Ӱдыр (шӱдыръеш)

Ӱдыр
лат. Virgo   (р. п. Virginis)
Кӱчыкын	Vir
Ӱжвата	Ӱдыр
Вик нӧлтмаш	11h 31m гыч 15h 05m марте
Вашталтмаш	−22° гыч +15° марте
Кумдык	1294 кв. градус (2 вер)
Лопкытлаште коеш	+68° гыч −75° марте.
Эн чолга шӱдыр-влак (койшо шӱдыр кугыт < 3m)
Спика (α Vir) 0,98m Поррима (γ Vir) 2,73m Виндемиатрикс (ε Vir) 2,85m
Метеор йогын
Виргиниде-влак Виргинидын Мюжо
Пошкудо шӱдыръеш
Вероникан ӱпшӧ Волопас Кишке Виса Гидра Лев Чаша Курныж
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Ӱдыр (руш. Дева, лат. Virgo) — зодиакын экватор тура улшо шӱдыръешыже, Лев ден Виса коклаште улеш. У жапыште шыже йӱд ден кечын иктӧр улмо пагытше Ӱдыр шӱдыръеш тӱшкаште верланен.

Эн чолга шӱдыржӧ — Спика (Ӱдырын α), латин йылмысе ыҥже «парча» манме лиеш, — 0,98 шӱдыр кугытан кок пачаш кугу спектраль. Поррима шӱдыржӧ (Ӱдырын γ) «пӱрышын юмыжо» манмым ончыкта, — мемнан деке ик эн лишыл улшо кокыте шӱдыр (32 сото идалык тораште) пеш кужака орбитан да 171 ияш пагытан. Тудын кажне чолгыжмо компонентше 3,45 шӱдыр кугытан, а пырляже 2,7; нунын коклаште эн кугу кужытшо 1929 ийыште 6″ лишне лийын, но 2007 ийлан тудо 0,5 ий марте кӱчыкемын да шӱдыр мыланна шкет шӱдыр семын коеш.

Ӱдыр шӱдыръешын кӱшыл пурла кумдыкшо (ε, δ ден γ шӱдыр-влакын корешышт деч йӱдвел-касвелышкыла) галактике деч ӧрдыжсӧ астрономийым шымлыше специалист-влаклан моткоч оҥай улеш. Тыште кавасе кугу огыл кумдыкышто кок тӱжемат пеле наре мӱндыр галактике чумыралтын. Тиде шӱдыр кышкар-влак дене ӱдалтше кумдык, Ӱдырын шӱдыръешыж деч ӧрдыжкӧ лектеш, кӱшкӧ шарлен, Вероникан Ӱпшӧ шӱдыръеш марте шуэш (ала-кунам тудо Ӱдыр шӱдыръешын ужашыжлан шотлалтын). Тиде кумда галактике пыл тунар тораште улеш, эсогыл тудын волгыдыжо Мланде марте 1,3 миллиард ийыште гына толын шуеш. Каван тиде кумдыкшым ончыштын, ме Сандалыкын пеш тошто эртышышкыже ончалаш йӧным налына.

59 млн сото идалык наре тораште улеш Ӱдырын галактике чумыргымашыже, туш 1500 деч шагал огыл ужаш пура, нунын коклаште эллиптике галактике-влак М 49, М 59, М 60, М 84, М 86, М 87; (радиоизлученийым лукшо-влак) да М 89; спирал галактике-влак: пересеченный М 58, чолга М 90, мемнан деке шӧрын савырныше М 85 да мемнан деке комдык савырныше М 61. Шӧрынрак гыч Сомбреро галактике палдырна, тыге тудо шем пуракла койшо, экваторысе кумдык мучко эртыше корешлан кӧра лӱмдалтын. Ӱдыр шӱдыръешыште чолга квазар тӱшкаште 3С 273 (12-шо шӱдыр кугыт) верланен, утларак тора шӱдыр, астрономийым йӧратыше-влак тудым тыглай телескоп гоч эскерен кертыт (йошкар куснымаш z=0,158; 3 млрд сото идалык тораште улеш).

Эскерымаш

Правил семын, Кече 16 сентябрь гыч 30 октябрь марте (моло увер почеш 17 сентябрь гыч 30 октябрь марте) Ӱдыр шӱдыръеш тура лиеш. Кокла лопкытлаште шӱдыръеш шыже мучаште (ноябрьын кокымшо ужашыштыже), телым, шошым да кеҥежын икымше пелыштыже (июль тӱҥалтыште) коеш. Эскераш утларак сай март—апрель жап шотлалтеш. Российын пӱтынь кумдыкыштыжо коеш.

Историй

Российысе «Ӱдыр» шарныктыш окса

Акрет годсо шӱдыръеш. Клавдий Птолемеян кавасе шӱдыр тӱшка «Алмагест» каталогышкыжо пуртымо. Грек-шамыч тиде шӱдыръешыште шуко тӱрлӧ юмо да талешке-влакым ужыныт (мутлан, афин-влак — Эригоным) ужыныт, туге гынат, тиде — Деметр, Кронос ден Реян ӱдырышт ман шонымаш утларак шарлыше улеш, ӱян мланде да тудын лектышыжлан мутым кучышо юмо, Персефонан аваже.

Сӱретыште Ӱдыр шурнывуйым кучен, верланыме шот дене Спика шӱдырлан келшен толеш. Шӱдыръешын вес чолга шӱдыржӧ — Виндемиатрикс, (Vindemiatrix — лат. «аракам ыштыше»). Тыге шоненыт: тиде — шӱдырыш савырыме самырык рвезе Ампел, ӱян мланде вийын да арака ыштыше Дионис юмын йӧратымыже.

Тыгак ончо

• Ӱдыр (зодиак пале)
• Ӱдыр шӱдыръешын шӱдыр-влак радамже

Палемдымаш

Кылвер-влак

• Дева на wikisky.org
• Астромиф: Дева