Сар-Теҥыз Флотын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Сар-Теҥыз Флотын кечыже
Сар-Теҥыз Флотын кечыже лӱмеш Беломорск база оркестр Северодвинск олаште шокта.
Сар-Теҥыз Флотын кечыже лӱмеш Беломорск база оркестр Северодвинск олаште шокта.
Тӱрлылык Россий Федерацийын Сарзе Вийыштыже шарнымаш кече
Вес семын СТФ кече
Ышталтын СССР Калык Комиссар-влак Каҥаш
Палемдат  Россий
Кече 1939 ий 22 пеледыш
Пайремлымаш июль еда, июльын пытартыш рушарнянже[1]
Йӱла Флотын да кугыжанышын кӱшыл должностной еҥже-влак деч саламлымаш да кумылаҥдымаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Сар-Теҥыз Флотын кечыже (руш. День Военно-Морского Флота) — Россий Федерацийысе Сар-Теҥыз Флотын шарнымаш кечыже, теҥызъеҥ да теҥыз офицер-влакын паша пайремышт[2]. Кажне ийын июльын пытартыш рушарнянже палемдалтеш[1].

Российысе Сар-Теҥыз Флот кечын шке паша пайремыштым Российын теҥыз чекшым аралыше-влак, илышыштым да службыштым СТФ карап да сарзе-влакын элым аралаш ямде улмыштым йӧндарыше-влак, сарзе-влакын ешышт, флот тӧнеж да ыштыкверлаште тыршыше пашазе ден служышо-влак, Кугу Ачамланде сарын да Сарзе Вийын ветеранже-влак палемдат[3].

СТФ кечын йӱла почеш теҥыз парад-влак эртат, тӱҥ парад Санкт-Петербургышто лиеш[4].

Сар-Теҥыз Флотын кечыжым палемдыме историй

Идалыклан ик гана Флотлан пӧлеклалтше кугу пайремым эртараш шонымашым Пётр I темлен. 1714 ий 27 июльышто (у стиль дене 7 августышто) Гангут воктене российысе флот тушманым сеҥен. Пётр I кажне ийын 27 июльышто Гангут сеҥымаш кечым кугу юмылтымаш, теҥыз парад да тулмодыш (фейерверк) дене палемдаш кӱштен. Тыге тиде кече российысе сар флотын пайремышкыже савырнен. Варажым Гангут сеҥымашым палемдымаш юмылтымаш дене гына серлаген, но XIX курым кыдалне 27 июльышто тӱрлӧ тисте дене сӧрастарыме карап-влакын парадыштым эртараш тӱҥалыныт да саркурал гыч шулыктул (салют) волгалт нӧлтын. Тиде йӱла 1917 ийысе Октябрь революций  (руш.) (мар. деч вара кӱрлылтын.

Российын президентше Владимир Путин СТФ кече лӱмеш эртыше парадыште, Санкт-Петербург

1920 ий гыч, Балтий теҥызысе сар вий штабын темлымыж почеш, Петроградыште 18 май деке эн лишыл каныш кечын Йошкар флотын кечыжым палемдаш тӱҥалыныт. Тиде кечын (тошто стиль дене 7 майыште), 1703 ийыште, российысе флот Балтикыште икымше кугу сеҥымашке шуын[5].

Тӱжвал сӱрет-влак
СССР СТФ кечыже почто конвертлаште ончыкталтын

Совет Ушемыште Сар-Теҥыз Флотын кечыже СССР СТФ наркомжо адмирал Н. Г. Кузнецовын темлымыж почеш шочын, СССР Калык Комиссар-влак Каҥашын да ВКП(б) ЦК-н 1939 ий 22 июньысо Пунчалышт дене пеҥгыдемдыме[6], тудлан келшышын пайрем кажне ийын 24 июльышто палемдалтшаш улмаш. Пунчалыште каласыме: «Совет Социалист Республик-влак Ушемын Пашазе-Кресаньык Сар-Теҥыз Флотшым чоҥымо йодышым тӧрлаш, пашазе калыкым чумыраш да тудын ончылно шогышо задаче-влакым шукташлан, СССР Ушемын Сарзе-Теҥыз Флот кечыжым пеҥгыдемдаш»[5]. Тыге, совет пагытыште пайремын ик палемдалтме кечыже лийын — 24 июль. Пайрем нерген шонымашым адмирал Кузнецов сарзе-теҥыз флотышто службым чапландарыме да тудын деке тӱткышым савырыме амал дене темлен[7][2].

Совет жапыште Сар-Теҥыз флот кечым палемдыме тӱҥ рӱдерлан кум ола шотлалтын — Ленинград (Санкт-Петербург), Севастополь да Владивосток[8].

1960 ийыште Ленинградысе парадыште ту жаплан ойыртемалтше илыш сӱретым ончыктымо — парадыш толшо вӱдйымал пуш якорь деч кораҥын да пайрем парад жапыштак вӱд йымак волен, вара Неваште ийше флагман корабль ончыко лектын. Вӱдйымал пушын Неваште ийше судно йымач ийын эртымыже историйыште икымше гана лийын[8].

Тиде пайрем кечым июльын пытартыш рушарняшкыже СССР-ысе Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1980 ий 1 октябрьысе 3018-Х №-ан «Пайрем да шарнымашан кече-влак нерген» Кӱштыкше дене кусарыме. Вара тиде кечым СССР-ысе Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1988 ий 1 ноябрьысе 9724-XI №-ан «СССР-ын пайрем да шарнымашан кече-влак нерген тӧртыкышкыже вашталтышым пуртымо нерген»[1] Кӱштыкше, тыгак моло тӧртыкысе акт-влак пеҥгыдемденыт.

СТФ кече лӱмеш Кронштадтыште, Теҥыз Собор воктене пайрем вашлиймаш

Российын СТФ кечыжым пайремлыме нерген

Тихий океанысе флот Золотой Рог бухтысо паша пайрем парадыште, 2020

Совет жап дене таҥастарымаште, тунам Сар-Теҥыз флот кечым ик кечын палемденыт, кызытсе Российыште тиде пайремын посна палемдыме кечыже уке — СТФ кечым июльын пытартыш рушарнянже эртарат. Российын Президентше В. В. Путинын 2006 ий 31 майысе 549 №-ан «Россий Федерацийын Сар Вийлаштыже паша пайрем да шарнымашан кече-влакым палемдыме нерген» Кӱштыкше дене Россий Федерацийын Сар-Теҥыз Флот  (руш.) (мар. кечыжым Россий Федерацийын Сарзе Вийыштыже шарнымаш кече семын пеҥгыдемдыме[9][1].

2022 ийыште СТФ кече лӱмеш эртыше парадыш 40 утла корабль, катер да вӱдйымал пуш, тыгак 42 юж судно да 3500 утла теҥызъеҥ ден офицер ушнен[10].

2024 ийыште пайрем кече 28 июльышто лийын, тиде кечын Санкт-Петербургышто тӱҥ парад да флотлаште пайрем вашлиймаш-влак эртеныт.

СТФ кечын тӱҥ пайрем-влак кугу порт олалаште эртат — Санкт-Петербургышто, Севастопольышто, Кронштадтыште, Владивостокышто, Астраханьыште, Калининградыште, Новороссийскыште, Североморскышто, Балтийскыште, тыгак моло олалаште[2].

Корабль-влак парадыш лекташ ямде улыт, Севастополь

СТФ кечым Севастопольын Украина кышкарыштыже улмыж годым пайремлымаш

Севастопольышто, Российын Сар-Теҥыз флот кечыжлан пӧлеклалтше пайрем-влакым эртарыме тӱҥ ола-влак кокла гыч иктыштыже, тиде кечым Крым пелотро Украина кышкарыште улмыж годымат палемденыт. Российын Шем теҥыз флотысо теҥызъеҥже-влак, тыгак нунын ешышт СТФ кечым тыште верланымышт годым эреак палемденыт[11].

СТФ кечылан пӧлеклалтше парад российысе да украинысе корабль-влак дене пырля эртен. Мучаште пайрем шулыктул (салют) дене мучашлалтын, тудым РФ вел гыч сарзе-влак пуэныт[12].

Пайремлыме йӱла-влак

Вӱдйымал да вӱдӱмбал пуш-влак Неваште, 2024 ийысе парадлан ямдылалтмаш

СТФ кечым пайремлыме йӱла, уло эл мучко эртаралтше, шуко пашам авалта. Ик тӱҥ пайрем йӱлалан сар-теҥыз парад шотлалтеш, тудо Российын тӱҥ сарзе-теҥыз кундемлаштыже, мутлан, Санкт-Петербург, Севастополь, Владивосток да моло олалаште эрта. Парадыш сар корабль, вӱдйымал пуш, авиаций да теҥыз пехото лектыт[7].

Российын СТФ кечыжым кажне ийын пайремлыме йӱла почеш флотысо ужаш-влакын пайремле погынымашышт гыч, караплаште Андреев тистым[2] нӧлтымӧ да тӱрлӧ тӱсан тисте-влакым (увер тисте-влакым) нӧлтыштмӧ йӱла дене тӱҥалеш. Тиде кечын Тихоокеан, Север, Балтий да Черномор флот-влакын, тыгак Каспий флотилийын верланыме кумдыкышто сар парад-влак да сар-спорт таҥасымаш-влак эртат.

Пайрем парадыш вӱдӱмбалсе да вӱдйымалсе карап-влак лектыт[13].

Южо сар караплаште граждан калыклан «виш омсан кече» эрта. Элын вуйлатышыже да РФ СТФ-н кӱшыл чинже-влак шке пашаеҥыштым тиде паша пайрем дене саламлат, а эн ойыртемалтше сарзе-влакым кугыжаныш суаптар, черетдыме сарзе лӱмпале, шарнымашан пӧлек, виктерын таныкше да россий флот командованийын тауштымашыж дене палемдат.

Пайрем кышкарыште теҥыз пехотинец-влак, лӱмын ыштыме вӱдйымал отряд-влакын йыжъеҥышт, утарыше да моло флот пашан ӱшанъеҥышт шке моштымыштым ончыктат да сарзе-спорт таҥасымашым эртарат[14].

Пайрем вашлиймаш-влак, тӱҥ шотышто, пайрем концерт да шӱлыктул (салют) дене мучашлалтыт. Тыге, СТФ кечын шулыктулым йӱла почеш Санкт-Петербургышто[12], тыгак Севастопольышто[11] пуат. Тыгак нине олалаште парад юж вий дене пырля эрта[15].

Сар-Теҥыз флот кечым пайремлыме ик йӱлалан теҥызъеҥ-ветеран-влакын вашлиймашышт шотлалтеш[2].

СТФ кечын Тӱҥ парад

СТФ кечылан ямдылылтше карап-влак Санкт-Петербургышто, июль 2024

2017 ий гыч, Россий президентын кӱштыкше дене, тиде кечын Санкт-Петербургышто Тӱҥ сарзе-теҥыз парадым эртарыме йӱлам уэштарыме. Парадыште Балтий, Черномор, Йӱдвел, Тихоокеан флот-влакын да Каспий флотилийын теҥызъеҥже-влак ушнат[16].

Тӱҥ парад Санкт-Петербургышто (але Санкт-Петербургышто да Кронштадтыште) эрта, тушко кугыжанышын икымше еҥже-влак, ты шотыштак Российын президентше, мият[4].

СТФ кечын тӱҥ парадым эртарыме йӱла почеш авиацийын чоҥештен эртымыж дене палемдалтеш, ты шотыштак кавашке «Стрижи»[17] ден «Русские витязи» пилот тӱшка-влак нӧлталтыт. Петербургышто чӱчкыдынрак «Стрижи» чоҥештылыт, «Русские Витязи» — моло олалаште[18][19]. Ола ӱмбалне моло авиацийат чоҥештен эрта[20].

2024 ийыште, 2023 ийысе семынак, парадын авиаций ужашыжым кораҥдыме. Тыгак парадымат кӱчыкемдыме, тудым Кронштадтыште эртарыме огыл[21].

2024 ийысе СТФ кечысе парадын ойыртемжылан историйысе корабль-влакын лекмышт, тыгак парадыш южо граждан пуш-влакын ушнымышт шотлалтеш. Парадыш вӱдӱмбал карап-влак гына огыл лектыныт — Неваш вӱдйымалне ийше «Можайск» дизель-электрик пуш пурен[22].

Парад да тудлан ямдылалтме кышкарыште икымше гана «Каракурт» 22800 проектын «Одинцово» изи ракет карапым калыклан ончыктымо, лӱмын ыштыме южысо саркуралан да «Панцирь-М» зенит ракет-пушко кышкарым шыҥдарыме икымше корабль[23].

2024 ийысе парадыште уна шотеш йот элласе карап-влак лийыныт — индийысе фрегат да китайысе эсминец[24].

2025 ийыште Петербургышто СТФ кече лӱмеш тӱҥ сар-теҥыз парадым эртарыме огыл, тыгай пунчал лӱдыкшыдымылык пашам шуктымо дене кылдалтын. Парадлан ямдылалтме пашам июльын икымше кечылаштыже чарыме. Тыгак авиаций ужашымат эртараш чарыме[25][26][27].

  • СТФ кечыже Санкт-Петербургышто

    СТФ кечыже Санкт-Петербургышто

  • Парад

    Парад

  • Российысе СТФ кечым пайремлымаште Сарын ветеранже-влак

    Российысе СТФ кечым пайремлымаште Сарын ветеранже-влак

  • Пайремлымаш

    Пайремлымаш

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 Указ Президента Российской Федерации от 31.05.2006 г. № 549 «Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых Силах Российской Федерации». Тергыме кече: 31 сӱрем 2025. Архивлыме 26 сӱрем 2021 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 День ВМФ 2024: какого числа, история и традиции праздника, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/den-vmf/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  3. ↑ 29 июля — День Военно-Морского Флота! Министерство обороны Российской Федерации (27 сӱрем 2012). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025. Архивлыме 27 шорыкйол 2022 ий.
  4. ↑ 1 2 Главный военно-морской парад, <http://www.kremlin.ru/events/president/news/71848>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  5. ↑ 1 2 Игорь Руссак. День Военно-морского флота РФ. РИА Новости (28 сӱрем 2013). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025. Архивлыме 26 шорыкйол 2022 ий.
  6. ↑ Н. Г. Кузнецов. Крутые повороты : Из записок адмирала / Сост. Р. В. Кузнецова. — М. : Молодая гвардия, 1995. — 272 с. — ISBN 5-235-02250-5.
  7. ↑ 1 2 День ВМФ в 2025 году: история и традиции праздника. РИА Новости (28 сӱрем 2024). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  8. ↑ 1 2 Трюк: как подводная лодка всплыла на Неве, <https://ruskline.ru/news_rl/2018/07/27/tryuk_kak_podvodnaya_lodka_vsplyla_na_neve/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  9. ↑ Термины ∙ Справочник ∙ Президент России (руш.). Президент России. Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  10. ↑ Президент поздравил моряков Балтийского флота в Кронштадте с Днем ВМФ, <https://belokatay.ru/news/novosti/2022-07-31/prezident-pozdravil-moryakov-baltiyskogo-flota-v-kronshtadte-s-dnem-vmf-2893582>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  11. ↑ 1 2 Елена Андреева. День военно-морского флота в Севастополе: парад и салют 2024. Foutravel.ru (26 ага 2024). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  12. ↑ 1 2 {{Cite web|lang=ru|url=https://mayaksbor.ru/news/society/den_vmf_2024_v_sankt_peterburge_polnaya_programma_parad_kontsert_salyut/%7Ctitle=День ВМФ-2024 в Санкт-Петербурге. Полная программа : парад, концерт, салют|website=mayaksbor.ru|access-date=2025-07-31}
  13. ↑ Впервые в Главном военно-морском параде на Неве приняла участие новейшая серийная неатомная подлодка типа «Лада» - АО, <https://51cktis.ru/info/articles/vpervye-v-glavnom-voenno-morskom-parade-na-neve-prinyala-uchastie-noveyshaya-seriynaya-neatomnaya-po/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  14. ↑ День Военно-Морского Флота России - ГБОУ ДПО МЦПС, <https://patriotsport.moscow/den-voenno-morskogo-flota-rossii/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  15. ↑ Андрей Абрамов, Дарья Ивашкина. День ВМФ в 2025 году: история и традиции праздника. Комсомольская правда. Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  16. ↑ Главный военно-морской парад в Санкт-Петербурге. Администрация Президента России (30 сӱрем 2017). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025. Архивлыме 28 сӱрем 2018 ий.
  17. ↑ В Кронштадте «Стрижи» показали высший пилотаж, <https://www.fontanka.ru/2023/06/24/72431588/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  18. ↑ В честь Дня ВМФ «Русские витязи» показали фигуры высшего пилотажа во Владивостоке. Мир24 (26 сӱрем 2020). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  19. ↑ В Балтийске в День ВМФ выступили "Русские витязи" и прошел парад кораблей - ТАСС, <https://tass.ru/armiya-i-opk/6710130>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  20. ↑ Самолеты в небе над Петербургом. Воздушная часть наступающего Дня ВМФ в объективе «Фонтанки», <https://www.fontanka.ru/2022/07/19/71500256/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  21. ↑ |, Александр ДЫБИН (2024-07-25), Китайские эсминцы, деревянный ботик Петра Первого и знаменитая «Полтава»: Лучшие моменты генеральной репетиции парада ко Дню ВМФ, <https://www.spb.kp.ru/daily/27612/4963439/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  22. ↑ Подлодка «Можайск» примет участие в параде ко Дню Военно-морского флота в Санкт-Петербурге, <https://regions.ru/mozhaisk/novosti/podlodka-mozhaysk-primet-uchastie-v-parade-ko-dnyu-voenno-morskogo-flota-v-sankt-peterburge>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  23. ↑ Петербург готовится к параду в День ВМФ. Рассказываем, что известно о кораблях-участниках, <https://www.fontanka.ru/2024/07/26/73875941/>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  24. ↑ Парусники, корветы, тральщики, индийский фрегат и китайский эсминец, 2024-07-24, <https://www.kommersant.ru/doc/6850999>. Тергыме: 31 сӱрем 2025. 
  25. ↑ «Фонтанка» сообщила об отмене военно-морского парада на День ВМФ. РБК (3 сӱрем 2025). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  26. ↑ В целях безопасности в Петербурге отменён Главный военно-морской парад. Фонтанка.ру (3 сӱрем 2025). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.
  27. ↑ «Фонтанка»: Главный военно-морской парад в Санкт-Петербурге отменен. Коммерсантъ (3 сӱрем 2025). Тергыме кече: 31 сӱрем 2025.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сар-Теҥыз_Флотын_кечыже&oldid=1209359" гыч налме