Идым (тылзе)
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2026 ий | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Идым (руш. сентябрь, лат. septem) — григориан кечышот почеш индешымше тылзе. 30 кече гыч шогышо ныл тылзе гыч иктыже. Идым — Мландын йӱдвел полушарийыштыже шыжын, кечывалвел полушарийыштыже — шошын тӱҥалтышыже.
Лӱмым лат. septem — шымыт (руш. семь) гыч налын, молан манаш гын Цезарьын реформыж деч ончыч ӱярня тылзе гыч тӱҥалше тошто рим идалыкын шымше тылзыже лийын. Тошто Русьышто ончыч идым тыгак шымше тылзе лийын, а Руш кугыжанышыште XV курым гыч 1700 ий марте — идалыкын икымше тылзыже[1][2].
Акрет славян-влак идым тылзым versьnь маныныт (таҥаст. белор. верасень; укр. вересень; полякла wrzesień), кеҥежым да шыжым пеледше вереск (versъ) кушкыл лӱм гыч лектын[3][4][5].
Кызытсе жапыште григориан кечышот почеш 16 идым марте кече Лев шӱдыръешыште, а 16 идым деч вара — Ӱдыр шӱдыръешыште лиеш[6] (моло данный почеш — 17 идым[7]).
Статистике да тылзе нерген
Рӱдӧ Российыште идым тылзе тӱҥ шотышто эше кеҥеж койышым арала, но тылзын кокла температурыжо иземеш. Моско областьыште идым тылзын кокла температурыжо +11 °С (таҥастарашлан, сорла тылзыште +16 °С). Тылзын кумшо декадыштыже, шыжым йӱд ден кече кужытын икгай лийме кече деч вара, лышташ-влак оралгаш тӱҥалыт, тидыже кече ырыктымын начарештмыж дене кылдалтын. Йӱр йӱраш тӱҥалеш, южгунам тылзе мучаште ночко лум велеш.
Идым тылзын кечывалым +20..+25 °C марте шокшо лийын кертеш. Тыгай шокшо жап гыч иктыже — «куван кеҥеж», тудо тылзын кокымшо пелыштыже лиеш.
Пайрем-влак
- 1 идым — Шинчымаш кече.
- 2 идым — Патрульно-постовой службын кечыже.
- 3 идым — Терроризм ваштареш кучедалмаште икоян улмо кече; Японийым сеҥыме кече.
- 4 идым — Ядер ситарымаш шотышто специалистын кечыже.
- 8 идым — Грамотностьын тӱнямбал кечыже; Журналист-влакын икоян улмо тӱнямбал кечышт; Россий калык-влак йылмын кечыже; Финансистын кечыже; Шӱльӧ Наталя.
- 9 идым — Тестировщикын кечыже.
- 10 идым — Шкем шке пытарыме деч утарыме тӱнямбал кече.
- 12 идым — Ушнышо Наций-влакын организацийыштын Кечывалвел-Кечывалвел вашкыл паша кечышт; Программистын кечыже.
- 15 идым — Демократийын тӱнямбал кечыже; Санитар-эпидемиологий службо пашаеҥын кечыже; Дагестанысе калык-влакын икоян улмо кечышт.
- 16 идым — Озон лончым аралыме тӱнямбал кече.
- 17 идым — Черле-влакын лӱдыкшыдымылыкышт шотышто тӱнямбал кече.
- 18 идым — Электрон книган тӱнямбал кечыже; Вӱд поянлык шотышто тӱнямбал мониторинг кече.
- 19 идым — Саргуралзын кечыже; Микалын южо.
- 20 идым — Рисын тӱнямбал кечыже.
- 21 идым — Тынысын тӱнямбал кечыже.
- 22 идым — Автомобиль деч посна тӱнямбал кече.
- 23 идым — Россий Федераций элгӧргӧ паша орган-влакын уверым погышо профессионал подразделенийыштым ыштыме кече.
- 24 идым — Караван дене коштшын тӱнямбал кечыже.
- 26 идым — Контрацепцийын тӱнямбал кечыже; Европысо йылме-влакын кечышт.
- 27 идым — Туризмын тӱнямбал кечыже; Школ деч ончычсо шинчымашым пуышо пашаеҥ-влакын кечышт; Господьын Ыресшым Нӧлтымаш.
- 28 идым — Ажгыныме (орымо) чер ваштареш кучедалме тӱнямбал кече; Атом йӧнозанлыкысе пашаеҥын кечыже.
- 29 идым — Машинам чоҥышын кечыже.
- 30 идым — Кусарышын тӱнямбал кечыже; Донецкысе Калык Республикын, Луганскысе Калык Республикын, Запорожье да Херсон кундем-влакын Россий Федераций дене ушнымо кечышт.
- Вашталтше
- 1-ше рушарня — Нефть, газ да топливе йӧнозанлыкыште тыршыше пашаеҥ-влакын кечышт.
- 2-шо рушарня — Танкистын кечыже; Фашизмын жертвыже-влакым шарныме тӱнямбал кече.
- 3-шо рушарня — Чодыра пашаеҥ-влакын кечышт.
- Пытартыш изарня — Теҥызын тӱнямбал кечыже.
- Пытартыш рушарня — Соҥгыра-влакын тӱнямбал кечышт.
Руш калыкмут ден пале-влак
- Идым тылзын кӱдыртышӧ кӱдырчӧ леве шыжым сӧра[8].
- Идым тылзын тумо ӱмбалне шуко тумлеге — чатлама йӱштылан[8].
- Идым тылзын эҥыремышвот кушкыл-влак ӱмбалне шаралт возеш — шокшылан[8].
Палемдымаш
- ↑ Сентябрь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Сентябрь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- ↑ Етимологічний словник украïнськоï мови. — Киïв: Наукова Думка, 1982. — Т. 1. — С. 354. (укр.)
- ↑ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego. — Wydawnictwo Literackie. — Kraków, 2005. — С. 712. — ISBN 978-83-08-04191-8. (поляк.)
- ↑ Šaur V. Které názvy měsíců jsou již praslovanské? (поляк.) // Dzieje Słowian w świetle leksyki. — 2002. — S. 184.
- ↑ За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец». Тергыме кече: 20 шыжа 2025. Архивлыме 20 идым 2011 ий.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 41. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- ↑ 1 2 3 Круглый год. Русский земледельческий календарь / Сост., вступ. ст. и примеч. А. Ф. Некрыловой. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — 800 000 экз. — ISBN 5-253-00598-6.
Кылвер-влак
- Сентябрь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
|
