Калмык Республикын кечыже
| Калмык Республикын кечыже | |
|---|---|
 | |
| Ыҥ | Калмык Республикым ыштыме лӱмеш пайрем |
| Ышталтын | 1920 ий 5 июльышто «Калмык калыкын паша праваж нерген декларацийым» пеҥгыдемдыме кечын |
| Палемдат |
 Калмыкий |
| Кече | 5 сӱрем |
| Кылдалтын | 1920 ий 5 июльышто «Калмык калыкын паша праваж нерген декларацийым» пеҥгыдемдыме дене |
Калмык Республикын кечыже (калм. Хальмг Таңһчин өдр) — Калмык республикын кугыжаныш пайремже, ий еда 1920 ий 5 июльышто «Калмык калыкын паша праваж нерген декларацийым» пеҥгыдемдыме лӱмеш палемдалтеш. Тиде кечым 2019 ийыште официальнын тӧнежлыме да республикыште каныш кече лийын[1].
Историй
1920 ий июльышто, Калмык кумдык гыч ош армийым поктен колтымо деч вара, Чилгир селаште (тенийысе Яшкул район) Калмык автономийын ӱшанъеҥже-влакын IV погынышт лийын. Погын 2 июль гыч 6 июль Чапчан Арашан да моло комиссар-влакын вуйлатымышт почеш эртен. Погыныште тӱрлӧ кундем гыч толшо ӱшанъеҥ-влак лийыныт, 345 делегат-влак гыч 291-же йӱклен кертше праван лийын.
Тиде Кугу погын республикыште нылымше лийын, кунам моло погынлан деч вара совет кучем ышталтын. Погын 1918 ий февральыште почылтын да эртыше чыла погыным шотлымо дене нылымше лийын. Ондаксе, кумшо погын, Астраханьын кандаш калмык кундемлаж гыч еҥ-влак чумыргымо дене эртен улмаш. Тиде погын тыглай погынымаш веле огыл лийын, тыште совет кучемым, Калмык калыкын шонымашыжым пеҥгыдемдыме.
Погынышо делегат, уна-влак, кучемын ӱшанъеҥже, сарзе да тыглай еҥ-влак шке ешышт дене тиде историй саманыште шке кумылыштым луктын каласеныт. Погын йыр тичмаш лагерь кушкын шогалын, тушто участник ден уна-влак кочкыныт да жапым эртареныт. Эҥер серысе погыным эртарыме кечын тӱжем дене еҥ пурыман кугу шатер кушкын шогалын да тиде событийын тамгаж семын лийын.
Кугу погынын нылымше кечыжлан, тура кечывалым, участник-влаклан «Калмыкийысе паша калыкын праваж нерген декларацийым» пуэныт, нуно пӱтынь погын кумдыкышто каҥашеныт. Тӧрлатымашым пуртымо деч вара делегат-влак декларацийым сайлан шотленыт, да 1920 ий 5 июльышто Моско жап дене 12:30 пеҥгыдемденыт. Тиде погыныште Антон Амр-Санан тиде погынын илышыште верже нерген ойлышыла, чон шӱлышым нӧлталше ойым каласен:
«Таче 12:30 Калмык Республикысе илышыште пеш кӱлешан событий лийын. Калмык республик, меат, тиде кугу пашан участникше-влак, тудын ыҥжым кӱлеш семын аклышаш улына — тидым историй акла. Советын увертарыме эрык, иктӧрлык да иза — шольыла келшен илымаш — иллюзий огыл, а паша дене сулымо илыш чын, кудым ме таче, йолташ-влак, эскерена! Калмык историйыште тиде документ «шӧртньӧ лышташ» лиеш»[2].
«Тиде погын Калмык кундемыште Совет кучемым палемдыме да тудым автоном образованийын составышкыже пурымо шотышто кӱлешан ошкыл лийын».
Пайремлымаш
2019 ий 9 июльышто Калмыкийын главаже Хасиков Бату шке кӱштыкшӧ дене 1920 ийысе погын лӱмеш пайремым увертарен да 5 июльым Калмыкий Республикын кечыже семын пеҥгыдемден. Тудо кундемын иктеш вияҥдымаштыже, ончык тӱзланымаштыже тиде кечын кӱлешлыкшым ойырен палемден. Тылеч вара Республикын кечыже ий еда 5 июльышто кугыжанышын вияҥме да тӱвыран тӱзланыме тамгаж семын палемдалтеш[3].
«Мый тыге шонем: Калмык Республикын экономике нӧлталтмаште да еҥ-влакын сай илышым ыштымаште автономийым пеҥгыдемдыме да вияҥдыме дене иктӧр кӱлешан паша.Курым-курымла дене поген чумырымо калыкле йӱла ден тӱвыран шкешотан поянлык улмыжым умылымаш мыланна чыла нелылыкым сеҥен, элнам у кӱкшытыш лукташ полша. Калмик Республик — тиде мемнан кугешнымашна, кудо дене кугешнаш кӱлеш. Калмык Республикын кечыже мемнан республикнан чыла гражданже-влакым иктеш ушен шога да элна тӱзланымаште сай пашам ышташ вийым пуа»[3].
Калмык Республик вуйлатыше Хасиков Бату.
«Тиде кечын пайрем кышкарыште республикым вияҥдымашке сай паша надырлан Б. Б. Городовиков лӱмеш орден дене суапландарат, тудыжо икымше гана 2023 ий 5 июльышто кучыкталтын»[4].
Палемдымаш
- ↑ Дата образования Республики Калмыкия
- ↑ Плюнов Ф. И. Калмыцкий народ и Октябрьская революция. 1919-1924 гг. сост. И.В. Лиджиева, М.И. Кичеева. Элиста, КИГИ РАН, 2016. С. 275
- ↑ 1 2 5 июля объявлен Днем Республики Калмыкия
- ↑ Первые кавалеры Ордена Б. Б. Городовикова получили свои высокие награды в День Республики Калмыкия