Шинчымаш кече
Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже
Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже
| Шинчымаш кече | |
|---|---|
.jpg) Кисловодск оласе 17-ше №-ан школышто Шинчымаш кече (2024) | |
| Ышталтын | СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1984-ше ий пеледыш тылзын 15-ше кечынже лукмо 373-11 №-ан кӱштыкшӧ дене |
| Кече | идым тылзын 1-ше кечыже |
| Йӱла |
школ чием пеледыш аршаш |
| Кылдалтын | пайремле линейке |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Шинчымаш кече (1-ше сентябрь) (руш. День знаний (1 сентября) — ий еда 1-ше сентябрьыште палемдыме, Российысе да Совет Ушем гыч лекше икмыняр кугыжанышын тунемме тӧнежлаштышт тунемме ий тӱҥалме дене кылдалтше кугыжаныш пайрем. 1984-ше ий гыч СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «Пайрем да шарныктыш кече-влак нерген» кӱштыкшӧ почеш официал пайремлан шотлалтеш[1].
Эртымгорно
1-ше сентябрьын пайрем статусшо тошто кечышот йӱла дене кылдалтын. Византийыште мемнан эран IV курымыштыжо Никей соборын пунчалже почеш у ийым идым тылзын 1-ше кечынже палемдаш тӱҥалыныт. Русьышто византий йӱла почеш икымше у ийым 1492-шо ийыште эртареныт — идым тылзын 1-ше кечыж гыч тӱҥалше тиде ий кугу князь Иван III-ын кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемдалтын. Тыгодымак, руш яллаште 1-ше сентябрь ялозанлык пашам мучашлыме да налогым погымо дене кылдалтын, а пайремым Семон кече маныныт; пӧрт ден площадьым пушеҥге, тасма да шер дене сӧрастареныт[2].
Пётр I годым у ийын тӱҥалтышыжым шорыкйол тылзын 1-ше кечышкыже кусареныт, но тунемме идалыкым ондаксылак шыжым тӱҥалыныт: игече йоча-влаклан кеҥежым канаш йӧным пуэн, а шыже каникул-влак йӱштӧ лийыныт[2]. 1804-ше ийыште «университет-влак кидыште улшо тунемме тӧнеж-влакын уставышт» дене гимназийлаште занятий-влак сорла тылзын 1-ше кечынже тӱҥалшаш да сӱрем тылзын 1-ше кечынже мучашлалтшаш улыт манын пеҥгыдемдыме, «сӱрем тылзе — каныме але пашадыме яра тылзе». Тыгодымак, Российыште 1930-шо ийла марте тунемме идалыкым тӱҥалме жап икгай лийын огыл: гимназий ден калык училище-влак сорла тылзе гыч туныкташ тӱҥалыныт, а ялысе школ-влак, йоча-влакым шукыж годым пасу пашам пытарымеке гына вашлийыныт[3]. 1930-шо ийыште Калык Комиссар-влакын Каҥашышт 8-10 ияш чыла йочам шыжым школыш налаш кӱштен. Ик кечым СССР Совнарком да ВКП(б) Рӱдӧ комитетше 1935-ше ий идым тылзын 3-шо кечысе пунчалже дене пеҥгыдемден, тудо тунемме идалыкын тӱҥалтышыжым идым тылзын 1-ше кечынже палемден[4][5].
Тунемме идалык ик жапыште тӱҥалын гынат, 1980-ше ийла марте 1-ше сентябрь паша кече гына лийын. РСФСР школын сулло туныктышыжо Фёдор Брюховецкий тудым пайремыш савыраш да школьник-влаклан пайрем сынан мероприятий-влакым эртараш темлен. Тыге, 1984-ше ий июнь тылзын 15-ше кечынже СССР Кӱшыл Каҥашын Президиумжо «Пайрем да шарныктыш кече-влак нерген» кӱштыкым луктын, тудын почеш 1-ше сентябрь чыла калыкын Шинчымаш кече семын палемдалтын. Тиде жап гыч Совет Ушемысе чыла школлаште пайремле линейкым эртараш тӱҥалыныт, а кечын икымше пелыже лӱмын ямдылыме вашлиймашлан пӧлеклалтын. СССР шаланыме деч вара йӱла аралалт кодын: 1-ше сентябрь Российыште да Совет Ушем гыч лекше икмыняр кугыжанышыште пайрем да икымше тунемме кече семын кодеш[4][6].
Пайремлымаш
Россий
Шинчымаш кечын тӱҥ йӱлаже — пайремле линейке. 1-ше сентябрьын эрдене тунемше-влак школ кудывечыш погынат; кугыжаныш гимн йоҥга, тистым нӧлтат, директор ден туныктышо-влак йоча-влакым у тунемме идалык дене саламлат. Латикымше классыште тунемше икымше классыш толшо, оҥгырым рӱзышӧ йочам вачӱмбалныже нумал наҥгая, тидыже идалык тӱҥалтышым ончыкта. Линейкылаште йоча-влак почеламутым лудыт, мурым мурат да выпускник але сарыште кредалше-влакын чапкӱышт деке пеледышым пыштат[3][7].
Линейке деч вара класс вуйлатыше дене вашлиймаш эрта, патриотизм, лӱдыкшыдымылык да чон арулык нерген мутланымаш-влак эртат. 2022 ий гыч российысе школлаште кажне шочмын урок деч ончыч «Кӱлешан нерген мутланымаш» эртаралтеш; тыгай урок-влак кокла гыч икымшыже Шинчымаш кечылан пӧлеклалтеш[3].
Университетлаште пайрем линейке-влак шуэнрак эртаралтыт; тидын олмеш икымше курсыш толшо-влакым студент ешыш пуртымаш, туныктышо-влак дене палыме лиймаш да курс-влакым палдарымаш эртат[8].
Моло эл-влак
Японийыште тунемме идалык вӱдшор тылзын тӱҥалеш да вес ийын ӱярня тылзын мучашлалтеш; Кечывалвел Корейыште урок-влак ӱярня тылзын тӱҥалыт. Францийыште йоча-влак школыш идым тылзын икымше кечылаштыже каят, но раш кечым ий еда туныктыш министерстве палемда. Германийыште тунемме ий тӱҥалтыш сорла тылзе мучаш гыч шыжа тылзе кыдал марте шуйнен кертеш, тидыже федерал кундем деч шога, а Ушымо Американ Штатлаште посна кечым ойырымо огыл: шинчымашым пуышо округ-влак школ-влакым сӱрем тылзе мучаш гыч идым тылзе марте почыт. Австралийыште йоча-влак шорыкйол тылзе мучаште але пургыж тылзе тӱҥалтыште тунемаш тӱҥалыт[2][6].
Йӱла
Шинчымаш кечын вашталтдыме символжо-влак — школ сумка, оҥгыр, линейке. Ӱдыр-влак кугу ош бантым пижыктат, тувырым чият, рвезе-влак — пайремле костюмым. Шинчымаш кечым чӱчкыдын «ош бантын да шӱдырпеледышын пайремышт» маныт — школьник-влак да нунын ача-авашт, йӱла почеш, туныктышо-влакым тунемме идалыкын тӱҥалмыж дене саламлат, пеледышым пӧлеклат. 2014 ий гыч Российыште «Пеледыш олмеш йоча-влак» акций шарла: ондак пеледыш аршашым налаш кучылтмо оксам, нужнан илыше, ача-ава деч посна кушшо йоча-влаклан полшаш кусарат[7][9][10].
Кугыжаныш, ола, район да тӱрлӧ организаций-влакын икымше еҥышт йӱла почеш Шинчымаш кече дене туныктышо ден тунемше-влакым саламлат, тунемме тӧнежлашкат лектын коштыт[11].
Палемдымаш
- ↑ День знаний: история и традиции 1 сентября. РБК Life. Тергыме кече: 25 сорла 2025.
- ↑ 1 2 3 День знаний 1 сентября. Театр Светлица. Тергыме кече: 27 сорла 2025.
- ↑ 1 2 3 1 сентября, или День знаний: история и традиции праздника, 2024-08-21, <https://www.kommersant.ru/doc/6905642>. Тергыме: 27 сорла 2025.
- ↑ 1 2 И снова 1 сентября — В России празднуют День знаний, <https://scientificrussia.ru/articles/i-snova-1-sentabra-v-rossii-prazdnuut-den-znanij>. Тергыме: 27 сорла 2025.
- ↑ День знаний в России: история и традиции праздника - Ульяновск сегодня, 2024-08-28, <https://ultoday73.ru/den-znanij-v-rossii-istoriya-i-traditsii-prazdnika>. Тергыме: 27 сорла 2025.
- ↑ 1 2 День знаний 1 сентября 2025: формат дня, история и традиции. Агроклассы. Тергыме кече: 27 сорла 2025.
- ↑ 1 2 Поздравления на 1 сентября - День знаний в стихах (руш.). vprazdnik.ru. Тергыме кече: 27 сорла 2025.
- ↑ 1 сентября в университете: как проходит, линейка для первокурсников (руш.). blog.fenix.help. Тергыме кече: 27 сорла 2025.
- ↑ Дети вместо цветов 2025 (руш.). dvc.fondvera.ru. Тергыме кече: 27 сорла 2025.
- ↑ Дети вместо цветов — Благотворительный фонд помощи хосписам «Вера» (руш.). Благотворительный фонд помощи хосписам «Вера». Тергыме кече: 27 сорла 2025.
- ↑ Откуда пошла традиция праздновать День знаний 1 сентября?, <https://aif.ru/dontknows/file/otkuda_poshla_tradiciya_prazdnovat_den_znaniy_1_sentyabrya>. Тергыме: 27 сорла 2025.
Литератур
Григорьев В. В. Исторический очерк русской школы / сост. В. В. Григорьев. — М.: Товарищество Типография А. И. Мамонтова, 1900.- Пластун Л. День Знаний как эффективный информационный повод для антиабортных акций // Здоровье — основа человеческого потенциала: проблемы и пути их решения. — 2010. — № 1.
- Шемраев С. Н. Всероссийский день знаний // Вестник Белгородского юридического института МВД России. — 2006. — № 2.