Шупшалмашын тӱнямбал кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Шупшалмашын тӱнямбал кечыже
Альфред Эйзенштадтын «Таймс-скверыште шупшалмаш» лӱман фотосӱретше
Альфред Эйзенштадтын «Таймс-скверыште шупшалмаш» лӱман фотосӱретше
Кече 13 вӱдшор да 6 сӱрем
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шупшалмашын тӱнямбал кечыже (руш. Всемирный день поцелуя, англ. World Kiss Day але англ. World Kissing Day) але Калык-влак кокласе шупшалме кече (руш. Международный день поцелуев, англ. International Kiss Day, International Kissing Day) — шижмашым ончыктымо ик йӧн — шупшалалтмылан — пӧлеклалтше тӱнямбал официалдыме пайрем. Ий еда 6 сӱремыште тӱнян витле утла элыштыже, тыгак Российыште, палемдалтеш[1][2][3].

Пайрем айдемылан чын шупшалмашын йывыртыктен кертше вийже нерген шарныкта[4]. Тиде кечын йӧратымашым, келшымашым да пагалымашым ончыктышо кумыл поснак сайлан шотлалтеш.

Пайремын шочмыжо да эртымгорныжо

Шупшалалтмым чапландарыме йӱла Великобританийыште эше XIX курым мучаштак шочын[2]. Ик шонымаш почеш, Шупшалмаш кече нерген ойым британ пӱйым эмлыше (дантист) шонен луктын, тудо тыге шонен: айдеме-влак шукырак шупшалаш тӱҥалыт гын, нуно утларак тӱткын умша арулык ден пӱй тазалыкыштым эскераш тӱҥалыт[3]. Тудын шонымашыже еҥ-влакым шупшалалташлан арулыкым кучаш таратен мо — раш пале огыл, но шонымашыже шукталтын: пайрем ондак ик элысе калык кумдыкышто гына лийын, а вара моло эллаштат шарлен[2]. Тиде йӱла шочмо деч вара, шӱдӧ ий наре эртымеке, иктаж коло ий наре ончыч, Тӱнямбалне Шупшалалтме тӱнямбал кече XX курым мучаште — XXI курым тӱҥалтыште калык-влак кокласе пайрем семын пеҥгыдемын[3]. Пайремын кӱлешлыкшым сайлан шотлымекат, Шупшалмаш кече официал каныш кече огыл, но ий гыч ийыш тудо тӱня мучко миллион дене чолга еҥ-влакын тӱткышыштым савыра.

Эркын-эркын 6 сӱремым пайремлымаш чынжымак кугу виян лийын. Таче Тӱнямбалне Шупшалмаш кечым Европо, Америка да Азийын 60 утла эллаштыже палемдат[2]. Конешне, тиде тыглай пайрем огыл, тӱвыра да йӱла дене кылдалтын. Икмыняр азийысе да лишыл эрвел мер калыкыште, кушто ныжыл шижмашым калык ончылно ончыкташ сайлан ок шотлалт, Шупшалмаш кече кумдан шарлен огыл[2]. Но утларак эрыкан йӱла почеш илыше эллаште — Европышто, Йӱдвел да Латин Америкыште, Океанийыште — кажне 6 сӱремыште тӱжем дене мужыр-влак кугу кумыл дене пайремыш ушнат.

Пайремлымаш

Тӱнямбалне Шупшалмаш кечын тӱҥ йӱлаже тудын лӱмжӧ гычак лектеш — тиде кечын шерге еҥ-влакым шупшалман. Тидын годым романтике шупшалмаш дене гына серлагаш ок кӱл: йолташ але родо-тукымым пагален, шӱргыжым шупшал саламлалташ лиеш, а йӧн лектеш гын, ӱдырамашын кидшым моторын шупшалаш[2]. Шуко мужыр-влак пайремым моторын палемдаш тыршат: мутлан, шупшалашлан мотор але тыглай огыл верым ойырат да шке йыр романтике шӱлышым шарат[3]. Тыгеат шонат, 6 сӱремыште чынле, шижмашан шупшалмаш кок йӧратыше еҥлан сай сеҥымашым да кумылым конда.

Шке шижмашым ончыктымо деч посна, тӱня мучко 6 сӱремыште Шупшалмаш кечылан пӧлеклалтше тӱрлӧ вашлиймаш-влак эртат. Шуен огыл тӱшка флешмоб-влак да шкешотан конкурс-влак эртат, нунын тӱҥ темышт, конешне, шупшалмаш лиеш[2][3]. Тӱрлӧ олалаште эн кужу, мотор але тыглай огыл шупшалмашлан таҥасымаш-влак эртаралтыт — сеҥыше-влаклан суаптар ден шарнымашан пӧлек-влакым кучыктат[2]. Южгунам Гиннесс рекордын книгашкыже  (руш.) (мар. логалше рекорд-влакым ончыкташ тыршат — мутлан, кӱрылтдымо шупшалмашын кужытшо дене але ик жапыштак шупшалше еҥ-влакын чотышт дене[3]. Бизнес тыгак ӧрдыжтӧ ок код: 6 сӱремлан посна акций-влакым пӧлекла. Мутлан, сату рӱдер ден кафе-влак тиде кечын мужыр-влаклан «шупшалмаш» бонус-влакым пӧлеклен кертыт але посна модыш-влакым эртарат.

Шупшалмаш кече куан да келшымаш шӱлышым пурта. Шыргыжмаш да келшымаш шӱлыш 6 сӱремыште чыла пайрем-влакым авалта. Тӱшка увер йӧнлаште шупшалалтмын тӱвыра да шанче ыҥже нерген уым палдарыше статья-влак савыктат, а воткыллаште еҥ-влак шке «пайремышт» нерген фотосӱретыштым вераҥдат. Тыге, пайрем шке пашажым шукта — чыланналан кеч ик кечылан йӧратымашын да поро ончалтышын вийже нерген шарныкта.

Шупшалмаш кечылан пӧлклалтше волгыдо паша-влак

Пайрем тӱня мучко шкешотан акций-влакым эртараш кумылаҥда. Тӱнямбалне шупшалмаш кечылан пӧлеклалтше южо шарнымашеш кодшо вашлиймаш-влак:

  • Нью-Йоркышто романтике флешмоб. Икмыняр ий ончыч шӱдӧ дене йӧратыше мужыр-влак палыме Таймс-сквер кумдыкыш погыненыт, тыге нуно 1945 ийысе фотосӱретыште теҥыз пехотинецын да медшӱжарын легендысе шупшалмашыштым шарныктеныт[2]. Тӱшкан чумыргымо акций турист да прессе могыр гыч кугу тӱткышым тарватен, Нью-Йоркын рӱдӧ кумдыкшым яндар южышто вучыдымын шочшо йӧратымаш пайремыш савырен.
  • Италийыште вӱд йымалсе чемпионат. Италийысе Римини курорт олаште пайремым ямдылыше-влак поснак ойыртемалтыныт: тушто вӱд йымалне шупшалалтше мужыр-влакын таҥасымашышт эртен[2]. Тидлан лӱмын шӱм сынан бассейным чоҥеныт, тушко йӧратыше-влак акваланг дене воленыт. Сеҥыше-влак радамыш вӱд йымалне эн кужу жап шупшалалтше-влак лийыныт.
  • Москошто «Тӱшкан шупшалалтмаш». 2010 ий 6 сӱремыште Москошто Пӱтынь российысе ончер рӱдерын  (руш.) (мар. (ВДНХ) кумдыкыштыже кугу флешмоб эртен. ВДНХ-н тӱҥ аллейыштыже 500 наре еҥ чумырген, нунын шогалме радамышт кӱшыч ончалмаште кугу тӱрвӧ сыным ончыктен[5]. Нуно увертарыме почеш чылан ик жапыште южыш шӱдӧ дене юж шарым колтеныт да шупшалалтыныт. Тиде ойлен мошташ лийдыме сӱрет лийын: эскерыше-влак аллейым гына огыл, а лишыл площадке-влакымат темыныт, а «шупшалмаш» тамгам, увер почеш, сандалык гычат ужаш лийын[5].
  • Тюменьыште рекордан флешмоб. Шупшалмаш кечым эн тӱшкан пайремлымаш дене Тюмень чапланен. 2012 ийыште тушто «Тӱшкан шупшалмаш» акций эртен, тудо оласе серыште ик жапыштак шупшалше 3000 наре еҥым чумырен[6]. Ты пайремым самырык толкын-влакын чолга еҥышт-влак эртареныт; эн тӱшкан шупшалмаш деч посна, мужыр-влак эн кужу шупшалмаш верч таҥасеныт — сеҥыше-влаклан верысе спонсор-влак пӧлекым кучыктеныт[7]. Тюменьысе флешмоб пайремын историйыштыже совет деч варасе кумдыкышто эн кугу-влак кокла гыч иктыже лийын.
  • «Российын шупшалмашыже» ончер. Шупшалмаш кечым пайремлымаш сылнысымыктыш сынымат налын кертеш. Тыге, 2015 ийыште Москошто «Российын шупшалмашыже» лӱман тыглай огыл ончер почылтын[8][9]. Фотограф Дмитрий Исхаков Цветной бульварыште россий мужыр-влакын элын тӱрлӧ луклаштыже шупшалмыштым ончыктышо ончерым почын[9]. Тыште ныжыл еш татым, тыгак палыме еҥ-влакын романтике сӱретыштым ужаш лийын. Ончер шуко ончышым чумырен да Шупшалмаш тӱнямбал кечым пайремлымашке рӱдолалан шкешотан надырже лийын.

Российыште

Российыште Шупшалмаш тӱнямбал кече моткоч кумдан шарлен, поснак самырык-влак коклаште. Пайрем официал статусан огыл гынат, кажне ийын, 6 сӱремыште, уло эл мучко лу дене калык вашлиймаш-влак эртат — романтике кас гыч урем флешмоб марте. Российысе чолга еҥ-влак чӱчкыдын пайремым эртарымаште чын шонен моштымо усталыкым ончыктат. Тыге, кӱшнӧ ончыктымо, 2010 ийысе ВДНХ-се моско флешмоб «чонан тӱрвӧ» дене рӱдоласе илыш волгыдо увер дене пойдаралтын[5]. Варасе ийлаште эстафетым моло ола-влакат авалтеныт: Владивостокышто, Екатеринбургышто, Новосибирскыште да моло кугу рӱдерлаште Шупшалмаш кечылан пӧлеклалтше акций-влак эртеныт, у сеҥымаш-влакым палемдаш, йӧратыше мужыр-влакым чумыреныт.

Поснак Тюмень чапланен, тушто Тӱнямбалне шупшалмаш кече уже поро йӱлаш пурен. 2011—2012 ийлаште тюменьысе мер ушем-влакын чолга еҥышт кок кугу флешмобым эртареныт, нунын нерген кӱшнӧ каласыме. Икымше гана олан Рӱдӧ площадьыштыже 600—800 наре еҥ погынен гын[7], ик ий гыч ты калык чот шуко пачаш кушкын. 2012 ий 6 сӱремыште 1500 наре мужыр (тугеже 3000 наре еҥ) ик жапыштак Тюменьын серыштыже «Тӱшкан шупшалмаште» лийын[6]. Эн кужу шупшалмашлан конкурсым вӱдышӧ-влак шуктышаш пашам ятырлан нелемденыт — мужыр-влак, тӱрвым кораҥдыде, ик йолышто шогышаш улыт, вара пӧръеҥ-влаклан ӱдыр-влакым кидыш налаш темленыт[10]. Мучаште тюменьысе рекорд шупшалмашын кужытшо 35 минут наре лийын[10], а сеҥыше-влакым, ончышо-влакын ойырымышт почеш, шарныктыш пӧлек дене суапландареныт. Тюменьысе пайрем ончыктен, россиян-влак тиде романтике пайремым устан да кумдан палемдаш ямде улыт.

Флешмоб ден конкурс деч посна, Российыште Шупшалмаш кечылан тӱвыра вашлиймаш-влакат эртат. Тидлан пример — Москошто «Российын шупшалмашыже» фотоончер, тушто уло эл гыч шупшалше мужыр-влакын фотосӱретышт ончыкталтын[9]. Тыгай пале-влак пайремын модыш гына огыл, а моторлык кумылым шочыктышо могыржымат палемдат. Тыгак 6 сӱремыште книгагудо, тӱвыра пӧрт ден самырык-влакын рӱдерышт чӱчкыдын йӧратымаш да шупшалмылан пӧлеклалтше, шинчымашым пойдарыше программе-влакым ямдылат: викторине-влак, тӱрлӧ тӱвыралаште шупшалме историй нерген лекций, эн чонеш логалше, йӧратымаш ой-влаклан конкурс-влак эртат. СМИ-ште шупшалме нерген илышыште лийшым каласкалыше статья-влак лектыт, а телевизор сюжет-влак тӱрлӧ кундемысе илыше-влакын тиде кечым кузе палемдымышт нерген каласкалат. Чыла тиде ӱшандара: Шупшалмашын тӱнямбал кечыже Российын официал огыл пайрем-влак кечышотыштыжо шке вержым пеҥгыдын айлен.

Шупшалмаш нерген оҥай илыш сӱрет

Шупшалмашын тӱнямбал кечыж лӱмеш шупшалмаш нерген икмыняр оҥай илыш сӱретым шарныкташ келшен толеш — тиде, тыглай, но шуко шӧрынан, ӧрыктарыше кумыл нерген:

  • Шанче шупшалмаш нерген. Посна шанче дисциплине уло, кудо шупшалмаш-влакын физиологий, психологий да тӱвыра ойыртемыштым шымла — филематологий. Официально филематологийым 2009 ийыште сайлан шотленыт, тунам тидын нерген Американ шанчым вияҥдаш полшышо ассоциацийын конгрессыштыже увертареныт[11].
  • Шупшалмаш — шӱргылан гимнастике. Шупшалалтме годым 30 наре шӱргысӧ чогашыл иктеш тарвана. Арам огыл ойлат: чӱчкыдын шупшалмаш чурийым куптыр деч арала — тыгай шкешотан «зарядке» чогашыл ден ковашым саемда[12].
  • Изи тренировке: калорийым йӱлалтена. Ик тыглай шупшалмаш 2-3 наре килокалорийым пытарен кертеш[3]. Конешне, шупшалмаш дене тичмаш тренировкым алмашташ неле, но шанчызе-влак мыскарам ыштат, шокшын ӧндалалтмаш тыгак капысе куатым шулыктарымшке шке надыржым пышта.
  • Азаплык (стресс) ваштареш да «пиал гормон-влак». Шупшалмаш лыпландарыше куатан улыт. Шупшалме годым кортизолын — стресс гормонын — кугытшо иземеш да эндорфин-влак чолгаҥыт, тыге ракатланыме шижмашым утыр вияҥдат. Сандене чон гыч луктын шупшалмаш кумылым нӧлташ полша да эсогыл коржмо шижмашым куштылемден кертеш[3].
  • Илышын кок арня жапше шупшалалтмылан. Шотлымо, кокла шот дене айдеме шке илышыжын 14 кечыжым шупшалалт эртара[13]. Тугеже, иктеш ушаш гын, ме илыш мучко кок арня наре жапым шупшалалт эртарена — тыге шонаш гын, тиде кӱчык куанлан тунаржак кӱчык жап огыл!
  • «Пурла вуйын правилже». Шуко еҥ — 65 % наре — шке мужыржым шупшалмыж годым вуйжым пурла могырыш тая[14]. Вуйын шоналтыде тайналтмыже вуйдорыкын пашаж дене кылдалтын: тыгай шонымаш уло, вуйдорыкын утларак виян пелшарже шупшалме годым айдемылан вуйым могай могырыш савыраш йӧнанрак улмыжым палемда.
  • Оптимал кужыт — 6 секунд. Шымлыше-влак эн сай шупшалмаш мыняр жап шуйнышаш нерген йодышым каҥашеныт. Психотерапевт да сексолог Ванесса Маринын ойжо почеш, оптимал кужыт 6 секунд наре лийшаш. Лач тынар жап организмлан окситоциным лукташ жап кӱлеш[15].
  • Эн кужу шупшалмашын рекордшо. Кӱрылтдымо шупшалмаш дене тӱнямбал рекордым 2013 ийыште тайысе мужыр ончыктен — марий ден вате Эккачай ден Лаксана Тиранаратмыт 58 шагат 35 минут 58 секунд кӱрылтде шупшалалтыныт[16]! Тиде экстремал сеҥымашлан нуно рекорд книгашке логалыныт да призым налыныт — 3 тӱжем утла доллар да бриллиантан кок шергаш. Таҥастараш: тыгай кужун шупшалмаш кок сутка жапым налеш да романтике нерген умылымаш деч ниможат ок код.
  • Россий гыч шкешотан рекорд. Шупшалмаш историйыш шке надыржым россиянинат пыштен. 2005 ийыште Ковровышто илыше Аркадий Степанов таҥасымашке ушнен, тудын условийже почеш Porsche автомобильым эн кужу жап шупшалыман улмаш. Аркадий 58 шагат 42 минут чытен, вара сеҥыше да тиде автомобильын у озаже лийын[17].
  • Киношто шупшалмаш: икымше кадр гыч рекорд марте. Икымше гана шупшалмаш киноэкраныште шукертсе 1896 ийыште ончыкталтын — продюсер Томас Эдисонын 30-секундан «Шупшалмаш» кӱчык фильмыштыже ончышо-влаклан актёр-влак Мэй Ирвин ден Джон Райсын камер ончылно шупшалмыштым ончыктен. Тидын деч вара шупшалмаш кинематографын кораҥдаш лийдыме ужашыже лийын[18].

Палемдымаш

  1. ↑ Всемирный день поцелуя 2025: какого числа, история и традиции праздника, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-potseluya/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Всемирный день поцелуя | День в истории на портале ВДПО.РФ (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 19 идым 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 День поцелуев в 2025 году: история, традиции и интересные факты, 20250702T1107, <https://ria.ru/20250702/den-poceluya-2026667567.html>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  4. ↑ Всемирный день поцелуя 2022, Ярославский район — дата и место проведения, программа мероприятия., <https://www.culture.ru/events/2100930/vsemirnyi-den-poceluya>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  5. ↑ 1 2 3 Массовый поцелуй, 20100707T1355, <https://ria.ru/20100707/252720443.html>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  6. ↑ 1 2 День поцелуев: почему целоваться - признак развитого общества, <https://www.mk.ru/social/2018/07/06/den-poceluev-pochemu-celovatsya-priznak-razvitogo-obshhestva.html>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  7. ↑ 1 2 Тюменцы отметят День поцелуев на набережной, <https://vsluh.ru/novosti/obshchestvo/tyumentsy-otmetyat-den-potseluev-na-naberezhnoy_238972/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  8. ↑ Дата дня: 6 июля - Всемирный день поцелуев - Москва.Центр — Газета Центрального административного округа Москвы, 2016-07-06, <https://caoinform.moscow/data-dnya-6-iyulya-vsemirnyiy-den-potseluev/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  9. ↑ 1 2 3 Eclectic, Редактор (2015-06-17), Бульвар – место для поцелуев, <https://eclectic-magazine.ru/otkrytie-vystavki-poceluyu-rossii-cvetnoj-bulvar/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  10. ↑ 1 2 Тюменцы целовались на набережной больше получаса, <https://72.ru/text/gorod/2012/07/07/60895031/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  11. ↑ Правда.Ру, Редакция (2009-06-20), Ученые всерьез заинтересовались поцелуями, <https://www.pravda.ru/news/science/314843-kiss/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  12. ↑ Московский государственный психолого-педагогический университет. Эксперт МГППУ о пользе поцелуев (руш.). Московский государственный психолого-педагогический университет. Тергыме кече: 19 идым 2025.
  13. ↑ |, Анна Герасименко (2012-07-06), Поцелуи сжигают калории и предотвращают появление морщин!, <https://www.kp.ru/daily/25911/2866150/>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  14. ↑ A. K. M. Rezaul Karim, Michael J. Proulx, Alexandra A. de Sousa, Chhanda Karmaker, Arifa Rahman, Fahria Karim, Naima Nigar. The right way to kiss: directionality bias in head-turning during kissing (En) // Scientific Reports. — 2017-07-14. — Т. 7, вып. 1. — ISSN 2045-2322. — doi:10.1038/s41598-017-04942-9.
  15. ↑ Названа оптимальная продолжительность объятий и поцелуев - Газета.Ru | Новости, <https://www.gazeta.ru/science/news/2025/05/05/25706480.shtml>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  16. ↑ В Таиланде рассталась пара, установившая рекорд по длительности поцелуя, <https://www.rbc.ru/life/news/67caac429a794783c9ce82ac>. Тергыме: 19 идым 2025. 
  17. ↑ Россиянин целовал Porshe дольше всех в мире — РБК. amp.rbc.ru. Тергыме кече: 19 идым 2025.
  18. ↑ Когда и в каком фильме показали первый поцелуй в истории кино?, <https://aif.ru/amp/culture/movie/kogda-i-v-kakom-filme-pokazali-pervyy-poceluy-v-istorii-kino>. Тергыме: 19 идым 2025. 

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шупшалмашын_тӱнямбал_кечыже&oldid=1233727" гыч налме