныт, чот юарлен модыныт: ӱчашен куржталыныт але горелке манме дене модыныт[70].

Тулотым йӱлатыме деч посна, южо вершӧрыштӧ Купала йӱдымсӧ оравам да тегытан печкем ылыжтеныт, нуным вара курык гыч шӱкал колтеныт але варашке пыштен нумал коштыныт, тидыже, раш, кече пӧрдмӧ символике дене кылдалтын[71].

Белорус-влакын, галицкий поляк-влакын да Карпат воктенысе словак-влакын Купала тулышт Соботки маналтын[72] — эрвел славянла sobota гыч: «суббота (каныш кече семын»)[73].

Муро

Раш (тӱрыс) онч. Купала муро

Ятыр фольклористын шонымышт почеш, Купала мурын мо нерген муралтмыже пайремыште йӱлам шуктымаш да мифологий умылымаш дене начарын кылдалтын. Купала муро-влакын тӱрлӧ жанран текстыштышт йӧратымаш да еш тематикан лирический муро-влак, рвезе ден ӱдыр-влак коклаште мыскара йӧре мурен вурседылмаш, йыр пӧрдын да модын мурымаш, балладе да т. м. шуко уло. Нуно Купала муро-влакак улыт манын, муралтыме семын шкешотан («Купала» гаяк) йоҥгалтмышт да иктаж кечышот пагытлан лишыл улмышт дене палаш лиеш. Моло жапыште тыгай мурым мураш ок лий улмаш[74].

Аршаш

Раш (тӱрыс) онч. Купала аршаш

Купала аршаш модмаш верыште лийшашак улмаш[75]. Тудым пайрем деч ончычак ир шудо да пеледыш гыч ямдыленыт[76]. Купала аршашым йӱлам шукташ кучылтмаш тыгак тудын формыжым юзо семын умылымаш дене кылдалтын, тиде сынже аршашым моло йыргешке да рожан арвер-влак деке лишемда (шергаш, шӱдыш, клендыр да т. м.)[76]. Аршашын тыгай палыже денак тудын вошт шӧрым лӱштымӧ да шӱрымӧ, тудын вошт лекме але воштшо иктаж-мом лукмо, ончымо, вӱдым оптымо, йӱмӧ, шӱргым мушмо йӱла негызлалтын[76].

Шотлалтын: кажне кушкыл аршашыш шке посна койышыжым ешара, символикым тыгак аршашым кузе ямдылымаш — пӱтырен, пидын — ямдылымаш ешара. Аршашлан чӱчкыдын барвинок манме кушкылым, базиликым, гераньым, кӱртньышудым, розам, шемэҥыжым, тумо да куэ укшым да молымат кучылтыныт[76].

Пайрем жапыште аршашым шукыж годым пытареныт: вӱдыш кудалтеныт, тулеш йӱлатеныт, пушеҥгыш але пӧрт леведышыш кудалтеныт, шӱгарлаш наҥгаеныт да т. м. Южгунам аршашым арален коденыт, варажым эмлалташ, пасум шолем кырыме деч, а пакчам «шукш» деч аралаш кучылтыныт[77].

Полесьеште Иван кечын ӱжара лекме годым кресаньык ӱдыр-влак шке коклашт гыч эн сай ӱдырым ойыреныт, тудым чара марте кудашыныт, йол гыч вуй марте пеледыш аршаш дене вӱдылыныт; вара чодыраш каеныт, тушто «Дзевко-купало» (ойырен налме ӱдырым тыге лӱмденыт) шке йолташ ӱдыржӧ-влаклан ончылгоч ямдылыме аршаш-влакым пуэден. Пуэдашыже тудо петырыме шинчан тӱҥалын, тыгодым моло ӱдыр-влак тудын йырже юарлен мурен пӧрдыныт. Кӧлан могай аршаш логалме дене шке ончыкылык пӱрымашыштым мужедыныт; пушкыдо аршаш марлан лекмеке поян да пиалан илышым сӧрен, а кошкышо, лывыжгыше аршаш йорлылыкым да пиалдыме еш илышым сӧрен: «пиалым тудо ок уж, орлыкышто илаш тӱҥалеш!»[78]

Купала пушеҥге

Раш (тӱрыс) онч. Купала пушеҥге

Купла пушеҥгым ямдылаш вершӧрым ончен ойыреныт: самырык куэм, илепуым, ваштарым, кожым але олмапу вуйым пӱчкыныт[79]. Ӱдыр-влак тудым аршаш, пасу пеледыш, фрукт, тасма дене, южгунам сорта дене сӧрастареныт; купайлам вара ял шеҥгек наҥгаеныт, аланыште мландыш шуралтен чыкеныт да йырже мурым мурен, каналтен коштыныт[79]. Модмашышке варарак рвезе-влакат ушненыт: нуно пушеҥгым але тусо сӧрастарымашым шолышт наҥгаяш, сӱмырал кудалташ але йӱлаташ тӧчышыла койыныт, а ӱдыр-влак тудым араленыт. Мучашлан чылажат тыге пытен: пырля погынен, купайлам эҥер вӱд йымак кудалташ але тулотеш йӱлаташ каеныт[79].

Йӱлам шукташ пушеҥгым руэн огытыл гынат лийын, йыр пӧрдын мураш йӧнан верыште шогышо пушеҥгым сӧрастарымат йӧрен. Житомирщиныште тидлан ял шеҥгелне эҥер воктен кушшо кукшо пӱнчым ойырен налыт улмаш; тыгай пушеҥгым «гильце» маныныт[79]. Йӱлен когаргыше пушеҥге тӱҥым вӱдыш шуэныт да, «вувер кува поктен ынже шу» манын, куржыныт[79].

Эмлык да юзо виян шудо

Раш (тӱрыс) онч. Иван кече годсо шудо
И. Левитан. Вӱд воктенысе кӱртньышудо. 1895
Иван-да-марук, але тумерысе Марьянник

Иван Купала пайремын ойыртемалтше палыже — кушкыл тӱня дене кылдалтше пеш шуко йӱла ден преданий[54]. Ужаргым чыла шотыштат полшышо аралтыш семын кучылтыныт: тудо тӱрлӧ чер да эпидемий, шинча вочмаш да локтымаш, юзо да вувер, йырнык вий, «йол ӱмбалне коштшо» колышо, волгенче, тӱтан, пожар, кишке да ир янлык, локтылшо шукш-копшаҥге деч полшен кертеш, манын шотлалтын. Тидын дене тӧрак нӧргӧ ужарге дене тӱкнымаш вольыкым, сурткайыкым, пасу шурным да пакча-саскам тӱлаҥдаш да шукемдаш полша, манын шоненыт[80].

Тиде кечын утларакше эмлык шудым погаш сай, манын шотленыт, молан манаш гын, кушкыл Кече да Мланде деч шукырак вийым налеш[81]. Южо шудыжым йӱдым, южыжым кечывал деч ончыч, а южыжым лупс вочмо годым эрдене погеныт[82]. Эмлык шудым погымо годым посна кумалтыш мутым (локтымо мутым) лудыныт[82].

Белорус ӱшанымаш-палылан келшышын, Купала жапысе шудо, тудым «тошто да изи-влак» — шоҥго ден йоча-влак — погат гын, эн чот эмлык виян лийыт, вет нуно утларак яндар улыт (вате-марий илыш дене огыл иле, тылзе еда яндарештмашышт да т. м. ок лий)[83].

Кӱртньышудо[84] ден Иван-да-марук пеледыш дене Купала дене кылдалтше посна преданий-влак лишыл улыт. Нине кушкылын лӱмыштым Купаласе мурылаште колаш лиеш[85].

Славян-влакын ик ӱшанымаш-палышт лийын, тудлан келшышын, идалыклан ик гана веле, Иван Купала вашеш, кӱртньышудо пеледеш. Мифысе, пӱртӱсыштӧ уке улшо, пеледыш тудым кӱрлын налшылан да пеленже аралышылан пуйто ӧрыктарыше йӧным пуа. Ӱшанымаш-палылан келшышын, ты пеледышан еҥ ончык ужын моштышо лиеш, вольык да янлык йылмым умыла, шылтыме поянлыкым, мландыш кеч-могай келгытыш кӱнчен тоят гынат, ужын кертеш, да тыгак пеледышым тӱкышкӧ да кӧгӧнышкӧ тушкалтен (нунышт тудын ончылно шаланышаш улыт), шӧртньӧ поянлык кийыме верыш пурен сеҥат, йырнык шӱлышын озашт лийыт, мландылан да вӱдлан кӱштен кертыт, шинчалан койдымо лийын да кеч-могай сыным налын сеҥат[86][87].

Тыгак ончо: Кӱртньышудо пеледыш

Иван кечын ик тӱҥ палыже семын Иван-да-марук пеледыш лийын, тудо тул ден вӱдын юзо кылыштым ончыктен. Купала жапысе муро-влак тиде пеледышын шочмыжым йыгыр иза-шӱжар дене кылдат, нуно чарыме йӧратыме кылыш ушненыт да тидлан кӧра пеледышыш савырненыт[88]. Йыгыр-влакын йӧратымаш кылышт нерген индоевропейский мифологийлаште пеш шуко тыгай сюжет уло[89].

Тыгак ончо: Иван-да-марук

Йырнык вий деч аралалтмаш

Купала йӱдым тӱрлӧ йырнык вий ылыжеш да осалым ыштылеш, манын шоненыт[90]; «чондымо-влакын — суртводыжын, вӱдводыжын, таргылтышын, вӱдӱдырын осалышт деч» шекланаш кӱлеш, манын шотленыт[91].

Вувер кува-влак шӧрым ушкал деч «шупшын ынышт нал» манын, руш-влак кӱтӱ олыкеш святитлыме шертньым кереденыт, а Украиныште оза марий кудывечеш шопке ишкым кереден. Тиде амал денак Полесьеште вӱта капкаш нужым, кушкедлыше пӧръеҥ йолашым да воштончышым сакаленыт. Белоруссийыште шопке укш да ишке полшымо дене вольыкым веле огыл, тыгак ӱдымӧ пасум араленыт — «вувер кува-влак шупшын ынышт нал». Йырнык вий деч аралалташ тыгак кошар да шуркалыше арвер-влакым ӱстелыш, окнаш да т.м. кереденыт. Эрвел славян-влак, пӧртыш вувер кува да т.м. пурымек, пӧрт гыч мӧҥгеш лектын ынже сеҥе манын, ӱстел йымак кӱзым керыныт. Кечывалвел славян-влак тыге шотленыт: кӱзым ыле агытанора вондым омсашке кералаш гын, тидыже вӱрйӱшӧ але чер деч арален кода. Купала йӱдым эрвел славян-влак пӧрт да вӱта окнашке да омсашке тӱжвачын савам, шаньыкым, кӱзым, тыгак южо пушеҥгын укшыжым кереденыт, тыге «шке» кумдыкыштым йырнык вий пурымо деч араленыт (Аралтышым ончо)[92].

Шотлалтын: шкендым вувер деч аралаш омса лондемеш да окна тӱрыш нужым пышташ кӱлеш[93]. Украин ӱдыр-влак чыланат арымшудым кӱрыныт, туддечын вувер кува ден вӱдӱдыр-влак лӱдыт, манын шотленыт[94].

Подолийыште Иван Купалалан кыне пеледышым («кашкым») погеныт да, вувер кувалан корным петыраш манын, пӧртыш, вӱташ пурымашке шавеныт[95]. Вувер кува-влак ынышт шолышт да тудын дене Чаравуй курыкыш ынышт кудал манын, имньым тӱкылаш кӱлын (мӧҥгешыже имне илыше ок пӧртыл)[96]. Белорус-влак шотленыт: Иван Купалалан суртводыж имне дене кудалыштеш да тудым орландарен пытара[97].

Украиныште да Белоруссийыште Купала жапысе тулото гыч тулвуй юзо виян, манын шоненыт. Полесьеште самырык-влак тулото гыч тулвуйым луктеден, туддене вуй ӱмбалне факел семын рӱзкален куржталыныт, а вара тудым пасуш «шурным йырнык вий деч аралаш» кышкеныт[98].

Полесьеште Купала тулотыш толдымо ӱдырамашым самырык-влак вувер кува маныныт, тудым карген ойленыт але игылтыныт[99]. Вувер кувам пален налаш да осаллыкшым пытараш вольыкым кондыштарыме корным Купала йӱдым шӱртӧ дене петыреныт, плуг дене куралыныт але тырмаленыт, шурно пырчым, куткым шавеныт, тушко куткым шолтымо вӱдым шавеныт, тыге вувер куван ушкалже тиде авыртыш гоч каен ок сеҥе, манын шоненыт[100].

Славян ӱшанымаш-палылан келшышын, шортшо шудын Иван Купала водын кӱнчен лукмо вожшо локтызо да вувер-влакын вийыштым пытарен сеҥен; тиде вож полшымо дене орышо да ажгыныше-влакын кӧргышт гыч иям поктен лукташ лийын[101].

Самырык-влакын модмашышт

Модмашышт тӱҥ шотышто йӧратымаш-мужыраҥмаш тематике дене кылдалтын[102]: «горелке»[70], «пятнашке»[102], «курныж»[102], «целовко»[103], мече дене модыш («мячевухо»[102], «парышла модмаш»[102] да молат).

Йӱлам шуктыман шотдымылык

Раш (тӱрыс) онч. Йӱлам шуктыман шотдымылык

Купала йӱдым, теле святке годымсо ик йӱд семынак, эрвел славян-влак коклаште самырык-влакын йӱлам шуктыман шотдымылыкышт ышталтын: пуым, орвам, капкам шолыштыныт, нуным леведыш ӱмбак кӱзыктеныт, пӧрт омсам эҥертыктеныт, окнам иктаж-мо дене шӱреныт да т. м.[90] Купала йӱдымсӧ шотдымылык — кечывалвел-руш[70] да Полесьесе йӱла[104].

Шотдымылык нерген Полесьесе возыма гыч эн чот кумдан шарлыше семын ушештаралтыныт: пошкудо деч орвам, пушым, терым шолыштыныт да ял мучко шӱдырен коштыныт, кумыктен пыштеныт (тойымо деч вара улам кумыктымо дене таҥастаре); пуым, турым, варам, печкем, тошкалтышым кышкылтыныт; саварым, тавым ронченыт да кышкылтыныт; капкам, изигапкам рончен налыныт; чыла нине арвер дене корным авыркаленыт, тушто баррикадым ыштылыныт; корным шӱртӧ, шӱшкылмӧ шорык тага шоло дене пуненыт, тоя дене авыркаленыт; пӧрт леведыш ӱмбак орвам, пушым, терым, тошкалтышым, турым, печкем, оравам, плугым, тырмам, мӱкш омартам, изигапкам кышкылтыныт; шикш суртыш лекше манын, тӱньыкым петыркаленыт; озашт сурт гыч лектын ынышт керт манын, неле арвер дене омсам эҥертыктеныт; тавышке мӱкш омартам, турым, гладышкым, дежам, жлуктым, йытын тулем, варам кышкеныт; вӱта гыч вольыкым луктеденыт, имньым шолышт наҥгаеныт. Тыге ыштылмашын могай улмыжо, да эн ончычак тыгай ойыртемже: шолыштмаш, кумыктен пыштымаш, шалатен кышкымаш, локтылмаш, йӱлатымаш, корным авырымаш да молат — нунын юмылан келшыше шонымашан улмышт нерген ӱшандара да йӱла шуктыман шотдымылыкым аралыше да эрныктыше йӱла тӱшкаш пурташ тарата. Шолыштмо арверым намийыме вер-влакат: пошкудо кудывече, урем, эҥер, шӱгарла, пӧрт леведыш, грушо, тул — ужатыме да йырнык шӱлыш ден персонаж-влакым (телым, ӱярням, вувер кувам, вӱдӱдырым да молымат) поктылмо йӱласе олмо деке ӧрыктарышын лишыл улыт[105].

Кечын модмыжо

Ик ӱшанымаш-пале почеш, Иван Купалалан эрвелне кече тӱрлӧ тӱсын йылгыжеш да чӱчкалта, шинчажым пӱялеш, чарналта да т.м. Шукыж годым тиде сӱрет нерген тыге ойлат: кече модеш але тӧрштыл кудалеш; южо йӱлаште тыгак йӱштылеш, тӧрштылеш, кушталта, куштен пӧрдеш, канен коштеш, чытыра, юарла, йыр пӧрдеш, вуйым савалта, вашталтеш, пеледеш, моторлана (рушла); кече марлан кая (Полесьеште)[106][107].

Болгарийысе южо кундемыште тыге шотлат: Иван кечын ӱжара нӧлтмӧ годым кавашке кум кече лектеш, тышечын покшелсыже веле «мемнан», а молышт — тудын иза-шольышт — вес жапыште да вес мланде ӱмбалне волгалтарат[107].

Серб-влак Иоанн Предтечым Свети Јован Игритељ маныныт, молан манаш гын, ӱшаненыт: кече каваште кум гана чарналтен шогалеш але модеш[108]. Кечын койышыжым Иван кечын нуно Евангелийысе Иоанн Предтечын шочмыжо дене кылдалтше корнылам ушештарен умылтареныт: «Елисавета Мариян саламлымашыжым колмеке, садыжын кӧргыштыжӧ аза модылдал колтен; да Елисавета Шнуй Шӱлыш дене темалтын» (Лк. 1:41)[109].

Черке калык йӱла нерген

Тиде статьяште утыждене шуко цитате але пеш кужу цитате-влак улыт. Уто да чот кугу цитатым иктешлаш да энциклопедий стиль дене шке мут дене кусарен возаш кӱлеш.

У тылзе шочмым тулотым ылыжтен да тудын ӱмбач тӧрштылын вашлиймым эше Трулль соборын (692 ий) 65-ше правилжак титакла, пример шотеш Тошто Сугыньысо Манассийын кугыжажын чий йӱлажым конда. Феодор Вальсамон (XII век) тиде правилым умылтарымаштыже Константинопольышто Иоанн Предтечын Шочмыжым пайремлымым пешак луйык сӱретлен воза:

«Июнь тылзын 23-шо кечынже кастене теҥыз серыште да южо суртышто пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влак погыненыт да шукерте огыл шочшо иктаж ӱдырым оръеҥлан ойыреныт. Вара йӱмӧ-кочмо да уш каен куштымо деч вара, мурымо да кычкырлыме деч вара аҥысыр аҥан той атыш теҥыз вӱдым оптеныт да тушко кажныже шкенжын иктаж-могай арвержым пыштен. Тиде ӱдыр йодыш-влаклан вашешташ сотана деч вийым налмекше, нуно, кычкырен, мом-гынат порым але ойгым шижтарыме нерген йодыштыныт, а ӱдыр атыш пыштыме иктаж-могай арверым чокым луктын да ончыктен. Арверым налмекше, полдалге озаже тунамак ӱшанен шинчын: ончыкыжым тудым пиал але ойго вуча. Эрлашыжым тимпан да хор дене теҥыз серыш лектыныт, теҥыз вӱдым шуко кошталыныт да шке суртыштым чывылтеныт. Да нине полдалге еҥ-влак тидым гына огыл ыштеныт, а йӱд мучко шудо орам йӱлатеныт, тудын ӱмбач тӧрштылыныт да иян вийже дене мужедыныт, вес семын ойлаш гын, пиал да орлык нерген, да моло нергенат мужедыныт. Шке корныштым тышкыла да тушкыла, мужедмым эртарыме пӧртым, тудын пелен тӱжвалне улшо вер-влакым ковёр дене леведыныт да порсын куэм да пушеҥге лышташла гыч пидме аршаш дене сӧрастареныт»[110].

Вальсамонын мутшо почеш, патриарх Михаил III Анхиальский тиде йӱлам пытараш кӱштен.

Кокла курымласе Русьыштат тиде кечысе йӱла ден модмаш-влак ия деч лекшылан шотлалтыныт да черке кучем нуным чарен[3]. Тыге Спасо-Елиазаров монастырьын игуменже Памфилын (1505) Псковысо наместник дек да кучем еҥ-влак дек возен колтымаштыже Псковышто илыше-влакын Иоанн Предтечын Шочмыжо вашеш йӱдым «чий» орымышт титаклалтеш:

«Тыште орадыла ӱедылмаш, моктен пайремлымаш, сотаналык куан да юарлымаш эше пытен огыл… тудлан (сотаналан) надыр шотеш тӱрлӧ йырнык да закондымылык, юмым шакшын койын пайремлымаш… бубеным кырат да сопелийым шоктат да семкыл йоҥга, ӱдыр ден ӱдырамаш-влак йӱкланат (совым кырат) да куштат да вуйыштым сават, умшашт шотлан толдымын кычкыра да магыра, иялан келшаш тӧчен, йырнык мурым йоҥгалтара, тупрӱдыштым рӱзкалат да йолышт дене тӧрштылыт да тошкыштыт»[111].

«Стоглавыштат» (Стоглавый соборын 1551 ийысе пунчал ойпогыштыжат) «эллин» чий вера гыч шочшо Купала пайремын чот шарлымыже титаклалтеш:

«Эшеже православный христиан кокла гыч шуко тыглай полдалге калыкше ола ден яллаште еллинлык ияланымашым ыштылыт, пеш кугу Иван Предтечын шочмо пайрем вашеш йӱдым да варажым кече мучко да йӱдвошт тӱрлӧ модмашым, вӱд дене чывылалтмашым ыштат. Пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влак, йоча-влак, суртышто шинчен, уремлаште коштын, вӱд воктене тӱрлӧ модмаш да тӱрлӧ орадыланымаш дене, сотаналан келшаш тӧчымӧ муро дене, куштымаш дене, кӱсле дене, да моло шот денат, чаҥгалыкыштым ончыктен, эшеже аракам йӱын, игылтын толашат.

— Стоглав. Гл. 92. Еллинлык ияланымаш модмаш нерген вашмут

Но Купала годымсо йӱлам тура титаклымым ончыде, еҥ-влак йӱлам пеҥгыдынак шуктен шогеныт. Эше XVIII курымыштак Никодим (Кононов) возен[112]:

«Калык тиде <Купалалык> йӱлалан ожнысекак тунемын да тудым вашке огеш кудалте, а ушкалыше священник-влаклан кумыл волымымат чыташ пернен. Мутлан, Ольшанскысе священникым Потапым тыгай ушкалымашыжлан сотник кырен пыштен. Шӱведымаш, локтымаш, уржавуйым тодыштмаш, коштымо ужава дене мужедмаш, эсогыл военный еҥ-влакын локтымо мутан юзо тетрадьым лудмышт, шочшо азан тувыржо дене мужедмаш, аяртымаш — Белгородысо епархийыште илыше-влак коклаште чыла тидыже кугун шарлен».

Кызытсе Руш Православный Черкын еҥышт ожнысо семынак ты пайремын южо йӱлаже ваштареш улыт. Христиан ден чий йӱла пайремын «вӱдылалтмышт» нерген йодышлан вашештымыже годым иеромонах Иов (Гумеров) тыгай шонымашым каласен[111]:

«Купала кечысе южо йӱлан калыкыште курымла дене илымыже кок вера нерген огыл, а вашкеракше веран тӱрыс огыл улмыжо нерген ойла. Вет чий вера дене тиде модмашлашке нигунам ушныдымо мыняр еҥ ырым ден мифологий шонымашлан мелын улыт. Тидлан негызым языкеш локтылалтше шенан капна ден кӧргына ыштат».

2013 ийыште, РПЦ-н йодмыжо почеш, Иван Купала ден Нептун Кечым Воронеж областьысе Россошанск районышто пайремлаш чареныт улмаш[113][114][115].

Сылнымутан литературышто

«Иван Купала осыгечынже кастене» — Николай Васильевич Гогольын «Диканьке лишнысе кутырышто кас-влак» циклже гыч повесть.

Иван Купала теме Сергей Есенинын возымо пашаштыже посна верым налеш. Тиде пайремлан тудын «Эҥер воктене тул йӱла» почеламутшо пӧлеклалтын, тудо Купала годсо калык муро семын возалтын, «ой, купало, ой, купало» савыртыш рефрен семын йоҥгалтеш, куплетын пытартыш корныжо уэш-пачаш каласалтеш.

Иван кече дене Есенинын «Купальнице годым авием чодырашке коштын» почеламутшо кылдалтын, тыште лачак Купала вашеш йӱдым паша ышталтеш (Аграфена Купальница — Иван кече водо[116]).

Калыкмут ден пале-влак

  • «Иван деч ончыч тарым совлаш пыштет гын, варажым тудо совлаштат лиеш» (кечывалвелымсе)[117].
  • «Иван кечылан шурно вуйым колташ тӱҥалшаш огыл, а тӱрыснек вуйым поген шуктышаш»[118].
  • «Иван кече толын, шудым погаш каем»[119][велыжым 3558 кече ончыктымо огыл][120].
  • «Иван Купалалан колятул-влак лектыт»[117].
  • «Икымше гана солымаш. Шудо солаш лек» (кечывалвелымсе)[117].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Агапкина, 1999, с. 93.
  2. ↑ РТК, №3–4, 1998.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Виноградова, Толстая, 1999, с. 363.
  4. ↑ Зимина Татьяна Александровна. Иван Купала (руш.). Российский этнографический музей. Тергыме кече: 24 пеледыш 2020. Архивлыме 26 пеледыш 2020 ий.
  5. ↑ 24 июня 2014 года. Православный Церковный календарь. Архивлыме 3 вӱдшор 2014 ий. // Портал Православие.Ru
  6. ↑ 1 2 Соколова, 1979, с. 252.
  7. ↑ Афанасьев, 1994, с. 713.
  8. ↑ Забылин, 1880, с. 71.
  9. ↑ Виноградова, Толстая, 1999, с. 364.
  10. ↑ Дубровина, 2012, с. 92.
  11. ↑ Толстая, 2005, с. 112.
  12. ↑ 1 2 3 Соколова, 1979, с. 230.
  13. ↑ Снегирёв, 1839, с. 21.
  14. ↑ Гальковский, 1916, с. 40.
  15. ↑ 1 2 Петрухин В. Я. «Русь и вси языци»: Аспекты исторических взаимосвязей: Историко-археологические очерки. М.: Языки славянских культур, 2011. С. 201—202.
  16. ↑

    Существование культа солнца и специальных дохристианских праздников, ему посвященных, у славян, германцев и др. европейских народов и приуроченность их к солнцестояниям ученой традицией издавна подается как нечто само собой разумеющееся. Между тем, материала для постулирования такого культа и праздников маловато. Особенно… относящегося к дохристианскому прошлому народов, поздно попавших в поле зрения истории… Из календарной близости к солнцестояниям праздников рождеств Христа и Иоанна можно вывести только то, что раннехристианские иерархи, рассчитавшие и установившие эти праздники в церковном календаре, знали о солнцестояниях.

    — Страхов А. Б. Ночь перед Рождеством: народное христианство и рождественская обрядность на Западе и у славян. Cambridge-Mass., 2003. С. 25.
  17. ↑ Фасмер, 1986, с. 419.
  18. ↑ Аналогичным образом имя Иоанна Крестителя было переведено в Германии: нем. Johannes der Täufer и Финляндии фин. Johannes Kastaja «тот, кто погружает (в воду, купель), освящая»
  19. ↑ Данный глагол, возможно, был ритуальным, и является чисто славянским новшеством, этимология его не ясна. Со словом кипеть он никак не связан: Журавлёв А. Ф. Язык и миф. Лингвистический комментарий к труду А. Н. Афанасьева «Поэтические воззрения славян на природу». М.: Индрик, 2005. С. 904. Архивлыме 24 идым 2015 ий.
  20. ↑ Медынцева А. А. Древнерусские надписи Новгородского Софийского собора. М.: Наука, 1978. С. 79.
  21. ↑ Ипатьевская летопись. Тергыме кече: 2 пеледыш 2018. Архивлыме 15 пеледыш 2018 ий.
  22. ↑ Толочко А. П. Взятие Киева монголами: источники летописного описания. Архивлыме 16 пеледыш 2022 ий. С. 151.
  23. ↑ Мансикка В. Й. Религия восточных славян. М.: ИМЛИ им. А. М. Горького РАН, 2005. С. 123—124.
  24. ↑ Подобным образом произошло божество Коляда. См. также: Токарев С. А. Религия в истории народов мира. М.: Изд-во полит. лит-ры, 1986. С. 207.
  25. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 196.
  26. ↑ Купальская ночь. Архивлыме 17 сӱрем 2014 ий. // РЭМ
  27. ↑ Бессонов, 1871, с. 62.
  28. ↑ Соколова, 1979, с. 234.
  29. ↑ Толстая, 2005, с. 406.
  30. ↑ Васілевіч, 1992, с. 576.
  31. ↑ Электронные публикации Института русской литературы (Пушкинского Дома) РАН, ПОСЛАНИЕ ИГУМЕНА ПАМФИЛА. Архивлыме 16 вӱдшор 2021 ий.
  32. ↑ Гальковский, 1913, с. 297.
  33. ↑ Biegeleisen, 1928, с. 85.
  34. ↑ Терещенко, 1848, с. 58.
  35. ↑ Шарафадина, 2010, с. 165.
  36. ↑ Шангина, Некрылова, 2015.
  37. ↑ Шангина, 2004, с. 143.
  38. ↑ Агапкина, 1995, с. 352.
  39. ↑ Агапкина, 2002, с. 316.
  40. ↑ Некрылова, 2007, с. 323.
  41. ↑ Агапкина, 1995, с. 349–350.
  42. ↑ Гура, 1999, с. 226.
  43. ↑ Бердник, 2006, с. 315.
  44. ↑ Веселовский, 2009, с. 205.
  45. ↑ Бушкевич, 1999, с. 210.
  46. ↑ 1 2 Коринфский, 1901, с. 313.
  47. ↑ Терещенко, 1848, с. 72.
  48. ↑ 1 2 Бессонов, 1871, с. 63.
  49. ↑ Ліс, 1989, с. 281.
  50. ↑ Блоцкая Е. М. Историко-культурные истоки купальской обрядности белорусов // Материалы международной научной конференции, посвященной 25-летию центра устной истории и этнографии лаборатории исторического краеведения Алтайского государственного педагогического университета. 2015 — Барнаул: Алтайская государственная педагогическая академия — С. 76
  51. ↑ Бессонов, 1871, с. 30.
  52. ↑ Титовец и др., 2014, с. 217.
  53. ↑ Виноградова. Вода, 1995, с. 387.
  54. ↑ 1 2 Ивановские травы. Архивлыме 20 идым 2014 ий. // РЭМ
  55. ↑ Виноградова. Вода, 1995, с. 386.
  56. ↑ 1 2 Купальский костёр. Архивлыме 20 идым 2014 ий. // РЭМ
  57. ↑ Виноградова, 1981, с. 25.
  58. ↑ Баранова и др., 2001, с. 207.
  59. ↑ Соколов М. И. Отчего канун Иванова дня (23 июня) называют купальницею и считается днем урочным? // Живая старина. Вып. 2. 1890. С. 137—138.
  60. ↑ Агапкина, Виноградова, 1999, с. 534.
  61. ↑ ЭСБЕ/Купало
  62. ↑ Виноградова, Толстая, 1999, с. 366.
  63. ↑ Некрылова, 1991, с. 252.
  64. ↑ Соколова, 1979, с. 239.
  65. ↑ Виноградова, Толстая, 1990, с. 115.
  66. ↑ Кабакова, 1999, с. 35.
  67. ↑ Терещенко, 1848, с. 83.
  68. ↑ Чубинский, 1872, с. 196.
  69. ↑ Агапкина. Качели, 1999, с. 483.
  70. ↑ 1 2 3 Некрылова, 1991, с. 253.
  71. ↑ Мадлевская и др., 2007, с. 136.
  72. ↑ ЭСБЕ/Соботки
  73. ↑ Michael Falk. On the Name of the Weekly Day of Rest. 2009. P. 363. Архивлыме 6 шыжа 2014 ий.
  74. ↑ Виноградова, 2004, с. 48.
  75. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 193.
  76. ↑ 1 2 3 4 Виноградова, Толстая, 1995, с. 314.
  77. ↑ Виноградова, Толстая, 1995, с. 315.
  78. ↑ Коринфский, 1901, с. 314.
  79. ↑ 1 2 3 4 5 Виноградова, 1999, с. 82.
  80. ↑ Виноградова, Усачёва, 1999, с. 309.
  81. ↑ Котович, Крук, 2010, с. 197.
  82. ↑ 1 2 Кусков, 1994, с. 295.
  83. ↑ Кабакова, 1995, с. 406.
  84. ↑ Папоротник. Архивлыме 6 сӱрем 2011 ий. // РЭМ
  85. ↑ Соколова, 1979, с. 248.
  86. ↑ Сахаров, 1885, с. 92.
  87. ↑ Терещенко, 1848, с. 88.
  88. ↑ Иван Купала. Архивлыме 14 сӱрем 2014 ий. // РЭМ
  89. ↑ Иванов, Топоров, 1974, с. 224 и след..
  90. ↑ 1 2 Мадлевская, 2005, с. 736.
  91. ↑ Некрылова, 2007, с. 325.
  92. ↑ Агапкина, Левкиевская, 1995, с. 458.
  93. ↑ Забылин, 1880, с. 77.
  94. ↑ Соколова, 1979, с. 231.
  95. ↑ Усачёва, 1999, с. 587.
  96. ↑ Грушко, Медведев, 1996, с. 182.
  97. ↑ Левкиевская, 1999, с. 122.
  98. ↑ Виноградова, Толстая. Головня, 1995, с. 509.
  99. ↑ Виноградова, Левкиевская, 2010, с. 251.
  100. ↑ Левкиевская. Дорога, 1999, с. 127.
  101. ↑ Усачёва. Корень, 1999, с. 597.
  102. ↑ 1 2 3 4 5 Морозов, 2004, с. 382.
  103. ↑ Морозов, Слепцова, 2004, с. 366.
  104. ↑ Толстой, 1986, с. 12.
  105. ↑ Толстой, 1986, с. 12–13.
  106. ↑ Толстой, 1995, с. 311.
  107. ↑ 1 2 Толстая. Игра солнца, 1999, с. 376.
  108. ↑ Петровић, 1970, с. 158.
  109. ↑ Страхов, 2003, с. 28.
  110. ↑ КАНОН — Шестой Вселенский Собор — Константинопольский. Тергыме кече: 6 шыжа 2014. Архивлыме 15 шыжа 2013 ий.
  111. ↑ 1 2 Вопросы священнику / Культурологические. Архивлыме 13 сӱрем 2013 ий. // Портал Православие.Ru
  112. ↑ Кононов, 1915, с. 23.
  113. ↑ В Воронежской области по требованию верующих запретили праздник Нептуна. Тергыме кече: 9 пеледыш 2013. Архивлыме 10 сӱрем 2013 ий.
  114. ↑ В Воронежской области в этом году запретили отмечать День Нептуна и Ивана Купалу. Тергыме кече: 9 пеледыш 2013. Архивлыме 10 сӱрем 2013 ий.
  115. ↑ В Воронеже РПЦ запретила праздновать День Нептуна. Тергыме кече: 9 пеледыш 2013. Архивлыме 9 сӱрем 2013 ий.
  116. ↑ Аграфена-купальница. Архивлыме 19 сӱрем 2011 ий. // РЭМ
  117. ↑ 1 2 3 Даль, 1879, с. 508—509, Т. 2; Даль, 1880—1882, с. 223, Т. 2
  118. ↑ Некрылова, 1991, с. 251.
  119. ↑ Калинский, 2008.
  120. ↑ Некрылова, 2007, с. 326.

Литератур

  • Весна / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 348–352. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Дмитрия св. день / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 93–94. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Инцест / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 418–420. — ISBN 5-7133-1207-0.
  • Качели / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 480–483. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Агапкина Т. А. Мифопоэтические основы славянского народного календаря. Весенне-летний цикл. — М.: Индрик, 2002. — 816 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-143-0.
  • Колесо / Агапкина Т. А., Виноградова Л. Н. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 534–536. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Втыкать / Агапкина Т. А., Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 458–459. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Афанасьев А. Н. Поэтические воззрения славян на природу. — М.: Индрик, 1994. — Т. 3. — 840 с. — ISBN 5-85759-013-2. Архивысе копий 16 вӱдшор 2015 гыч
  • Баранова О. Г., Зимина Т. А., Мадлевская Е. Л. и др. Русский праздник. Праздники и обряды народного земледельческого календаря. Иллюстрированная энциклопедия / Науч. ред. И. И. Шангина. — СПб.: Искусство-СПБ, 2001. — 668 с. — (История в зеркале быта). — ISBN 5-210-01497-5.
  • Бердник Г. Знаки карпатської магії. — К.: Зелений пёс, 2006. — 368с с. — (Манускрипт). — ISBN 966-2938-31-1.
  • Бессонов П. А. Белорусские песни с подробными объяснениями = ответственный=. — М.: Типография Бахметева, 1871. — 263 с.
  • Жертва / Бушкевич С. П. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 208–215. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554—612. Архивлыме 11 ага 2012 ий. (белор.)
  • Веселовский А. Н. Избранное: Традиционная духовная культура. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2009. — 624 с. — (Российские Пропилеи). — ISBN 978-5-8243-1279-9.
  • Вода / Л. Н. Виноградова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 386–390. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Виноградова Л. Н. Девичьи гадания о замужестве в цикле славянской календарной обрядности (западно-восточнославянские параллели) // Славянский и балканский фольклор. Обряд. Текст. — М.: Наука, 1981. — С. 13—43.
  • Деревце купальское / Л. Н. Виноградова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 82—83. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Купальские песни / Л. Н. Виноградова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 47—49. — ISBN 5-7133-1207-0.
  • Венок / Виноградова Л. H., Толстая С. M. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 314–318. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Головня / Виноградова Л. Н., Толстая С. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 508–510. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Иван Купала / Виноградова Л. H.,Толстая С. M. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 363–368. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Виноградова Л. H.,Толстая С. M. Мотив "уничтожения—проводов нечистой силы" в восточнославянском купальском обряде // Исследования в области балто-славянской духовной культуры: (Погребальный обряд). — М.: Наука, 1990. — С. 99—118. — ISBN 5-02-011035-3.
  • Зелень / Виноградова Л. H., Усачёва В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 308–312. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Гальковский Н. М. Борьба христианства с остатками язычества в древней Руси. — Харьков: Епархиальная типография, 1916. — Т. I. — 376 с.
  • Гальковский Н. М. Борьба христианства с остатками язычества в древней Руси. — М.: Печатня А. И. Снегиревой, 1913. — Т. II. — 308 с.
  • Дубровина С. Ю. Состав и системная адаптация лексики православия в русских диалектах (на материале тамбовских говоров): Монография. — Тамбов, 2012. — 213 с. Архивысе копий 17 ага 2017 гыч
  • Кусков В. В. Литература и культура древней Руси: словарь-справочник. — М.: Высшая школа, 1994. — 334 с.
  • Грушко Е., Медведев Ю. Словарь русских суеверий, заклинаний, примет и поверий. — Русский купец, 1996. — ISBN 9785882040474.
  • Жук / Гура А. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 225–227. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Месяцеслов // Пословицы русского народа : Сборник пословиц, поговорок, речений, присловий, чистоговорок, прибауток, загадок, поверий и пр. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — М., 1879. — Т. 2. — С. 508—509.
  • Купать : Купала // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882. — Т. 2. — С. 223.
  • Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
  • Забылин М. М. Русский народ, его обычаи, обряды, предания, суеверия и поэзия. — М.: Издание книгопродавца М. Березина, 1880. — 607 с.
  • Иванов В. В., Топоров В. Н. Исследования в области славянских древностей. — М.: Наука, 1974.
  • Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
  • Иванов день : [арх. 3 шорыкйол 2023] // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 648. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
  • Возраст / Кабакова Г. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 405–407. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Девственность / Кабакова Г. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 35–36. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Калинский И. П. Церковно-народный месяцеслов на Руси. — М.: Эксмо, 2008. — 480 с. — (Русская классика). — ISBN 978-5-699-27691-2.
  • Капица Ф. С. Тайны славянских Богов. — М.: РИПОЛ классик, 2007. — 416 с. — (Ваша тайна). — ISBN 978-5-7905-4437-8.
  • Капица Ф. С. Купала // Тайны славянских Богов. — М.: РИПОЛ классик, 2006. — С. 60—65, 286—288. — 416 с. — (Ваша тайна). — ISBN 5-7905-4437-1.
  • Кононов А. Святитель и чудотворец Иоасаф, епископ Белгородский. — Курск: Епархиальная типография, 1915. — 51 с. Архивысе копий 4 ӱярня 2016 гыч
  • Коринфский А. А. Иван Купала // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 308—315.
  • Купало // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Домовой / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 120–124. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Дорога / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 124–129. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Мадлевская Е. Л. Иван Купала // Русская мифология. Энциклопедия. — Эксмо, Мидгард, 2005. — С. 736. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 5-699-13535-6.
  • Мадлевская Е., Эриашвили Н., Павловский В. Русская мифология. Энциклопедия. — М.: Эксмо, Мидгард, 2007. — С. 340—349. — 527 с. — (Тайны древних цивилизаций). — ISBN 5-699-13535-9.
  • Максимов С. В. Иван Купала // Нечистая, неведомая и крестная сила. — СПб.: Товарищество Р. Голике и А. Вильворг, 1903. — С. 472—476.
  • Игры народные / Морозов И. А. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 380–386. — ISBN 5-7133-1207-0.
  • Морозов И. А., Слепцова И. С. Круг игры. Праздник и игра в жизни севернорусского крестьянина (XIX-XX вв.). — М.: Индрик, 2004. — 920 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-295-X. (недоступная ссылка)
  • Народная демонология Полесья: Публикации текстов в записях 80–90-х гг. XX века / Л. Н. Виноградова, Е. Е. Левкиевская. — М.: Языки славянских культур, 2010. — Т. I: Люди со сверхъестественными свойствами. — 648 с. — (Studia philologica). — ISBN 978-5-9551-0446-1.
  • Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
  • Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
  • Пропп В. Я. Русские аграрные праздники. — СПб.: Терра — Азбука, 1995. — 176 с. — ISBN 5-300-00114-7. Архивысе копий 17 ӱярня 2013 гыч
  • Русская народная поэзия. Обрядовая поэзия / Сост. и подгот. текста К. Чистова и Б. Чистовой. — Л.: Художественная литература, 1984. — 528 с. — (Русская народная поэзия).
  • Русская традиционная культура. Фольклор Калужской губернии: альманах, Выпуски 3–4. — М.: Родник, 1998.
  • Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. — СПб.: Издание А. С. Суворина, 1885.
  • Снегирёв И. Русские простонародные праздники и суеверные обряды. — М.: Университетская типография, 1839. — 240 с.
  • Соколова В. К. Весенне-летние календарные обряды русских, украинцев и белорусов XIX — начало XX в. Академия наук СССР, Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1979. — 286 с.
  • Страхов А. Б. Ночь перед Рождеством: народное христианство и рождественская обрядность на Западе и у славян. — Кембридж (Массачусетс): Cambridge-Mass, 2003.
  • Терещенко А. В. 5. Простонародные обряды // Быт русского народа: забавы, игры, хороводы. — СПб.: Типография военно-учебных заведений, 1848. — 181 с.
  • Титовец А., Фурсова Е., Тяпкова Т. Традиционная культура белорусов во времени и пространстве. — Litres, 2014. — 596 с. — ISBN 5457650235.
  • Игра солнца / Толстая С. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 376–377. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Толстая С. М. [серия=Традиционная духовная культура славян. Современные исследования Полесский народный календарь]. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — ISBN 5-85759-300-X.
  • Толстой Н. И. Светила и стихии // Язык и народная культура. Очерки по славянской мифологии и этнолингвистике. — М.: Индрик, 1995. — С. 311—312. — 512 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-025-6.
  • Толстой Н. И. Славянский и балканский фольклор: Духовная культура Полесья на общеславянском фоне. — М.: Наука, 1986. — 286 с. — (Институт славяноведения и балканистики АН СССР).
  • Труды Этнографическо-статистической экспедиции в юго-западный край. Материалы и исследования, собранные П. П. Чубинским. — СПб., 1872. — Т. 3.
  • Конопля / Усачёва В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 583–588. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Корень / Усачёва В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 595–598. — ISBN 5-7133-0982-7.
  • Купала // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986. — Т. II : Е — Муж. — С. 419.
  • Шангина И., Некрылова А. Русские праздники. — СПб.: Азбука, Азбука-Аттикус, 2015. — 464 с. — (Русская энциклопедия). — ISBN 978-5-389-11816-4.
  • Шангина И. И. Русские праздники: от святок до святок. — М.: Азбука-классика, 2004. — 270 с. — ISBN 535200984X. Архивысе копий 18 идым 2011 гыч
  • Шарафадина К. И. Флористическая «загадка» А.Н. Островского, или этноботаническая интерпретация «венка Вёсны для Снегурочки» // Acta linguistica petropolitana. Труды института лингвистических исследований / Ответственный редактор Н. Н. Казанский. — СПб.: Наука, 2010. — Т. VI, № 1. — С. 164—188. — ISBN 978-5-02-025607-1.
  • Голобуцький П. В., Карадобрій Т. А. Купала, Купайло // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К.: Наукова думка, 2009. — Т. 5 : Кон — Кю. — С. 499. — ISBN 978-966-00-0855-4. (укр.)
  • Ліс А. С. Купалле // Этнаграфія Беларусi. Энцыклапедыя / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 280—281. — ISBN 5-85700-014-9. (белор.)
  • Петровић П. Ж. Ивањдан // Кулишић Ш., Петровић П. Ж., Пантелић Н. Српски митолошки речник. — Београд: Нолит, 1970. — С. 158—160. (серб.)
  • Шкода М. Н. Традиції і свята українського народу. — Донецьк: ТОВ ВКФ «БАО», 2007. — 384 с.
  • Biegeleisen Henryk. Wesele. — Lwów: Instytutu Stauropigjańskiego, 1928. — 511 с. (поляк.)
  • Horzelski J. P. Swietojanskie wianki i kwiat paproci // Wiadomosci. — Londyn, 1975. — № 21/1521, 25 maja. Архивлыме 30 идым 2007 ий. (поляк.)

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Иван_Купала&oldid=1149179" гыч налме